3.4
H O O F D S T U K 3
V E R T E R I N G
Resorptie
Hoe komen voedingsstoffen na de vertering in je bloed terecht?
Gemaakt bij Biologie voor jou 5 havo, 8e editie
3.4
H O O F D S T U K 3
V E R T E R I N G
Resorptie
Hoe komen voedingsstoffen na de vertering in je bloed terecht?
Gemaakt bij Biologie voor jou 5 havo, 8e editie
Welkom. Vandaag gaat het over wat er gebeurt ná de vertering: hoe stoffen het lichaam in komen. ± 1 min. Image credit: Nathan Dumlao, Unsplash
3.4
Resorptie
Dit leer je
Je kunt uitleggen wat resorptie is en hoe de dunne darm een groot oppervlak krijgt.
Je kunt actief en passief transport door de darmwand onderscheiden.
Je kunt de weg van opgenomen stoffen via de poortader naar de lever en de rol van de dikke darm beschrijven.
Lees de drie doelen voor. De exit aan het eind toetst ze. ± 1 min.
3.4
Resorptie
A C T I V E R E N
Wat weet je al over de opname van voedsel in je lichaam?
Laat de leerlingen woorden toevoegen: dunne darm, bloed, enzymen, glucose, lever. Noteer wat ze weten, zonder te corrigeren. ± 3 min.
3.4
Resorptie
T E R U G B L I K
Uit: §3.2 Het verteringsstelsel
Welk deel van het verteringsstelsel volgt direct op de dunne darm?
Twaalfvingerige darm
Maag
Dikke darm
Slokdarm
Goed is C, de dikke darm. De twaalfvingerige darm hoort bij het begin van de dunne darm, maag en slokdarm liggen ervoor. ± 1 min.
3.4
Resorptie
Van darm naar bloed
Na de vertering zijn koolhydraten, vetten en eiwitten in kleine stukjes gesplitst. Nu moeten ze het lichaam in.
Resorptie is de opname van stoffen via de darmwand in het bloed en de lymfe. Daarna gaan ze naar de cellen die ze nodig hebben.
Doorsnede van darmvlokken in de darmwand (microscoopfoto).
Verteren is stukjes maken, resorberen is ze opnemen. Zonder resorptie blijven de voedingsstoffen in de darm en verlaten ze het lichaam met de ontlasting. Nog niet op vlokken ingaan: dat is de volgende dia. ± 2 min. Image credit: Jamil Baza, CC BY 4.0, via Wikimedia Commons
3.4
Resorptie
Een groot oppervlak in de dunne darm
De meeste resorptie vindt plaats in de dunne darm. Drie niveaus maken het oppervlak enorm groot.
1
Darmplooien
De wand van de dunne darm ligt in plooien: de darmplooien.
2
Darmvlokken
Op de plooien zitten uitstulpingen: de darmvlokken. Daarin lopen bloedvaten en lymfevaten.
3
Microvilli
De cellen van het darmepitheel, de buitenste laag van de vlok, hebben zelf kleine uitstulpingen: microvilli.
Vergelijk met een badhanddoek: plooien, daarop lussen, en elke lus heeft weer haartjes. Hoe groter het oppervlak, hoe meer stof per minuut kan worden opgenomen. Bloedvaten en lymfevaten lopen door de plooien en vlokken, zodat opgenomen stoffen direct worden afgevoerd. De voorkennis-kaart verklaart lymfevat en epitheelcel. ± 3 min.
3.4
Resorptie
O N T H O U D
Plooien, vlokken en microvilli vergroten het oppervlak van de dunne darm, zodat er veel stof tegelijk kan worden opgenomen.
Laat een leerling het in eigen woorden herhalen. ± 1 min.
3.4
Resorptie
V R A A G 1
Hoe heet de buitenste laag cellen van de darmvlokken?
Darmplooien
Spierlagen
Darmepitheel
Microvilli
Goed is C. Darmplooien zijn de plooien van de darmwand zelf; microvilli zijn de uitstulpingen óp de cellen van het darmepitheel, niet de laag. ± 1 min.
3.4
Resorptie
V R A A G 2
Bij een darmziekte worden de darmvlokken platter. Wat is het gevolg?
Er wordt minder voedsel verteerd door enzymen
Het oppervlak wordt kleiner, dus er wordt minder opgenomen
De poortader wordt breder
Er ontstaan meer microvilli
Goed is B. Platte vlokken betekent minder oppervlak en dus minder resorptie, ook al is het voedsel wel verteerd. A verwart vertering met resorptie. ± 2 min.
3.4
Resorptie
Twee manieren van transport
Passief transport
Gaat langs een concentratiegradiënt: van veel naar weinig.
Kost geen energie.
Voorbeeld: water en kleine, in water oplosbare moleculen gaan door membraaneiwitten (diffusie).
Actief transport
Vraagt energie, want de cel pompt stoffen binnen.
Gebeurt met transporteiwitten.
Nodig voor de opname van monosachariden, aminozuren en mineralen.
Transport van de darmholte naar de epitheelcellen kan op twee manieren. Passief gaat van veel naar weinig, zoals een bal die van een helling rolt. Actief kost energie (ATP) en kan stoffen ook tegen het verschil in concentratie in opnemen. ± 3 min.
3.4
Resorptie
Welke stof gaat hoe?
Actief: monosachariden, aminozuren en mineralen.
