1.2 De positie van de stedelijke burgerij (1302-1602)

• New lesson editor
• Geschiedenis
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4-6

Examenvraag (vraag 5, 2024, TV1)

Gebruik bron 3.

Deze beschrijving is bruikbaar voor een onderzoek naar de Vlaamse

economie in de twaalfde eeuw.

3p  Toon dit aan door:

- aan te geven dat de beschrijving past bij de economische positie van

Vlaanderen in die tijd, en

- uit te leggen welke voorwaarde voor succesvol handeldrijven je aan de

beschrijving kunt ontlenen.

bron 3

Op 2 maart 1127 wordt in Brugge de Vlaamse graaf Karel de Goede vermoord.

De klerk Galbert van Brugge schrijft:

Het was in de periode dat de kooplieden uit alle rijken rond Vlaanderen op het feest van Sint-Pietersstoel waren bijeengekomen te Ieper1), waar markt werd

gehouden en de grote jaarmarkt plaatsvond (…). Er waren op dat moment kooplieden uit Lombardije2) naar de markt gekomen bij wie de graaf voor eenentwintig mark een zilveren kan had gekocht die op een wonderbaarlijke

manier vervaardigd was. Toen op die drukke markt het nieuws [van de moord] al die mensen uit vele streken deed opschrikken, pakten zij hun waren bijeen en vluchtten weg. Het gerucht dat ons land berucht maakte, droegen ze met zich mee en ze vertelden het overal rond.

noot 1 een Vlaamse stad

noot 2 streek in Noord-Italië 

Antwoord 

maximumscore 3 Voorbeeld van een juist antwoord is:

• De beschrijving van de jaarmarkt / de aanwezigheid van buitenlandse kooplieden past bij de positie van Vlaanderen in de twaalfde eeuw als onderdeel van een internationaal handelsnetwerk. 1

• Je kunt aan de beschrijving ontlenen dat politieke rust/stabiliteit / bescherming voor handelaren door een landsheer een voorwaarde is voor succesvol handeldrijven, omdat Galbert schrijft dat de moord de jaarmarkt meteen verstoort / dat handelaren het nieuws van de moord belangrijk genoeg vinden om overal te vertellen (en zo Vlaanderen berucht te maken). 2

Opmerking

Als bij de eerste deelvraag alleen wordt ingegaan op de aanwezigheid van

de jaarmarkt/handel / op economische voorspoed, wordt geen scorepunt

toegekend (omdat dit niet ingaat op de positie van Vlaanderen in het

internationale handelsnetwerk). 

 1.2 De positie van de stedelijke burgerij (1302-1602)

Leerdoelen 

• Je kunt aan de hand van voorbeelden uitleggen dat elke stad een eigen positie had binnen het stedelijk netwerk in de Nederlandse gewesten rond 1300

•  Je kunt uitleggen dat de opkomst van de burgerij leidde tot een nieuwe verhouding tussen stedelingen en geestelijkheid

• Je kunt uitleggen welke gevolgen de centralisatie­politiek van vorsten had voor de positie van de stedelijke burgerij

• Je kunt uitleggen dat de Nederlandse Opstand zowel een politieke als religieuze oorzaak had en uitleggen welke gevolgen de Nederlandse Opstand had voor de positie van de stedelijke burgerij

Ontwikkelingen in het Nederlandse handelsnetwerk vanaf de 14de eeuw

Centrum van handelsnetwerk

Grote verbindingshaven

Specialist in de graanhandel 

met de Oostzee

Brugge

• Brugge als handelscentrum

• Stapelmarkt voor de Nederlanden 

• Banken, wisselbrief en beurs

• Want: iedere stad een eigen munt

Brabant en Vlaanderen sterk 

• Economisch zwaartepunt in 14e/15e eeuw

• Vlaamse steden zijn het grootst

• Steden hebben eigen netwerk met specialismes

Vanaf 14e eeuw opkomst Brabant

• Antwerpen

• Havenstad aan de Schelde

• Gunstige verbindingen met Europa

• 1500: neemt positie Brugge over

• Stapelmarkt koloniale producten

Middeleeuwse steden

Bonum Commune 

• Steden zelfstandig 

• Burgers nemen taken geestelijken over: onderwijs, sociale zorg

• Algemeen belang van de stedelijke gemeenschap (commune)

• Kerk minder belangrijk 

Begijnhoven

• Gemeenschap alleenstaande vrouwen, zonder abt

• Huisjes, tuintjes etc. in de buurt van een kerk 

• Geloof 

Bedelorden

• Monniken en nonnen die leven van liefdadigheid

Moderne devotie: Nadruk op individuele verantwoordelijkheid om goed christen te zijn (sober leven)

Past bij individuele geloofsbeleving

Examenvraag (2025, TV1, vraag 7)

Gebruik bron 3.

