H2 Cellen
2.1 Dierlijke cellen
Biologie
- De leer van het leven
- Bestuderen van 'levensvormen' (= organismen)
Leven
Levenloos
Organismen
Tonen levensverschijnselen:
- Groei
- Voortplanting
- Stofwisseling (alle chemische reacties in een organisme)
Emergente eigenschap
Interactie tussen verschillende 'lagere' organisatieniveau's creëert een hoger organisatieniveau
Een ecosysteem is het resultaat van interacties tussen verschillende soorten dieren en hun omgeving
Waar
Niet waar
De formatie van DNA is het resultaat van interacties tussen atomen
Waar
Niet waar
Welk onderdeel is het meest georganiseerd
Bloedvatenstelsel
Lever
Zenuwcellen
Celmembraan
Maak 2.1
Opdracht 2, 3, 4, 8, 9
Hoe herken je dierlijke cellen precies?
Welke organellen heeft een plantencel wel en een dierlijke cel niet?
Binas 79C
Membranen
- Sluit de cel/het organel af van zijn omgeving
- Nemen stoffen op en staan stoffen af
- Bestaat uit dubbele fosfolipidenlaag
(Binas 67G3/79D)
- Zit vol met membraaneiwitten
Celkern
Celkern
- Chromosomen met DNA
- Alle informatie die nodig is om een cel te laten functioneren
- Kernlichaampje - synthese ribosomen
Mitochondrium
Mitochondrium
Verbrandingsorganel
Glucose --> 'energie'
Endoplasmatisch reticulum (ER)
Endoplasmatisch Reticulum
Glad ER - afbraak en synthese vetten/hormomen
Ruw ER - Synthese eiwitten op ribosomen
Golgi systeem
Golgi systeem
- 'Transport organel'
- Eiwitten krijgen definitieve vorm
- Verlaat blaasje de cel - secretie/excretie/exocytose
- Blijft blaasje binnen de cel - lysosoom
- Bevat vaak enzymen ('afbreekeiwitten')
- Wordt er een stof opgenomen - endocytose
Cytoskelet
- Bepaalt de structuur van een cel
- Essentieel voor transport binnen een cel
- Motoreiwitten transporteren organellen/blaasjes
Maak 2.1
Opdracht 2, 3, 4, 8, 9
11, 12, 14, 17, 19, 20
In welk organel worden eiwitten gevouwen en voltooid?
Ruw ER
Glad ER
Mitochondrium
Golgi systeem
Wat ligt er opgeslagen in de celkern?
Welke organellen geven rode uien hun kleur?
Chloroplasten
Chloroplasten
Leukoplasten
Mitochondria
Welk organel is dit en wat vindt er plaats?
3.3
Transport door membranen
Na deze les
...kun je de processen diffusie en osmose verklaren
...weet je de betekenissen van hypo-, iso- en hypertoon en wat dit betekent voor cellen
...kun je de verschillen benoemen tussen actief en passief transport
Membranen
- Sluit de cel/het organel af van zijn omgeving
- Nemen stoffen op en staan stoffen af
- Bestaat uit dubbele fosfolipidenlaag
(Binas 67G3)
- Zit vol met membraaneiwitten
Waar worden die in membranen gezet?
Diffusie
Hoge concentratie --> Lage concentratie
Permeabel membraan
Osmose
Water stroomt van lage concentratie naar hoge concentratie opgeloste stoffen
Lage osmotische waarde --> hoge osmotische waarde
Semi-permeabel membraan
Groter verschil --> Grotere osmotische druk
Osmose bij cellen
Verschillende osmotische waarden van omgeving zorgen voor verandering:
Hypotoon - lagere concentratie
Isotoon - dezelfde concentratie
Hypertoon - hogere concentratie
Dierlijke cellen
Plantaardige cellen
Membraantransport
Cellen kunnen de hoeveelheid osmose en diffusie regelen met transporteiwitten --> passief transport
Transporteiwitten
Actief transport
Stoffen bewegen tegen de concentratiegradiënt in
Kost energie ( = ATP)
Wat gebeurt er met dierlijke cellen als je ze in demiwater legt? En met plantencellen?
Dierlijke cellen
Plantaardige cellen
Hoe noemen we het proces waarbij stoffen bewegen van een hoge naar een lage concentratie?
Wat bedoelen we met een semipermeabel membraan?
§3.5
Biotechnologie
Leerdoelen
- Je kunt verschillende methoden van biotechnologie omschrijven
Wat is biotech?
Hoe wordt biotech toegepast?
Biotech in de natuur
Biotechnologie
Verzamelnaam van technieken die gebruikt worden om organismen producten te laten leveren voor de mens
Klassieke voorbeelden
Recombinant DNA
Virussen
Klassieke voorbeelden
- Kaas
- Yoghurt
- Bier/Wijn
- Veredeling
Recombinant DNA
Virussen
H2 Cellen
2.2 DNA en specialisatie van cellen
Leerdoelen
- Je kunt de bouw van DNA en RNA beschrijven
- Je kunt een nucleotidenvolgorde gebruiken en vertalen naar een passend aminozuur
- Je kunt de processen transcriptie en translatie beschrijven
Let's get to the 'base'-ics
Wat is DNA? - DeoxyriboseNucleic Acid
Bestaat uit 3 'subgroepen' - samen nucleotide
- Deoxyribose
- Fosfaatgroep
- Stikstofbase
Deoxyribose + fosfaat vormen 'ruggengraat'
Stikstofbasen vormen de 'code'
Binas 67F1
Binas 71C
Basenparen DNA
4 verschillende stikstofbasen:
- Adenine (A)
- Thymine (T)
- Cytosine (C)
- Guanine (G)
DNA heeft dubbele helix, basenparen koppelen via waterstofbruggen
A koppelt altijd met T (2 H-bruggen)
C koppelt altijd met G (3 H-bruggen)
Binas 71B+C
Binas 71A
Waar bevindt zich DNA?
