De Kwestie · 3.5 Van uitslag tot kabinet
De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
PARAGRAAF 3.5
Van uitslag tot kabinet
Hoe partijen een coalitie smeden, wie er in het kabinet zit en hoe een wet begint.
Het nieuwe kabinet op het bordes van Paleis Huis ten Bosch met koningin Juliana, 1973.
Lesson duration is: 40 minIntroduction
Items in this lesson
De Kwestie
MAATSCHAPPIJLEER · HAVO/VWO
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
PARAGRAAF 3.5
Van uitslag tot kabinet
Hoe partijen een coalitie smeden, wie er in het kabinet zit en hoe een wet begint.
Het nieuwe kabinet op het bordes van Paleis Huis ten Bosch met koningin Juliana, 1973.
Les over de formatie, het kabinet en de rol van de koning. Noem geen namen van de huidige premier of ministers en niet welke partijen het huidige kabinet vormen: de structuur is de stof. De uitslag van 29 oktober 2025 is het vertrekpunt. Les 3.6 gaat verder met het parlement en de rest van het wetgevingsproces. Image credit: Fotograaf Onbekend / Anefo / Wikimedia Commons (CC0)
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
DE KWESTIE
Kiezen wij eigenlijk de regering?
NA DEZE LES KUN JE
de stappen van een kabinetsformatie beschrijven
uitleggen wie er in het kabinet zitten en wat de rol van de koning is
uitleggen hoe een nieuwe wet meestal bij de regering begint
§ 3.5 Van uitslag tot kabinet
This item has no instructions
De kiezers
De koning
De partijen die samen gaan regeren
De grootste partij
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Wie bepaalt volgens jou wie er minister-president wordt?
Activatie, hooguit 3 minuten. Het goede antwoord is: de partijen die samen gaan regeren. Meestal wordt het de lijsttrekker van de grootste partij in de coalitie, maar dat is een gewoonte, geen regel. De koning speelt sinds 2012 geen rol meer in de formatie. Laat de uitslag staan en kom erop terug bij de kwestie.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
NA DE UITSLAG
Geen enkele partij heeft de meerderheid
Bij de verkiezingen van 29 oktober 2025 kregen D66 en de PVV elk 26 zetels. Voor een meerderheid in de Tweede Kamer heb je er 76 nodig. Partijen moeten dus samenwerken in een coalitie.
Welke partijen dat worden, bepalen de kiezers niet rechtstreeks. Dat zoeken de partijen in de Tweede Kamer uit tijdens de formatie. Die duurt in Nederland vaak maanden.
De partijen die niet meedoen, vormen de oppositie.
§ 3.5 Van uitslag tot kabinet
Sinds 1918 heeft geen enkele partij in Nederland een meerderheid gehad; er is dus altijd een coalitie nodig. Formaties duren soms heel lang: die na de verkiezingen van 2021 duurde ongeveer tien maanden, een record. Een minderheidskabinet (zonder meerderheid in de Kamer) kan ook, maar komt weinig voor.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
DE FORMATIE
Drie rollen, één doel: een kabinet
Verkenner
Praat direct na de verkiezingen met alle fractievoorzitters: welke coalities zijn mogelijk? De Tweede Kamer wijst de verkenner aan.
Informateur
Onderzoekt of een coalitie echt kan en leidt de onderhandelingen over een regeerakkoord: de plannen voor vier jaar.
Formateur
Zoekt de ministers en staatssecretarissen. Meestal wordt de formateur zelf de minister-president.
§ 3.5 Van uitslag tot kabinet
Sinds 2012 leidt de Tweede Kamer de formatie; daarvoor wees de koning(in) de informateur aan. Er kunnen meerdere verkenners en informateurs na elkaar komen als een poging mislukt. Het regeerakkoord heet ook coalitieakkoord; soms spreken partijen alleen hoofdlijnen af. Aan het eind beëdigt de koning de nieuwe bewindslieden, en poseert het kabinet op het bordes, zoals op de omslagfoto.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Zet de stappen van verkiezing tot nieuw kabinet in de goede volgorde
Volgorde: verkiezingen, verkenner, informateur (regeerakkoord), formateur, beëdiging. Verwachte fout: de ministers al zoeken vóór het regeerakkoord er is. Eerst de plannen, dan de mensen. Doorvraag: waarom vraagt de Kamer eerst een verkenner, en niet meteen een informateur?
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
WIE REGEERT ER?
Het kabinet en de regering
Het kabinet
De ministers en staatssecretarissen samen.
Een minister leidt een ministerie, zoals Onderwijs of Financiën. Een staatssecretaris doet een deel van het werk van een minister. De ministers vergaderen elke week in de ministerraad, onder leiding van de minister-president.
De regering
De koning en de ministers samen.
De koning is staatshoofd: hij ondertekent wetten en beëdigt ministers, maar heeft geen politieke macht. De ministers zijn verantwoordelijk voor wat hij doet en zegt. Dat heet ministeriële verantwoordelijkheid.
