De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP
AFSLUITING
Alles op een rij
Vraagstukken, onderzoek en media: herhaal de begrippen en oefen met examenvragen.
De Albert Cuypmarkt in Amsterdam: een samenleving in het klein (2005).
De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP
AFSLUITING
Alles op een rij
Vraagstukken, onderzoek en media: herhaal de begrippen en oefen met examenvragen.
De Albert Cuypmarkt in Amsterdam: een samenleving in het klein (2005).
Afsluitende les van thema 1 (paragrafen 1.1 tot en met 1.3). Eerst de begrippen per paragraaf, dan oefenvragen door elkaar, dan één examenachtige opdracht bij een casus. Laat leerlingen de begrippendia's eerst zelf afdekken en uitleggen aan een buurman of buurvrouw. Image credit: Michiel1972 at Dutch Wikipedia / Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)
De Kwestie
THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP
DE KWESTIE
Hoe kijk je als een onderzoeker naar de samenleving?
NA DEZE LES KUN JE
de belangrijkste begrippen van thema 1 uitleggen
de begrippen toepassen op een nieuw voorbeeld
een bericht beoordelen met de begrippen uit dit thema
Thema 1 Afsluiting
This item has no instructions
De Kwestie
THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP
BEGRIPPEN
1.1 Maatschappelijke vraagstukken
Maatschappelijk vraagstuk: probleem dat veel mensen raakt, waarover de meningen verschillen en waarvoor de politiek een oplossing moet zoeken
Feit: bewering die je kunt controleren
Mening: wat iemand ergens van vindt
Waarde: idee over wat belangrijk is en nagestreefd moet worden
Belang: wat iemand er zelf bij wint of verliest
Vorming, verhouding, binding, verandering: de vier hoofdconcepten: de brillen waarmee je naar de samenleving kijkt
Thema 1 Afsluiting
This item has no instructions
De Kwestie
THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP
BEGRIPPEN
1.2 De samenleving onderzoeken
Onderzoeksvraag: afgebakende, neutrale vraag die je met gegevens kunt beantwoorden
Kwantitatief onderzoek: onderzoek dat meet en telt, zoals een enquête
Kwalitatief onderzoek: onderzoek dat de diepte ingaat, zoals een interview
Steekproef: de groep mensen die je echt ondervraagt
Representatief: de steekproef lijkt op de hele groep waarover je iets zegt
Betrouwbare bron: bron die deskundig en onafhankelijk is
Thema 1 Afsluiting
This item has no instructions
De Kwestie
THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP
BEGRIPPEN
1.3 Kritisch omgaan met media
Waakhondfunctie: media controleren wie macht heeft
Nieuwswaarde: hoe geschikt een gebeurtenis is om nieuws te worden
Framing: een onderwerp met woorden of beelden in een bepaald kader zetten
Desinformatie: onjuiste informatie die expres wordt verspreid om te misleiden
Misinformatie: onjuiste informatie die zonder opzet wordt verspreid
Algoritme: rekenregel die bepaalt wat je op een app te zien krijgt
Filterbubbel: je ziet vooral informatie die past bij wat je al vindt
Deepfake: met AI gemaakt nepbeeld, nepfilmpje of nepstem
Thema 1 Afsluiting
This item has no instructions
De Kwestie
THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP
Een huisbaas is tegen een maximale huurprijs, omdat hij dan minder verdient. Waar komt hij voor op?
Een belangrijke waarde
Zijn eigen belang
Een controleerbaar feit
Een neutrale onderzoeksvraag
Het gaat om wat de huisbaas er zelf bij wint of verliest: zijn belang. Leerlingen die "waarde" kiezen, denken aan vrijheid van ondernemen; dat kan de huisbaas ook noemen, maar de reden in de vraag is zijn inkomen.
De Kwestie
THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP
Een onderzoeker praat met tien mantelzorgers een uur lang over hun ervaringen. Wat voor onderzoek is dit?
Kwantitatief onderzoek
Representatief onderzoek
Kwalitatief onderzoek
Statistisch onderzoek
Een lang gesprek met een kleine groep over ervaringen is kwalitatief: het gaat om het waarom en hoe. Met tien mensen is het onderzoek bovendien niet representatief voor alle mantelzorgers, en dat hoeft ook niet bij kwalitatief onderzoek.
Maak de zinnen af
Een journalist ontdekt dat een gemeente geld verspilt en schrijft erover: dat is de waakhondfunctie van media. Een ander bericht noemt het plan "een cadeautje voor de rijken": dat is framing. Iemand deelt het bericht zonder te weten dat een cijfer niet klopt en verspreidt zo misinformatie in de klassenapp.
De Kwestie
THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP
Wie het bericht deelt, weet niet dat het cijfer fout is: dus geen opzet, dus misinformatie. Framing zit in de woordkeus "cadeautje voor de rijken", niet in de feiten. Doorvraag: wanneer zou het wel desinformatie zijn?
