Soorten ethiek
Soorten ethiek
Instaptaak Google Classroom
1, 2, 3 START!
Ethische dilemma's
De bovenstaande taak beschrijven omstandigheden waarin het misschien niet meteen duidelijk is welke morele keuze de beste is. Het zijn ethische dilemma’s. Je weegt verschillende opties af en probeert rekening te houden met verscheidene factoren. Afhankelijk van de prioriteit die je geeft aan
bepaalde waarden in de situatie, kan je antwoord verschillen van dat van anderen.
=> Een ethisch dilemma kan vanuit verschillende invalshoeken benaderd worden. Zo worden er twee soorten ethiek onderscheiden: gevolgenethiek en plichtethiek.
Gevolgenethiek
Lees het artikel bij oefening 4 blz. 43
Wanneer handelt een overheid op de juiste manier?
Moet je om ethisch te handelen enkel naar de gevolgen van de handeling kijken?
GEVOLGENETHIEK
= CONSEQUENTIALISME
Jeremy Bentham
was een Engelse jurist en filosoof
Grondlegger van de gevolgenethiek (consequentialisme)
In An Introduction to the Principles of Morals and Legislation (1789) stelt hij:
een handeling is juist of verkeerd op basis van haar gevolgen
Een handeling is goed als ze het algemeen nut vergroot
Het gaat om hoeveel nut een handeling oplevert, niet om de bedoeling
Deze visie heet utilitarisme (utilitas = nut)
Grootste geluk
= Het maximaliseren van het algemeen nut wordt gezien als het nastreven van het grootste geluk voor het grootste aantal mensen
Voor Bentham is geluk het saldo van genot en pijn. Zo stelt hij bijvoorbeeld dat dronkenschap zorgt voor plezier, maar dat dat slechts van korte duur is en gepaard gaat met de pijn van de kater achteraf. Hij doelt dus op zoveel mogelijk genot en zo weinig mogelijk pijn.
Hij ontwerpt hiervoor de hedonistische calculus. Een 7 puntschaal
Hedonistische calculus
De hedonistische calculus is een denkmodel van Jeremy Bentham waarmee je probeert te berekenen hoeveel genot en pijn een handeling veroorzaakt. Het morele oordeel over een handeling hangt af van het totaal saldo van genot minus pijn.
Dat saldo is onderhevig aan zeven variabelen, namelijk:
— intensiteit: hoe hevig en diepgaand is het genot?
— duur: hoelang duurt het genot?
— zekerheid: hoe zeker is het genot?
— nabijheid: hoelang duurt het nog voordat het genot kan worden beleefd?
— productiviteit: hoeveel genotsmomenten brengt het genot nog meer met zich mee?
— zuiverheid: tot op welke hoogte is het genot vrij van pijn?
— reikwijdte: hoeveel mensen zullen het genot meebeleven?
Mag een school smartphones verbieden tijdens de les?
We passen de hedonistische calculus van Jeremy Bentham toe. De vraag is: levert een smartphoneverbod meer genot dan pijn op voor zoveel mogelijk mensen?
1. Intensiteit
Genot: leerlingen zijn meer geconcentreerd, leerkrachten kunnen rustiger lesgeven.
Pijn: leerlingen missen ontspanning en afleiding.
→ Het genot (betere les, minder stress) is redelijk groot.
2. Duur
Genot: betere leerprestaties op lange termijn.
Pijn: het gemis van de smartphone is tijdelijk (alleen tijdens de les).
→ Het genot duurt langer dan de pijn.
3. Zekerheid
Het is vrij zeker dat minder afleiding zorgt voor meer aandacht in de les.
→ Het genot is waarschijnlijk.
4. Nabijheid
De voordelen (meer rust, focus) treden snel op.
→ Het genot is nabij.
5. Productiviteit
Betere concentratie kan leiden tot betere resultaten en meer zelfcontrole.
→ Dit brengt extra genot met zich mee.
6. Zuiverheid
Het genot (rust en focus) veroorzaakt weinig extra pijn.
→ Het is relatief zuiver.
7. Reikwijdte
Niet alleen leerlingen, maar ook leerkrachten en de klas als geheel ervaren voordelen.
→ Veel mensen delen het genot.
Conclusie volgens Bentham
Volgens de hedonistische calculus is een smartphoneverbod tijdens de les moreel verantwoord, omdat het meer genot dan pijn oplevert voor het grootste aantal mensen, ook al ervaren sommige leerlingen tijdelijk ongemak.
