Planning van de les
Land van de week
Terugblik/nakijken
Uitleg:
Van jagen en verzamelen naar landbouw
Waarom mensen landbouw gingen gebruiken
Gevolgen van landbouw voor het dagelijks leven
Hunebedden als sporen uit de prehistorie
Aan de slag
minute
second
Voor je:
Memo blz. 21
Planning van de les
Land van de week
Terugblik/nakijken
Uitleg:
Van jagen en verzamelen naar landbouw
Waarom mensen landbouw gingen gebruiken
Gevolgen van landbouw voor het dagelijks leven
Hunebedden als sporen uit de prehistorie
Aan de slag
minute
second
Voor je:
Memo blz. 21
De gebruiker vroeg expliciet om van de eerste dia een planning te maken; daarom opent de les niet met een standaard titelbeeld. Houd de planning kort en gebruik die om de samenhang tussen overgang, gevolgen en hunebedden aan te kondigen.
Lesdoel
Ik kan beschrijven hoe de overgang van jagen-verzamelen naar landbouw verliep.
Er waren meerdere leerdoelen opgegeven. Volgens de instructie kies ik één centraal lesdoel; de andere doelen komen terug in de inhoud van de slides.
Welke woorden passen voor jou bij prehistorische landbouw?
Gebruik dit als voorkennis-activatie. Verwachte woorden: boeren, akker, dieren, dorp, hunebed, zaaien, oogst. Vraag kort door op opvallende of onjuiste associaties.
Leven als jager-verzamelaar
Mensen leefden van jacht, visserij en eetbare planten
Ze trokken rond op zoek naar voedsel
Ze woonden niet op één vaste plek
Hun bezit moest licht en draagbaar zijn
Benadruk dat dit past bij de prehistorie: nog geen schrift, dus kennis komt uit archeologische vondsten.
Waarom veranderde dit leven?
Na de laatste ijstijd werd het klimaat warmer. Daardoor groeiden op sommige plaatsen meer planten en leefden dieren anders verspreid. Mensen ontdekten dat ze zaden konden uitstrooien en dieren tam konden maken. Zo hoefden ze minder afhankelijk te zijn van wat de natuur toevallig gaf.
Houd het eenvoudig voor klas 1 mavo: geen ingewikkelde klimaatgeschiedenis, alleen de kern dat warmere omstandigheden landbouw mogelijker maakten.
De overgang naar landbouw
Mensen gingen graan verbouwen
Schapen, geiten en runderen werden gehouden
Voedsel werd steeds vaker zelf geproduceerd
De overgang duurde lang en ging stap voor stap
Leg uit dat het geen plotselinge ommezwaai was: jagen en verzamelen bleven vaak nog naast landbouw bestaan.
Van nomaden naar boeren
Jagen en verzamelen → rondtrekken
Landbouw en veeteelt → langer op één plek blijven
Vaste akkers en dieren → ontstaan van dorpen
Gebruik hier de begrippen nomaden en boeren als contrast, maar bewaar de formele definities voor de begrippenslide.
Aan de slag
Maken?
Opdr. 3 t/m 5
Blz. 27
Klaar?
Markeer de belangrijkste zinnen van de tekst.
Lezen blz. 28
en maak de opdrachten alvast. Hier gaan we volgende
les mee verder.
minute
second
This item has no instructions
Waarom werd landbouw na de ijstijd makkelijker?
Warmer klimaat
Meer schrift
Grotere steden
Minder dieren
Toetst de kern van de overgang: een warmer klimaat maakte landbouw op sommige plekken mogelijker. De andere opties zijn anachronismen of passen niet bij de uitleg.
Maak de uitleg compleet
Eerst leefden mensen als jager-verzamelaars en trokken zij rond. Later gingen zij graan verbouwen en bleven langer op één plek. Zo ontstonden uiteindelijk dorpen.
De blanks volgen de opbouw van de inhoud: eerst jagen-verzamelen, daarna landbouw, daarna vaste woonplaatsen.
Eerste gevolg: vaste woonplaatsen
Boeren moesten bij hun akkers blijven
Daardoor ontstonden vaste huizen
Kleine nederzettingen groeiden uit tot dorpen
This item has no instructions
Tweede gevolg: voedseloverschotten
Een goede oogst kon worden bewaard
Er kwam soms meer voedsel dan direct nodig was
Voorraad gaf meer zekerheid in slechtere tijden
Noem eventueel aardewerk als hulpmiddel om voedsel op te slaan, zonder te diep in techniek te gaan.