De Kwestie
THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP
Zet de stappen van een onderzoek in de goede volgorde.
Veelgemaakte fout: de methode kiezen voordat de onderzoeksvraag er is. De vraag bepaalt de methode: wil je weten hoeveel, dan kies je kwantitatief onderzoek; wil je weten waarom, dan kwalitatief.
De Kwestie
THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP
Een voetbalsite houdt een online poll: 80 procent wil meer geld voor sport. Wat is het grootste probleem?
Een poll is kwalitatief en dus niet te tellen
Het getal 80 procent is een mening, geen feit
Er zijn te weinig verschillende meningen gevraagd
De mensen die meedoen zijn niet representatief
Op een voetbalsite doen vooral sportliefhebbers mee, en bij een open poll kiezen mensen zelf of ze meedoen: de groep lijkt niet op heel Nederland. Een poll is juist kwantitatief, en de uitkomst "80 procent" is een feitelijke bewering over de poll, maar zegt niets over alle Nederlanders.
De Kwestie
THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP
Welk kenmerk van een maatschappelijk vraagstuk ontbreekt bij "mijn buurman heeft zijn been gebroken"?
Het raakt niet veel mensen
Het is niet te controleren
Er is geen waarde in het spel
Het is niet actueel genoeg
Een gebroken been raakt één persoon; er is geen onenigheid, geen rol voor de politiek en de oorzaak ligt niet in de samenleving. De afleiders gebruiken begrippen uit andere paragrafen (controleren, waarde, actualiteit): wie die kiest, haalt de begrippen door elkaar.
Maak de zinnen af
Lotte kijkt veel filmpjes over één voetbalclub. Het algoritme laat haar steeds meer van hetzelfde zien, tot ze in een filterbubbel zit. Dan ziet ze een echt lijkend filmpje waarin de trainer iets geks zegt. Het blijkt een deepfake te zijn.
De Kwestie
THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP
Toepassing van drie begrippen uit 1.3 op een herkenbaar voorbeeld. Doorvraag: wie het filmpje maakte, verspreidde desinformatie; wat verspreidt Lotte als ze het doorstuurt omdat ze het gelooft? Misinformatie.
De Kwestie
THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP
Hoe gebruik je het hoofdconcept verhouding bij het vraagstuk schermtijd?
Je vraagt hoe ouders hun kinderen leren omgaan met schermen
Je vraagt hoeveel macht techbedrijven over jongeren hebben
Je vraagt welke regels scholen maken over telefoons
Je vraagt hoe de schermtijd de laatste jaren is veranderd
Verhouding gaat over macht en (on)gelijkheid. De andere antwoorden horen bij vorming (ouders leren je iets), binding (regels die een groep bij elkaar houden) en verandering.
De Kwestie
THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP
EXAMENOPDRACHT
"Onderzoek bewijst: jongeren willen rijbewijs op 16"
Jesse (17) ziet dit bericht op Instagram. Het komt van het account van een rijschool. Onder de kop staat: "Van de 500 volgers die meededen aan onze poll, stemde 82 procent voor." Bij het bericht staat een foto van een lachende jongen van 16 achter het stuur.
Jesse wil het bericht delen in de klassenapp.
Thema 1 Afsluiting
Verzonnen bericht. In Nederland mag je vanaf 17 jaar rijden met begeleiding (2toDrive); het rijbewijs op 16 is hier dus een verzonnen voorstel. Laat leerlingen de casus eerst in stilte lezen en de begrippen onderstrepen die ze herkennen.
De Kwestie
THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP
Leg met twee begrippen uit dit thema uit waarom Jesse dit bericht niet zomaar moet geloven.
Examenachtig: twee begrippen noemen en elk toepassen op de casus. Goede antwoorden: niet representatief (alleen volgers van een rijschool, die zelf kozen om mee te doen), geen betrouwbare bron of eigen belang (een rijschool wint klanten bij een lagere leeftijd), framing ("onderzoek bewijst" klinkt sterker dan een poll), de foto kan met AI gemaakt of los van het onderwerp zijn. Veelgemaakte fout: een begrip noemen zonder het toe te passen op het bericht; dat levert op het examen geen punt op.
De Kwestie
THEMA 1 · SAMENLEVING ONDER DE LOEP
TERUG NAAR DE KWESTIE
Hoe kijk je als een onderzoeker naar de samenleving?
WAT JE NU WEET
Een maatschappelijk vraagstuk raakt veel mensen, de meningen verschillen, de politiek is aan zet en de oorzaak ligt in de samenleving.
Je onderzoekt het met een goede onderzoeksvraag en beoordeelt elk onderzoek op de bron, de steekproef en de meting.
Media kiezen en kaderen wat je ziet: controleer wie iets maakt en waarom, voordat je het gelooft of deelt.
Thema 1 Afsluiting
This item has no instructions