Belangrijke opmerking:
Het goede is volgens Bentham optelbaar: het gaat om de totale hoeveelheid geluk voor de groep die door een handeling wordt voortgebracht. In zijn berekening van geluk, is het belangrijk het geluk van anderen mee op te nemen. Je eigen geluk neemt immers toe wanneer anderen ook gelukkig zijn.
Oef. 5
Pas de variabelen van Bentham toe om het geluk te meten dat de bouw van de Baihetan waterkrachtcentrale met zich meebrengt.
Welke conclusie trek je als je het totaalsaldo maakt?
In welke mate is geluk meetbaar?
In hoeverre is het mogelijk om alle gevolgen vooraf te weten?
Trek je aan de hendel?
Ja
Neen
Ik slaap verder
Wat zou een utilitarist doen?
5 mensen laten sterven
1 iemand laten sterven
een utili wadde?
Ik zit in de verkeerde richting!
Zou je de zware man van de brug duwen of niet?
ja
Neen
Ik heb niet genoeg macht hiervoor
Ik panikeer en loop weg van de brug
Trolley problem - Philippa Foot
Het trolleyprobleem is een bekend gedachte-experiment uit de ethiek. Het werd voor het eerst voorgesteld door de Britse filosofe Philippa Foot in 1967.
Het probleem toont een spanningsveld tussen verschillende morele denkwijzen, zoals gevolgenethiek (kijken naar het resultaat: vijf levens redden) en plichtethiek (mag je iemand actief doden, zelfs om anderen te redden?). Het trolleyprobleem wordt gebruikt om leerlingen te laten nadenken over verantwoordelijkheid, keuzes en morele grenzen.
Als in het consequentialisme enkel de gevolgen tellen, is de intentie niet van belang.
Het doet er niet toe of iemand de situatie heeft veroorzaakt of had kunnen voorkomen. De handeling staat dus los van de individualiteit of morele aansprakelijkheid (volgens Bentham).
opdracht 6 blz. 47-48
John Stuart Mill
verfijning van het utilitarisme
Schreef Utilitarianism (1861) → tweede grote denker van het utilitarisme
Bouwt verder op Bentham, maar verfijnt het begrip geluk
John Stuart Mill
Belangrijk verschil met Bentham
Niet alleen de hoeveelheid genot telt
Ook de kwaliteit van het genot is belangrijk
Hoger en lager genot
Hoger genot: mentaal, moreel, intellectueel, esthetisch
bv. filosofie, kunst, nadenken, moreel handelen
Lager genot: lichamelijk, eenvoudig, zintuiglijk
bv. eten, drinken, oppervlakkig plezier
Bekende uitspraken
“Een ongelukkige mens is beter dan een gelukkig varken.”
“Een ongelukkige Socrates is beter dan een gelukkige dwaas.”
Gevolg
Niet elk plezier is evenveel waard
Mensen die nadenken, creëren en moreel handelen dragen meer bij aan de samenleving
Is het genot van een museumbezoek beter dan het genot van naar een fuif te gaan?
Is ‘hoger’ genot beter dan ‘lager’ genot?
OPDRACHT: GEDACHTE-EXPERIMENT
Een bootje met tien laaggeschoolde
drenkelingen lijkt te zullen zinken. Als ze een
man overboord gooien, kunnen de negen
anderen de kust nog wel halen.
=> VRAGEN BLZ. 49-50
Nicollò Machiavelli
Politiek filosoof, bekend van Il Principe
Legde mee de basis voor denken in termen van gevolgen
Kernidee
“Het doel heiligt de middelen”
Een handeling wordt beoordeeld op wat ze oplevert, niet op de bedoeling
Link met utilitarisme
Net als bij Bentham en Mill:
de gevolgen van een handeling zijn doorslaggevend
Morele regels kunnen wijken als het eindresultaat beter is
Karl Popper
Kritiek op klassiek utilitarisme
Focussen op “het grootste geluk voor de meeste mensen”
kan leiden tot lijden van minderheden
of inperking van vrijheden
Alternatief van Popper
Niet: geluk maximaliseren
Wél: leed en rampspoed verminderen
Rol van de overheid
Beschermen tegen groot kwaad
Rampspoed voorkomen (bv. oorlog, geweld)
Voorbeeld: verkiezingen → machtswissel zonder geweld
Persoonlijke verantwoordelijkheid
Iedereen is zelf verantwoordelijk voor zijn/haar eigen geluk
=> Deze visie heet negatief consequentialisme = zo min mogelijk pijn voor de mensen (of voelende wezens)
PLICHTETHIEK
Learning objective
3.1 Gulden regel
Maak opdracht 8 blz. 51
Waar mensen samenleven, worden afspraken en regels gemaakt die het dagelijkse samenleven vlot doen lopen. De plichtethiek kijkt naar de bedoeling van de mensen die de handeling uitvoeren en zorgt voor gedragsregels die ze moeten volgen.