Passief: water, vetzuren, glycerol en vetoplosbare vitaminen.
Actief transport zorgt ervoor dat de darmepitheelcellen zoveel mogelijk uit de voedselbrij opnemen.
Een eenvoudige regel: stoffen die de cel zelf hard nodig heeft en vaak in lage concentratie in de brij voorkomen (glucose, aminozuren, mineralen) worden actief opgenomen. Vetten en water gaan mee met het verschil. ± 2 min.
3.4
Resorptie
O N T H O U D
Passief transport gaat mee met de concentratiegradiënt en kost niets; actief transport kost energie.
± 1 min.
Actief of passief transport de darmepitheelcel in?
3.4
Resorptie
V R A A G 3
Actief transport
Passief transport
Aminozuren
Water
Mineralen
Vetzuren
Monosachariden
Glycerol
Actief: aminozuren, mineralen, monosachariden. Passief: water, vetzuren, glycerol. ± 2 min.
3.4
Resorptie
V R A A G 4
In de darmepitheelcel is de glucoseconcentratie hoger dan in de darmholte. Toch wordt glucose opgenomen. Hoe?
Door diffusie
Door actief transport
Door passief transport via membraaneiwitten
Door resorptie zonder transport
Goed is B. Opname tegen het concentratieverschil in kan alleen met energie, dus actief transport. Diffusie en passief transport gaan alleen van veel naar weinig. ± 2 min.
3.4
Resorptie
Van de darm naar de lever
De opgenomen stoffen komen in het bloed en moeten worden verwerkt.
1
Haarvaten van de darm
Opgenomen stoffen komen in het bloed in de haarvaten van de darmvlokken.
2
Poortader
De haarvaten van het darmkanaal komen samen in één bloedvat: de poortader.
3
Lever
De poortader brengt het bloed naar de lever, waar stoffen worden opgeslagen of bewerkt.
Het bloed uit de darm gaat dus eerst naar de lever, voordat het naar de rest van het lichaam gaat. Dat is een soort controlepost. ± 2 min.
3.4
Resorptie
Leverlobjes
Elk leverlobje heeft een aftakking van de poortader en van de leverslagader.
Zo komen opgenomen stoffen én zuurstofrijk bloed bij de levercellen, die de stoffen verwerken en opslaan.
De lever, waar de poortader het bloed uit de darm aanvoert.
De leverslagader voert zuurstofrijk bloed aan (dat is kennis buiten het kernverhaal); de poortader brengt bloed met voedingsstoffen. Beide takken komen in elk leverlobje. ± 2 min. Image credit: NIAID, Ryan Kissinger, Public domain, via Wikimedia Commons
3.4
Resorptie
De dikke darm
In de dikke darm wordt water uit de voedselbrij opgenomen. Het restmateriaal wordt dikker.
De darmflora verteert stoffen die wij zelf niet kunnen verteren, zoals voedingsvezels. Sommige darmbacteriën maken vitamine K.
Dat helpt bij een efficiënte vertering en resorptie.
Darmflora en dikke darm kennen ze uit §3.2: hier gaat het om hun rol bij resorptie. Als ze het niet weten: bacteriën in de darm zijn nuttig. ± 2 min.
3.4
Resorptie
V R A A G 5
Een glucosemolecuul is net opgenomen in een haarvat van een darmvlok. Welke weg volgt het daarna?
Leverslagader, dan lever
Poortader, dan lever
Dikke darm, dan poortader
Lymfevat, dan leverlobje
Goed is B. De leverslagader voert bloed uit de aorta aan, niet uit de darm. De dikke darm neemt vooral water op. ± 2 min.
3.4
Resorptie
V R A A G 6
Waarom is de ontlasting steviger aan het eind van de dikke darm?
De darmflora maakt er vet van
Er wordt water uit de brij opgenomen
De poortader neemt de vezels op
Er worden extra microvilli gevormd
Goed is B. De dikke darm neemt water op. Vezels worden juist niet opgenomen. ± 1 min.
3.4
Resorptie
V R A A G 7
Zet de weg van glucose in de goede volgorde, van eerst naar laatst.
Volgorde zoals getoond. Glucose is een monosacharide en gaat dus actief de epitheelcel in. ± 2 min.
3.4
Resorptie
V R A A G 8
Leg uit waarom de dunne darm plooien, vlokken en microvilli heeft.
Model: Plooien, vlokken en microvilli vergroten samen het oppervlak van de dunne darm. Met een groter oppervlak kunnen meer voedingsstoffen tegelijk in het bloed (en de lymfe) worden opgenomen, dus resorptie gaat sneller en efficiënter. Goed als het woord oppervlak en de opname voorkomen. ± 3 min.
3.4
Resorptie
Begrippen §3.4
Resorptie
opname van stoffen via de darmwand in bloed en lymfe
Darmplooi
plooi in de wand van de dunne darm
Darmvlok
uitstulping op een darmplooi
Microvilli
kleine uitstulpingen op de cellen van de vlok
Darmepitheel
buitenste laag cellen van de darmvlokken
Passief transport
met de concentratiegradiënt mee, geen energie
Actief transport
met energie, door transporteiwitten
Poortader
voert bloed van de darm naar de lever
Leverlobje
deel van de lever met poortader- en slagadertak
Leverslagader
voert zuurstofrijk bloed naar de lever
Laat staan op het bord terwijl de leerlingen afronden. ± 1 min.