WO - Zintuigen en zenuwstelsel

• New lesson editor
• Wereldoriëntatie
• Lager onderwijs
• Leerjaar 6

Zintuigen en zenuwstelsel

Wat weet je al over de zintuigen en het zenuwstelsel?

Enkele voorbeelden van prikkels

Het verkeerslicht dat op  rood springt.

De deurbel die gaat.

De geur die je ruikt als mama staat te koken.

De zachte pels die je voelt als je een puppy aait.

Welke prikkels kan je zelf nog bedenken?

Sleep de juiste waarneming naar de bijpassende prent.

geur

temperatuur

licht

geluid

zachte aanraking

Wat is een prikkel?

In onze omgeving veranderen dingen voortdurend.

Dit noemen we prikkels.

Deze prikkels kunnen we waarnemen met onze 5 zintuigen.

oog

huid

oor

tong

neus

Wat heb je nodig om met je zintuigen prikkels te ervaren?

Welke prikkel is hier van toepassing?

licht

smaak

geluid

temperatuur

zwaartekracht

aanraking

geur

pijn

Welke prikkel is hier van toepassing?

licht

smaak

geluid

temperatuur

zwaartekracht

aanraking

geur

pijn

Welke prikkel is hier van toepassing?

licht

smaak

geluid

temperatuur

zwaartekracht

aanraking

geur

pijn

Welke prikkel is hier van toepassing?

licht

smaak

geluid

temperatuur

zwaartekracht

aanraking

geur

pijn

Welke prikkel is hier van toepassing?

licht

smaak

geluid

temperatuur

zwaartekracht

aanraking

geur

pijn

Elk zintuig kan bepaalde prikkels waarnemen...

Je ogen zorgen voor je zicht -> gezichtszintuig

Je oren zorgen voor je gehoor -> gehoorzintuig
maar ook voor je evenwicht! -> evenwichtsorgaan
Je neus zorgt voor de geuren die je waarneemt -> reukzintuig
Je tong zorgt voor de smaken die je proeft -> smaakzintuig

Je huid zorgt ervoor dat je heel wat kan voelen
zoals pijn, druk, koude en warmte,...

-> pijnzintuig
-> drukzintuig

-> warmte- en koudezintuig

Sleep het zintuig en lichaamsdeel waarmee je de prikkel kan waarnemen naar de juiste prent.

gehoorzintuig

reukzintuig

gezichtszintuig

drukzintuig

warmtezintuig

oog

neus

huid

oren

Wat is een zintuig?

Welke zintuigen zijn er?

Wat gebeurt er als een van je zintuigen niet zou werken? Ogen, oren, neus,...

Giftige gassen niet ruiken. Deze hebben meestal een toegevoegde geur zodat we het kunnen ruiken en alarm kunnen slaan.

Als je niet kan zien, kan je ongelukken doen op straat, je kan vallen, ergens tegenlopen,...

Als je niet kan horen, hoor je de bel niet, auto's naderen, ambulance, brandweer, politie,...

Als je niet kan voelen kan je je verbranden, pijn doen aan scherpe voorwerpen, een knuffel niet voelen,...

Prikkels worden waargenomen

Voortdurend wijzigen dingen in onze omgeving: het verkeerslicht spring op rood, iemand belt aan de voordeur, de geuren uit de keuken vertellen ons dat het tijd is om te genieten van een lekkere maaltijd, als we uit een achtbaan komen, dreigen we ons evenwicht te verliezen,... Deze wijzigingen, signalen noemen we prikkels. Oren, ogen, neus, tong en huid bevatten zintuigen/zintuigcellen die deze prikkels waarnemen. Als dat niet zo was, zou ons leven dikwijls in gevaar zijn of zouden we niet kunnen genieten van aangename dingen. Onze zintuigen waarschuwen ons.

Een kijkje in het oog

WB  p. 69

opdracht 2 en 3

Onderzoek

Werk per twee.
Kijk naar de ogen van je buur.
Kijk naar de plaats waar het oog tegen de neus komt. Uit dat roze gedeelte komt het traanvocht.
Dat wordt geproduceerd door de traanklier.

Kan je ook de delen die we net zagen,
terugvinden bij je buur?

Volg bij jezelf het benige deel rondom je oog. Dit is je oogkas.

Kijk naar de iris van je buur. Heeft je buur lichte of donkere ogen?

1

Lichte ogen

2

Donkere ogen

Neem een potlood in je linkerhand. Strek je arm voor je uit en kijk met 2 ogen. Probeer met je linkerhand de punt van je potlood te raken. Doe nu hetzelfde maar met 1 oog gesloten. WAT MERK JE?

Proefje

Beide ogen zorgen samen voor het dieptezicht.

Als je 1 oog sluit heb je het moeilijker om de plaats van iets te bepalen.