- Celkern (eukaryoten)
- Cytoplasma (prokaryoten)
- Mitochondriën (mtDNA)
- Chloroplasten (cpDNA)
Waarom bevatten chloroplasten en mitochondriën ook DNA?
Wat doet DNA?
Klein deel (±1,5%) codeert voor eiwitten
Overgrote deel codeert niet voor eiwitten
Wat is de functie van niet-coderend DNA?
Welk organel bevat, naast de celkern, ook DNA?
Celmembraan
Endoplasmatisch Reticulum
Mitochondrium
Golgi systeem
Geef de nucleotidenvolgorde van de andere DNA-streng: ATT CGA CCG CAT
Wat bedoelen we met de 'ruggengraat' van een DNA-molecuul? (Gebruik Binas 71C)
Leerdoelen
- Je kunt de bouw van DNA en RNA beschrijven
- Je kunt een nucleotidenvolgorde gebruiken en vertalen naar een passend aminozuur
- Je kunt de processen transcriptie en translatie beschrijven
Transcriptie
DNA kan 'afgelezen' worden door RNA-polymerase (en een hele set andere eiwitten)
Complementaire RNA-nucleotiden
binden aan DNA-streng
Wat is RNA? --> Binas 71C
mRNA verlaat de celkern via kernporiën
Binas 71E+F
Transcriptie
Translatie
'Vertalen' van mRNA-code naar eiwitten
Wat zijn eiwitten?
Binas 67H
Translatie
mRNA wordt afgelezen door tRNA in ribosomen
Anticodon van tRNA bindt aan mRNA en
koppelt aminozuur aan polypeptideketen
Kun je zelf aflezen en bepalen!
Synthese start met startcodon, stopt met stopcodon
Binas 71G +J + K
Is het dan klaar?
Translatie vindt plaats in RER, daarna transport naar
Golgi-systeem
Ieder eiwit krijgt unieke vorm door 'vouwing'
Binas 79D
Aan het werk
2.2
Opdracht 24, 25, 26, 29, 30, 31
Wat is een mutatie?
Veranderingen van nucleotidevolgorde in DNA
Verandering van een enkel
nucleotidepaar of een klein stukje
noem je een puntmutatie
Waarom kan dat van invloed zijn?
Genoommutatie
Hoe ontstaan mutaties?
Foutjes bij DNA-replicatie of celdeling
Mutagene straling of mutagene stoffen
hebben ook invloed op hoeveelheid mutaties
Wat is het effect van mutaties?
Meestal zonder gevolg:
DNA wordt gerepareerd
Gemuteerd gen komt niet tot uiting
Cel met gemuteerd gen wordt 'opgeruimd'
Maar niet altijd...
Soortvorming
Binas 71G
Translatie RNA Stappenplan:
- Zoek het startcodon op (altijd AUG)
- Vertaal de nucleotidenvolgorde met de tabel
- Schrijf het aminozuur op
- Ga door tot je een stopcodon vindt
H2 Cellen
2.3 Celdeling en kanker
Celkern
Bevat chromosomen:
DNA gewikkeld om eiwitten (histonen)
Chromosomen bevatten alle genetische
informatie van een organisme
Bij celdeling moet de moedercel genetisch identiek
zijn aan de dochtercellen - wat betekent dat voor de
verdeling van chromosomen?
Binas 70A
Ongeslachtelijke voortplanting
Individuen zijn genetisch identiek
Moedercel --> 2 genetisch identieke dochtercellen
Nieuwe individuen ontstaan door
gewone celdeling: mitose
Hoe gebeurt dat precies?
Celcyclus
Het leven van de cel bestaat uit
verschillende fasen:
G0 - fase --> alleen specifieke typen cellen
Interfase:
G1 - groei en voorbereiding S fase
S - DNA-replicatie (verdubbeling)
G2 - verdere groei
Mitose (celdeling)
Binas 76A
Welke cellen in het menselijk lichaam zitten permanent in de G0-fase?
Niercellen
Levercellen
Botcellen
Zenuwcellen
Mitose
Binas 76B1
Kanker
Ongeremde celdeling
Vaak het resultaat van DNA-beschadigingen
Hoe raakt DNA beschadigd?
(Goedaardige) tumor --> Vorm van kanker die bij de oorsprong blijft
Kwaadaardige tumor --> tumor dringt andere weefsels binnen
Uitzaaiing --> kankercellen verspreiden zich via het bloed/lymfe naar andere plekken in het lichaam
Aan het werk
2.3
Opdracht 47 tm 58, 60, 63, 65
H2 Cellen
2.4
Kweken van cellen, weefsels en organen
2.5
Bacteriën, schimmels en planten
Deze les
- Prokaryoten en Eukaryoten
- Cellen bij bacteriën, schimmels en planten
Recombinant DNA
Stamcellen
Stamcellen uit embryo's
Cellen kunnen zich ontwikkelen naar ieder
type cel
Uit deze cellen kunnen organen worden
gekweekt
Planten
- Eukaryoot
- Celwand, plastiden
- Fotosynthese (autotroof)
Aan het werk
2.4
72, 75, 78, 79
2.5
87, 88, 90, 94, 95, 98, 99, 102, 104, 105