§ 3.5 Van uitslag tot kabinet
Let op het verschil: staatssecretarissen horen wel bij het kabinet, maar niet bij de regering. De ministerraad vergadert op vrijdag. Ministers kunnen ook zonder ministerie zijn (minister zonder portefeuille). Ministeriële verantwoordelijkheid betekent ook dat een minister zich in de Kamer moet verantwoorden voor het werk van zijn ministerie.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
“
De regering wordt gevormd door de Koning en de ministers. De Koning is onschendbaar; de ministers zijn verantwoordelijk.
GRONDWET, ARTIKEL 42
§ 3.5 Van uitslag tot kabinet
"Onschendbaar" betekent dat de koning politiek niet ter verantwoording kan worden geroepen: de Kamer spreekt de minister-president aan, ook over wat de koning doet of zegt. Daarom schrijft het kabinet de troonrede die de koning op Prinsjesdag voorleest.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
EEN NIEUWE WET
Zo begint een wet bij de regering
Meestal bedenkt een ministerie een nieuwe wet, vaak omdat die in het regeerakkoord staat. De ministerraad bespreekt het wetsvoorstel.
Dan gaat het naar de Raad van State. Die adviseert: past het in de Grondwet en is het uit te voeren? Pas daarna gaat het voorstel naar de Tweede Kamer.
Het gebouw van de Raad van State aan de Kneuterdijk in Den Haag, 2020.
§ 3.5 Van uitslag tot kabinet
Vaak vraagt het ministerie eerst via een internetconsultatie reacties van burgers en organisaties. Het advies van de Raad van State is niet bindend, maar het kabinet moet er wel op reageren. Ook Kamerleden kunnen zelf een wet voorstellen (initiatiefwet). Het vervolg, behandeling in Tweede en Eerste Kamer, komt in les 3.6. Image credit: Tukka / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
De koning leest op Prinsjesdag de troonrede voor. Kamerleden zijn het oneens met een plan erin. Wie spreken ze aan?
De koning, want hij heeft de tekst zelf voorgelezen
De Raad van State, want die adviseert over de plannen
De minister-president, want de ministers zijn verantwoordelijk
Niemand, want de troonrede is geen wetsvoorstel
De troonrede wordt geschreven door het kabinet. Door de ministeriële verantwoordelijkheid spreekt de Kamer de minister-president aan, niet de koning. Wie de Raad van State kiest, verwart advies met verantwoordelijkheid. De troonrede is inderdaad geen wet, maar de plannen worden in het debat erna (de Algemene Politieke Beschouwingen) wel besproken.
Eens
Oneens
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Stelling: De kiezers moeten de minister-president zelf kunnen kiezen.
Discussiemoment, ongeveer 5 minuten. Laat stemmen, dan een voor- en tegenstander hun argument geven. Doorvraag 1: wat gebeurt er als de gekozen premier uit een partij komt die geen meerderheid in de Kamer kan vinden? Doorvraag 2: wordt de politiek duidelijker voor kiezers als ze weten wie er premier wordt, of draait het dan te veel om één persoon? Een gekozen premier is in Nederland vaker voorgesteld, maar nooit ingevoerd.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
TERUG NAAR DE KWESTIE
Kiezen wij eigenlijk de regering?
WAT JE NU WEET
Nee, niet rechtstreeks: wij kiezen de Tweede Kamer, en de partijen daarin vormen tijdens de formatie een coalitie met een meerderheid.
Verkenner, informateur en formateur leiden de formatie. Het regeerakkoord legt vast wat het kabinet van ministers en staatssecretarissen gaat doen.
De koning is staatshoofd zonder politieke macht: de ministers zijn verantwoordelijk. Een nieuwe wet begint meestal bij de regering.
§ 3.5 Van uitslag tot kabinet
This item has no instructions
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
Jouw partij wordt de grootste bij de verkiezingen, maar komt niet in het kabinet. Hoe kan dat?
Exit ticket. Een goed antwoord legt uit dat geen partij een meerderheid heeft en dat een coalitie 76 zetels nodig heeft; als andere partijen samen een meerderheid vormen zonder de grootste, of als de grootste met niemand een akkoord bereikt, belandt die in de oppositie. Verwachte fout: denken dat de grootste partij automatisch mag regeren of dat de koning het beslist.
De Kwestie
THEMA 3 · PARLEMENTAIRE DEMOCRATIE
BEGRIPPEN
Woorden van deze les
Formatie: periode na de verkiezingen waarin een nieuw kabinet wordt gevormd
Coalitie: partijen die samen regeren en een meerderheid in de Kamer hebben
Regeerakkoord: afspraken van de coalitiepartijen over wat het kabinet gaat doen
Kabinet: alle ministers en staatssecretarissen samen
Regering: de koning en de ministers samen
Ministeriële verantwoordelijkheid: de minister is tegenover het parlement verantwoordelijk voor koning en ministerie
Raad van State: adviseert de regering over elk wetsvoorstel
Oppositie: partijen in de Kamer die niet meeregeren
§ 3.5 Van uitslag tot kabinet
This item has no instructions