Met maar 1 oog open is het dus moeilijker om de potloodpunt te vinden.

Neem het potlood in je rechterhand. Strek je rechterarm en laat het potlood samenvallen met de rand van het bord. Sluit nu afwisselend je rechter- en linkeroog. WAT MERK JE?

Proefje

Het beeld verspringt.
Met het ene oog verspringt het beeld meer dan met het andere.
Dit noemt men het dominante oog.

Een kijkje in het oog

Het licht komt het oog binnen door het hoornvlies. Dan gaat het door de pupil, een verstelbare opening. De spieren in de iris regelen de grootte: bij veel licht is de pupil klein, bij weinig licht is ze groot. Daarna vallen de lichtstralen op de lens en worden ze geprojecteerd op het netvlies. 130 miljoen lichtgevoelige cellen (kegeltjes en staafjes) van het netvlies zetten de lichtstralen om in een elektrisch signaal. Dit wordt door de oogzenuw doorgestuurd naar de hersenen: we zien.

Ons oog werkt als een camera. Het beeld van een voorwerp wordt omgekeerd en verkleind geprojecteerd op het netvlies. Maar de hersenen 'interpreteren' dit: ze vergroten het beeld tot ware grootte, zetten het terug rechtop en herkennen het beeld.

Zet de getallen op de juiste plaats bij de tekening.

1. harde oogvlies

2. pupil

3. lens

4. oogzenuw

5. lichtstralen

6. hoornvlies

7. iris

8. netvlies

9. voorwerp

10. beeld

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Gezichtsbedrog

Soms kunnen onze ogen ons 'bedriegen'. Ze sturen 'beelden' naar de hersenen, maar die geven er soms een verkeerde betekenis aan.

Besluit

Onze ogen zorgen ervoor dat we voorwerpen en kleuren kunnen zien. Beide ogen hebben niet hetzelfde aandeel in het vormen van beelden. Eén van beide ogen is dominant, maar elk oog maakt wel een 'foto' van een voorwerp.

In de hersenen ontstaat er een ruimtelijk beeld. Daardoor kunnen we goed afstand schatten als we met beide ogen tegelijk kijken.

(WB p. 70)

Besluit

Elk deel heeft zijn functie. Een aantal delen beschermt ons oog: de oogkas beschermt tegen stoten, de wimpers houden stofdeeltjes tegen, de oogleden verdelen het traanvocht over de oogbol.

Het harde oogvlies houdt de vorm van het oog mooi rond. Het hoornvlies, de lens en het glasachtig lichaam zorgen ervoor dat de lichtstralen op het netvlies vallen.

De lichtgevoelige cellen (kegeltjes en staafjes) op het netvlies zetten de lichtstralen om in een elektrisch signaal. De oogzenuw stuurt de signalen naar de hersenen. Daar 'zien' we.

(WB p. 70)

Het oor

WB p. 70 opdracht 4

De richting van het geluid bepalen kan maar als het geluid eerder aankomt in één van de oren en dus ook in de hersenen. Dit tijdsverschil is zeer klein.

Link dierenrijk:

Voor prooidieren is het heel nuttig om te weten uit welke richting het roofdier komt.

Het oor neemt geluiden waar

Het oor bestaat uit drie grote delen: het uitwendig oor (oorschelp en gehoorgang), het middenoor (trommelvlies, de gehoorbeentjes: hamer, aambeeld en stijgbeugel) en het inwendig oor (slakkenhuis en halfcirkelvormige organen). De halfcirkelvormige kanalen zijn een onderdeel van het evenwichtszintuig, het slakkenhuis van het gehoorzintuig.

1. oorschelp

2. gehoorgang

3. trommelvlies

4. hamer

5. aambeeld

6. stijgbeugel

7. zintuighaartjes in slakkenhuis

8. gehoorzenuw

Zet de getallen op de juiste plaats bij de tekening.

1

2

3

4

5

6

7

8

Welk gehoororgaan hoort bij de volgende functie? -> Opvangen van het geluid.

A

oorschelp

B

zintuighaartjes

C

gehoorgang, trommelvlies, gehoorbeentjes

D

gehoorzenuw

Welk gehoororgaan hoort bij de volgende functie? -> Doorgeven van het geluid.

A

oorschelp

B

zintuighaartjes

C

gehoorgang, trommelvlies, gehoorbeentjes

D

gehoorzenuw

Welk gehoororgaan hoort bij de volgende functie? -> Omzetten van geluid in elektrische signalen

A

oorschelp

B

zintuighaartjes

C

gehoorgang, trommelvlies, gehoorbeentjes

D

gehoorzenuw

Welk gehoororgaan hoort bij de volgende functie? -> Doorgeven van de signalen naar de hersenen.