Derde gevolg: ander werk
Niet iedereen hoefde meer voedsel te zoeken
Sommige mensen werden ambachtsman of handelaar
Er kwam meer verschil in taken binnen een dorp
Maak duidelijk dat arbeidsverdeling mogelijk werd door voedseloverschotten.
Vierde gevolg: verschillen in bezit
Akkerland en vee kregen waarde
Sommige families bezaten meer dan andere
Daardoor ontstonden sociale verschillen
Koppel dit aan het bredere historische gevolg: landbouw zorgde uiteindelijk voor meer ongelijkheid dan in kleine rondtrekkende groepen.
Aan de slag
Maken?
Opdr. 6 t/m 8
Blz. 28-29
Klaar?
Kijk of je opdr. 1 t/m 4 klaar hebt.
Daarna lezen 'Eerste boeren in Nederland' blz. 29
minute
second
This item has no instructions
Welk gevolg hoort bij voedseloverschotten?
Meer rondtrekken
Voorraad bewaren
Minder bezit
Kleinere dorpen
Controleert of leerlingen het verband zien tussen overschotten en opslag/zekerheid.
Vul de gevolgen van landbouw in
Door landbouw kwamen er vaste woonplaatsen en konden mensen voedsel als voorraad bewaren. Daardoor ontstond ook ander werk en kwamen er verschillen in bezit.
Hier komen de vier gevraagde gevolgen samen: vaste woonplaatsen, voedseloverschotten/voorraad, ander werk en verschillen in bezit.
Hoe zorgde extra voedsel voor ander werk?
Bespreek dat voedseloverschotten ervoor zorgden dat niet iedereen meer steeds voedsel hoefde te zoeken. Daardoor konden mensen ander werk gaan doen, zoals ambacht of handel.
Hunebedden
Hunebedden zijn grafmonumenten van grote stenen. Ze werden gebouwd in de prehistorie door boeren. In deze graven werden doden begraven, vaak met spullen erbij. Hunebedden laten zien dat mensen op vaste plekken leefden en samen grote bouwwerken konden maken.
Noem eventueel dat veel hunebedden in Drenthe liggen. Houd de focus op wat ze zijn en waarom ze passen bij de landbouwsamenleving.
Wat laten hunebedden zien?
Mensen werkten samen aan grote bouwprojecten
Er was een vaste gemeenschap in de buurt
Doden begraven werd een belangrijk gebruik
Laat leerlingen hunebedden zien als bron uit de prehistorie: zonder schrift leren we uit voorwerpen en bouwwerken.
Van verandering naar samenleving
De overgang naar landbouw veranderde het leven ingrijpend. Mensen gingen minder rondtrekken, gingen wonen in dorpen en konden voedsel bewaren. Daardoor ontstonden nieuwe beroepen, meer bezit en grotere verschillen tussen mensen. Hunebedden zijn een zichtbaar spoor van deze nieuwe manier van leven.
Deze slide trekt de lijn van overgang naar gevolgen en bereidt de begrippen af.
Aan de slag
Maken?
Opdr. 9 + 10
Blz. 30
Klaar?
Opdr. 11
minute
second
This item has no instructions
Wat is een hunebed?
Een akker
Een dorp
Een grafmonument
Een voorraadpot
Eenvoudige begripscontrole passend bij klas 1 mavo.
Maak de tekst over hunebedden compleet
Hunebedden zijn grote stenen grafmonumenten uit de prehistorie. Ze zijn gebouwd door boeren en laten zien dat mensen in een vaste gemeenschap leefden en samen konden werken.
Sluit aan op slides 10 t/m 12: wat hunebedden zijn en wat ze laten zien over landbouwsamenlevingen.
Wat is één ding dat je vandaag hebt geleerd?
Bespreek antwoorden als: ik kan de overgang uitleggen, ik ken gevolgen zoals dorpen/voorraad/ander werk/bezitsverschillen, ik weet wat een hunebed is.
Welk onderdeel hielp jou het meest begrijpen?
Laat leerlingen terugkijken op hun leerproces. Mogelijke punten: afbeeldingen, het overzicht van gevolgen, de vergelijking tussen nomaden en boeren.
Begrippen
jager-verzamelaar - iemand die leeft van jagen, vissen en verzamelen
landbouw - het verbouwen van gewassen en houden van dieren
veeteelt - het houden van dieren voor voedsel of andere producten
nomaden - mensen zonder vaste woonplaats
nederzetting - een plek waar mensen wonen
voedseloverschot - meer voedsel dan direct nodig is
hunebed - grafmonument van grote stenen uit de prehistorie
This item has no instructions