Waar komen die leefregels vandaan? Verschillende religieuze, spirituele of filosofische teksten uit de oudheid, sturen mensen aan om leefregels te volgen.
Opdracht 9
Gulden regel
Die gulden regel is te vinden in alle wereldreligies.
Het Nieuwe Testament vermeldt: ‘Behandel anderen zoals je zelf behandeld wilt worden.’
De Koran verkondigt: ‘Wens je broeders en zusters toe wat je jezelf toewenst’.
Maar ook het boeddhisme, hindoeïsme en Confucius hanteren dat principe.
Opdracht 10
3.2 Immanuel Kant
de mondigheid van iedere burger. ‘Sapere aude,’ durf te denken
autonomie van de mens; ethisch handelen = rede = onafhankelijk van de gevolgen en geldig voor iedereen
Categorisch imperatief
Daarom formuleerde Kant zijn categorische imperatief: ‘Handel zo, dat de stelregel van uw wil tegelijkertijd altijd als stelregel van een algemene wetgeving kan gelden.’
Imperatief betekent dat een persoon iets moet doen. Voor wie bijvoorbeeld geen dorst meer wil hebben, is het noodzakelijk dat hij
iets drinkt. Een imperatief is ‘categorisch’, wanneer het ten alle tijden en in alle situaties waar is.
De plicht om moreel te handelen naast zich neerleggen, betekent een schending van de rationele aard van de mens.
Kant doet een beroep op de intrinsieke of wezenlijke goede bedoeling, en zet de autonomie van de wil centraal. Wanneer je immers bepaalt wat het juiste is om te doen, dan komt die beslissing uit jezelf.
Je laat je oordeel niet afhangen van wat een godsdienst voorschrijft
of van iemand anders die zou straffen of belonen.
Kant rekent op het onafhankelijk denkvermogen van de mens als basis van de categorische imperatief.
Hij keurt de heteronomie = de afhankelijkheid van de wetten of regels van anderen, af.
De mens mag enkel steunen op de rede!
Opdracht 12 en 13
De categorische imperatief legt de dubbelzijdigheid van jouw rechten bloot. Anderen hebben namelijk dezelfde rechten als jij, wat inhoudt dat jij plichten hebt tegenover anderen.
Voorbeeld: Als je als mens geboren wordt, heb je bijvoorbeeld recht op een naam. Maar dat houdt in dat jij zelf de morele plicht hebt om de ander ook bij zijn naam aan te spreken (en geen scheldwoorden of vernederende bijnamen te gebruiken).
Opdracht 14
Het samengaan van rechten en plichten in onze samenleving zorgt ervoor dat er ethische principes nodig zijn, die de maatstaven vormen van het ethische en politieke handelen in de wereld.
Volgens Kant is het belangrijk dat die principes universeel over de verschillende landen en culturen heen hanteerbaar zijn én dat ze gebaseerd zijn op de rede. Persoonlijke emoties of intuïtie tellen niet mee.
Hier zijn enkele duidelijke voorbeelden van hoe Kants ideeën terugkomen in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (1948):
Gelijke waardigheid van alle mensen – Artikel 1
“Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren.”
Dit sluit aan bij Kant omdat hij stelt dat elk mens intrinsieke waarde heeft, los van afkomst, geslacht of status.
Verbod op slavernij – Artikel 4 “Niemand zal in slavernij of dienstbaarheid gehouden worden.”
Slavernij behandelt mensen als middel voor andermans doelen. Dat is volgens Kant moreel onaanvaardbaar.
Verbod op foltering en onmenselijke behandeling – Artikel 5 “Niemand zal worden onderworpen aan foltering of aan wrede, onmenselijke of vernederende behandeling.” Foltering ontkent de menselijke waardigheid en behandelt een persoon als een object.
Recht op vrijheid van mening en meningsuiting – Artikel 19
“Eenieder heeft recht op vrijheid van mening en meningsuiting.”
Kant benadrukt dat mensen rationele wezens zijn die zelf moeten kunnen denken en oordelen.
Recht op onderwijs – Artikel 26
“Eenieder heeft recht op onderwijs.”
Onderwijs helpt mensen hun rede en zelfstandigheid te ontwikkelen, wat bij Kant essentieel is voor autonomie.
Recht op een eerlijk proces – Artikel 10
“Eenieder heeft recht op een eerlijke en openbare behandeling van zijn zaak.”
Dit erkent dat mensen morele en rationele personen zijn die recht hebben op respectvolle en rechtvaardige behandeling.
Moeten ethische principes universeel zijn?