A

oorschelp

B

zintuighaartjes

C

gehoorgang, trommelvlies, gehoorbeentjes

D

gehoorzenuw

De buis van Eustachius

Langs de buis van Eustachius kan bij verkoudheden slijm en vocht opstijgen naar het middenoor. Dit veroorzaakt pijn en verhindert de gehoorbeentjes om goed te werken. Je kunt er een echte oorontsteking van krijgen.

Bij vele kinderen moeten daarom 'buisjes' in de oren worden gezet. Via een gaatje in die buisjes kan vocht wegvloeien uit het middenoor naar buiten.

Het oor neemt geluiden waar

Geluidstrillingen komen voortdurend van buiten de oren binnen. De oorschelp vangt de trillingen op. Het trommelvlies en de gehoorbeentjes geven de trillingen door aan het slakkenhuis. Hier zetten duizenden zintuighaartjes de geluidstrillingen om in elektrische signalen. Die worden door de gehoorzenuw naar de hersenen geleid: we horen.

Techniek helpt ons beter horen

Besluit

De oorschelpen vangen geluiden (= trillingen) op. Het trommelvlies en de gehoorbeentjes (hamer, aambeeld en stijgbeugel) geven ze door aan het slakkenhuis. Zintuigharen in het slakkenhuis zetten trillingen om in elektrische signalen. De gehoorzenuw stuurt deze signalen naar de hersenen: we horen. Als we beide oren gebruiken kunnen we goed de richting bepalen van waaruit het geluid komt. Sterke en harde geluiden zijn slecht voor onze oren. Ze beschadigen de zintuigharen in het slakkenhuis.

de huid

WB p. 72 opdracht 6

De huid, een gevoelig orgaan

Onze huid is ons grootste orgaan. Hij heeft vele functies. De huid beschermt het lichaam tegen verwondingen en te veel zonnestralen, verdedigt tegen het binnendringen van ziektekiemen, helpt bij het constant houden van de lichaamstemperatuur, voelt of iets scherp of zacht, warm of koud is.

In de huid zitten verschillende tastzintuigen: pijnzintuig, koudezintuig, tastzintuig, zware drukzintuig. 

Al deze zintuigen geven hun informatie via zenuwen door aan de hersenen.

Stel je eens voor hoe je leven zou zijn als je niet kon voelen. Je zou geen pijn voelen als je je snijdt. Je tastzin beschermt je tegen gevaren van de buitenwereld. Maar de tastzin geeft je ook plezier, bijvoorbeeld als iemand je knuffelt.

Huid onder de loep

We kunnen onze huid verdelen
in 3 lagen.

De opperhuid, de lederhuid

en het bindweefsel.

Huid onder de loep

De opperhuid

Deze huidlaag kunnen we zien en
aanraken. Dit is de 'verpakking'
van ons lichaam.
De opperhuid bestaat uit dode
cellen.

Huid onder de loep

De lederhuid

Dit is de 2de laag. Hier vinden we

levende cellen die om de 27

dagen de dode cellen naar boven

schuiven. Het is het verzorgings-
systeem van de huid.

Huid onder de loep

Bindweefsel

In deze 3de laag bevinden zich
de vetcellen.

De huid zorgt er dus voor dat we kunnen voelen.

De huid heeft echter nog andere functies.

Zo beschermt je huid je tegen de koude, tegen zonnebrand en regelt het je lichaamstemperatuur door middel van zweten.

Hoe zorgt je huid er voor dat je de juiste temperatuur blijft behouden?

Als je het te koud krijgt, dan krijg je kippenvel en gaan je haartjes overeind staan. Tussen deze haartjes houdt je huid de warmte vast.

Als je het te warm hebt, dan zweet je. Het vocht op je huid koelt af door de koude lucht. Zo koel je weer af.

Het voelende lichaam

Niet alle delen van je lichaam zijn even gevoelig. De tastlichaampjes zijn ongelijk verdeeld over je huid. Je vingertoppen, tenen, lippen en tong zijn het meest gevoelig. De minst gevoelige plek is het midden van je rug.

Huidaandoeningen

Puistjes worden veroorzaakt door bacteriën. In de tienerjaren wordt de talg soms te hard en sluit dan de poriën af. Bacteriën die zich ontwikkelen in die talg produceren afbraakproducten die de huid rondom irriteren. Door te prutsen aan puistjes verspreid je de bacteriën nog eens extra.

Zwemmerseczeem wordt veroorzaakt door een schimmel. Schimmels houden van vochtige plekjes.

Wratten worden veroorzaakt door virussen. Ze verdwijnen meestal vanzelf na enkele maanden.

Hersenen en zenuwen

Snel denken (WB p.72 opdracht 7)

Een proftennisser moet snel denken als een bal op hem afkomt. Zijn ogen zien de bal aankomen (waarnemen) en sturen deze informatie via de zenuw naar de hersenen (verwerken). Zij geven, via zenuwen, een opdracht aan de armspieren. De tennisser speelt de bal terug (reactie). Dit alles gebeurt razendsnel.

