Middeleeuwen

• New lesson editor
• Nederlands
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 4

Literatuurgeschiedenis -

middeleeuwen

Waar denk jij aan bij het woord 'middeleeuwen'?

Doelen lessenreeks middeleeuwen

• Je leert wat belangrijke kenmerken zijn van de middeleeuwen en middeleeuwse literatuur

• Je leert hoe onze taal zich heeft ontwikkeld

• Je leert verschillende genres van middeleeuwse werken kennen

• Je leest een middeleeuws werk (onderdeel leeslijst)

Wanneer vonden de middeleeuwen plaats?

Hoofdkenmerken middeleeuwen

• van 500 - 1500

• Het Romeinse rijk viel:

• standenmaatschappij

• boekdrukkunst en ontwikkeling schrift

• Theocentrisme 

• Memento mori

• ondergeschikte rol auteur

• verschillende genres

Alles staat in dienst van het geloof en het leven na de dood.

 Het leven op aarde is ondergeschikt aan het leven aan de dood.

 Memento Mori: gedenk te sterven

Standenmaatschappij

Eerste stand: Bidden = geestelijkheid

Tweede stand: Strijden = de adel en de ridders

Derde stand: Werken = boeren en de vissers (burgerij. komt pas in 12e en 13e eeuw)

Welke taal sprak men wanneer?

1100: eerste sporen van ‘literatuur’​​

'Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hic anda thu, wat unbidan we nu?' Wat denk jij dat dit betekent?

'Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hic anda thu, wat unbidan we nu?'

'Alle vogels zijn al aan het nestelen, behalve ik en jij. Waar wachten we nog op?’

Wanneer in de middeleeuwen (500-1500) ontstond de boekdrukkunst, denk je?

De boekdrukkunst

• uitgevonden rond 1445

• o.a. door de Duitser Johannes Gutenberg (ca.1397-1468)

• Maar: Chinese oorsprong! Rond 750 bestond al de 'blokdruk' (het drukken van losse lettertekens)

• Grote gevolgen! Verspreiding van werken in grote getalen

• Nog steeds luxegoederen en lang niet iedereen kon lezen.

Het schrift is door de tijd heen enorm veranderd. Zet op volgorde van oud naar nieuw.

Het juiste antwoord...

Bron: lezen-en-schrijven-in-de-middeleeuwen.pdf (BEVEILIGD)

Waar deed men aan literatuur?

In de vrome, geestelijke kringen:

• veel mystieke literatuur (Hadewijch)

• Latijn steeds meer een dode taal

Aan het hof (het centrum rondom een vorst):

• de koning

• Hoofse literatuur (over hoe je je moet gedragen) > Ridderepiek!

De stad:

• adel, rederijkers (Elckerlijc)

• pas rond 1300 de burgerij

Tot ongeveer 1450 schreven monniken de verhalen over met de hand.

Boeken waren duur.

1450: uitvinding van de boekdrukkunst

Publiek: adel en geestelijkheid, pas rond 1300 ook voor de burgerij in de steden.

Functie literatuur: verstrooiiend, didactisch-moraliserend.

Teksten en schrijvers

• Middelnederlandse teksten vooral vertaald/bewerkt

• Voorleescultuur zorgde voor rijmende teksten

• Doel teksten: vermaak en boodschap (God)

Lerende functie van literatuur

• Rooms Katholieke kerk had het voor het zeggen: verhalen over goed en kwaad die lieten zien hoe de mens goed kon leven en het slechte kon vermijden. (bv. Mariken)
  ​

• Ridderroman: je leerde hoe je je als goede ridder moest gedragen​

Taal en inspiratie

• Volkstaal werd steeds belangrijker​

• De middeleeuwse schrijver wilde niet iets volkomen nieuws of afwijkends maken: ze proberen voorgangers te benaderen (imitatio) en te overtreffen (aemulatio). ​

• Ook het vrij vertalen van teksten (translatio) was heel gebruikelijk.​

• Middeleeuwse schrijvers herbewerkten bekende verhalen en lieten bestaande karakters een rol spelen in hun verhalen.​

• Gelaagdheid in verhalen (Reynaert) ​

• ​

Theocentrisch wereldbeeld

• God staat centraal

• Literatuur in dienst van God​

• “Memento mori”​

• Middeleeuwer was wetenschappelijk al veel verder dan men later dacht. https://www.trouw.nl/es-b0733b07 (religie, magie en wetenschap)​

• Magie kon verworpen worden (heidense toverkunsten, duistere magie), maar kon ook als een mirakel van God worden gezien (Beatrijs/Mariken)

Wat betekent 'Memento Mori' denk je?

A

Pluk de dag

B

Leef in het moment

C

Denk eraan dat je moet sterven

D

Je bent slechts een mens

Ondergeschikte rol auteur

• Literatuur in dienst van God/het hof​
  > schrijver van het werk is niet belangrijk​
  > van veel middeleeuwse werken weten we niet wie de schrijver is​

• Soms een hint: “Willem die madocke maecte” ​

• http://vogala.org/tekst/vossenstreek​

• Metaforisch​

• Statussymbolen

• in rijm
  ​

Willem die Madoc maakte is de anonieme, waarschijnlijk uit Oost-Vlaanderen afkomstige auteur van één van de beroemdste Middeleeuwse teksten Van den Vos Reynaerde dat rond 1260 is ontstaan.

Dit werk mag gerust het hoogtepunt van de Middelnederlandse literatuur genoemd worden. Het is een satire op de middeleeuwse samenleving, waarin de auteur niet alleen de verschillende standen (geestelijkheid, adel, boeren), maar ook de middeleeuwse literatuur zelf (zoals de ridderromans) op de hak neemt.

Wat valt op aan de manier waarop het fragment uit Van den Vos Reynaerde geschreven is?

Verschillende genres

• Epiek = verhalende literatuur.​

• Lyriek = dichtkunst (poëzie). Gevoel staat centraal.​

• Dramatiek = toneel (Beatrijs en Mariken)

Verschillende soorten verhalen

Ridderroman:

• Karelroman: Karel ende Elegast

• Arthurroman: Walewein en het vliegende schaakbord

Dierenverhalen / satire:

• Van den vos Reynaerde

Marialegende:

• Beatrijs en Mariken

Bij welk genre staat een 'queeste' centraal?

A

Karelroman

B

Arthurroman

Bij welk genre staan grote veldslagen centraal?

A

Karelroman

B

Arthurroman

In het werk Karel ende Elegast gaat koning Karel -terwijl hij dit eerst niet wil - uiteindelijk tóch stelen. Waarom?

Waarom worden Arthurromans 'hoofse' ridderromans genoemd?

Wat is geen belangrijk kenmerk van de hoofse cultuur?

A

Beleefdheid

B

Individualisme

C

Beschaafdheid

D

Mens staat centraal

Hoofsheid

• Voorbeeld wereldlijke cultuur

• Gedragsregels, beschaafde omgangsvormen, zelfbeheersing

• Arthurroman

• Liefde = belangrijk onderwerp; de vrouw moet veroverd worden en wordt goed behandeld

Waarom spelen 'wonderen' zo'n belangrijke rol in de geestelijke literatuur?

Antwoord

• Ze zijn het bewijs van het bestaan van God
  

• Ze tonen de kracht van het geloof, het Christendom.

Als afsluiter! Wat was voor jou vandaag nieuwe informatie?

Volgende lessen

• Je leest het werk Mariken van Nimwegen

• Je verwerkt het gelezen werk Mariken van Nimwegen