Maar soms komt de informatie zelfs niet in de hersenen. Dit gebeurt als je bijvoorbeeld een hete kachel aanraakt. Je reageert automatisch en bliksemsnel. Dit noemt men een reflex.

Sleep de woorden op de juiste plaats in de zin

Wijzigingen in onze omgeving nemen we waar met onze

Zij zetten de waargenomen prikkels om in

die door de                                        naar de hersenen worden gevoerd.

Hier worden wij ons bewust van wat we zien, horen, voelen,...

Onze hersenen geven opdracht door om te

Sommige reacties gebeuren automatisch. Dit noemen we

zintuigen

elektrische signalen

zenuwen

reageren

reflex

Besluit

Wijzigingen in onze omgeving nemen we waar met onze zintuigen. Zij zetten de waargenomen prikkels om in elektrische signalen die door de zenuwen naar de hersenen worden gevoerd. Hier worden wij ons bewust van wat we zien, horen, voelen. Onze hersenen geven opdrachten door om te reageren. Sommige reacties gebeuren automatisch: dit noemen we reflexen.

Draag er zorg voor!

Mogelijke handicaps

Onze zintuigen verouderen bij iedereen, ook al verzorgen we ze goed. Maar sommige mensen hebben vanaf hun geboorte of na een aantal jaren te kampen met een of andere handicap.

Kleurenblindheid is een erfelijke aandoening. Ze komt meer voor bij jongens dan bij meisjes. Sommigen kunnen enkel rood en groen niet goed van elkaar onderscheiden, anderen zien enkel grijstinten. Met deze kaarten kun je testen of je de kleuren kunt zien.

Mogelijke handicaps

Sommige mensen zijn blind vanaf hun geboorte. Ook hiervoor heeft men gezocht naar allerhande hulpmiddelen. Denken we maar aan het brailleschrift en aan blindengeleide honden.

Ludwig von Beethoven was een bekend componist van de 19de eeuw. Toen hij 20 was, merkte hij dat hij geleidelijk aan doof werd. Tegenwoordig had hij genezen kunnen worden, maar toen niet. 

Toch schreef hij de beroemde 9de symfonie terwijl hij doof was. Hij probeerde zich de muzieknoten in zijn hoofd voor te stellen.

Wat kan er allemaal fout gaan? (WB p. 73 opdracht 8)

Hoe helpt de gezondheidszorg? (WB p. 73 opdracht 8)

De stop erop, bescherming tegen lawaai!

Wegwerpoordopjes

Deze lawaaistoppers passen zich aan de vorm van je gehoorgang aan. Ze zijn te verkrijgen in verschillende maten, voor kleine en grote oren. In theorie kunnen ze lawaai met 33dB verminderen, maar in de praktijk zijn ze niet helemaal lekdicht en kunnen ze verschuiven in je oor.

De stop erop, bescherming tegen lawaai!

Oorkappen

Oorkappen zijn verstelbaar en hebben brede afdichtringen zodat ze je oren perfect kunnen inkapselen. Ze beschermen je oren beter dan oordopjes. Afhankelijk van de kwaliteit houden ze 28 tot 37 dB tegen.

De stop erop, bescherming tegen lawaai!

otoplastieken

Otoplastieken worden op maat gemaakt en sluiten je oor perfect af. Ze zijn voorzien van een akoestisch kanaaltje dat geluid in meerdere of mindere mate dempt. Ze staan hoog genoteerd op de verlanglijstjes van jongeren die als hobby in een bandje spelen.

Wat heb je onthouden van dit thema?

Hoe heet het automatisch samentrekken en ontspannen van de spiertjes in je iris?

A

reactie

B

prikkel

C

pupilreflex

D

In welk deel van ons lichaam zit ons evenwichtsorgaan?

A

In onze huid.

B

In onze neus.

C

In onze ogen.

D

In onze oren.

Wanneer een prikkel of waarneming niet tot in onze hersenen gaat maar automatisch en bliksemsnel gebeurt, noemen we dat een...

A

reactie

B

reflex

C

pupilreflex

D

verwerking

Welke 2 zintuigen werken samen om iets te proeven?

A

Reukzintuig en gezichtszintuig

B

Gezichtszintuig en smaakzintuig

C

Reukzintuig en smaakzintuig

D

Het smaakzintuig zorgt hier alleen voor.

Kleurenblindheid is erfelijk en komt meer voor bij jongens dan bij meisjes.

A

waar

B

niet waar

C

D

Website

https://basis.pelckmans.be/leerling/lager-onderwijs/wereldorientatie/mikado-2018/mikado-6-leerwerkboek-wereldorientatie-editie-2018/gezond-en-wel

Correctiesleutel WB