De katholieke kerk streeft in de veertiende eeuw naar continuïteit maar krijgt ook te maken met verandering.

3p Toon aan:

- dat de bisschoppen met hun besluit continuïteit van de machtspositie van de kerk nastreven, en

- met welke verandering in geloofsbeleving van stedelingen de bisschoppen rekening houden, waarna je je antwoord ondersteunt met een verwijzing naar de bron.

Antwoord 

maximumscore 3

Voorbeeld van een juist antwoord is:

• De kerk streeft naar continuïteit van haar machtspositie door de levenswijze van begijnen te verbieden omdat zij er meningen op na houden die tegengesteld zijn aan het katholieke geloof.   1

• De kerk houdt rekening met het ontstaan van een meer individuele geloofsbeleving (of een juiste omschrijving daarvan), 1

• door (een van de volgende): 1

- te schrijven dat het gelovige vrouwen toegestaan is in een hof een

leven vol boetedoening/dienstbaarheid aan de Heer te leven.

- oog te hebben voor het gegeven dat eenvoudige lieden zich

makkelijk laten bekeren tot de levensstijl van de begijnen.

Opmerking

Alleen als het antwoord bij de tweede deelvraag ingaat op het ontstaan

van een meer individuele geloofsbeleving, wordt 1 scorepunt toegekend

aan een daarbij passende verwijzing naar de bron. 

De Reformatie

Humanisme

Geleerden gingen ook de oudheid bestuderen. 

 

Schrijvers en denkers noemden zich humanisten: geleerden die vanaf omstreeks 1500 klassieke teksten bestudeerden. 

Humanisten wilden de wereld verklaren op een rationele manier. 

Desiderius Erasmus (1466-1536)

• God en het geloof moeten niet centraal staan, maar de mens zelf. 

• Erasmus vond dat er in de kerk dingen gebeurden die niet goed waren. 

• Hij hoopte dat de kerk dit door zijn kritiek zélf ging aanpakken.

Maarten Luther (1483-1546)

Johannes Calvijn (1509-1564)

95 stellingen - 1517 Wittenberg  

Humanisten

      Erasmus,            Luther,                Calvijn

Erasmus: Vulgaat (Latijnse Bijbelvertaling) staat vol fouten.

Luther en Calvijn: 

• Kerk is niet bezig met geloof maar met bijgeloof, rijkdom en macht.

• Luxe leven, corruptie en rijkdom van de hoge geestelijkheid --> niet in lijn met de Bijbel 

• Bijbel is basis van het geloof

Kerk moet hervormd worden --> Protestantisme

Uitgangspunt Katholieke kerk:

• De kerk bepaalt de geloofsregels.

• Geestelijkheid is nodig voor het contact tussen God en gelovige

Protestants:

• Er is geen aparte leider van alle protestantse groepen te samen

• Alle taken in de kerk, worden door ''gewone mensen'' vervuld. Behalve het ambt van predikant.

• Predikanten mogen trouwen

• In de kerkdienst staat de preek van de predikant over een Bijbeltekst centraal.

• Geestelijken en heiligen zijn niet nodig, iedereen kan zelf zijn weg naar God vinden.

 

Katholiek:

• Paus is leider van de kerk

• Alle ambten in de organisatie van de kerk worden vervuld door geestelijken.

• Geestelijken mogen niet trouwen.

• In de kerk staat de eucharistieviering centraal.

• Geestelijken en heiligen zijn nodig als  bemiddelaars tussen de gewone mens en God

Waarom heeft Luther succes?

• Door de uitvinding van de boekdrukkunst kunnen de teksten van Luther snel worden gekopieerd en verspreid.

• Luther wordt gesteund én beschermd door machtige Duitse vorsten.

• De ideeën spreken veel arme gelovigen aan.

• Veel gelovigen zijn het niet eens met de aflaten: Luther durft er iets van te zeggen.

• Bijbelvertaling --> van Latijn naar Duits 

• 
  

Reactie vanuit de katholieke kerk

• Contrareformatie 
  
  

• Inquisitie 
  

• Protestanten werden weggezet als ketters  
  

• Vermoord, gemarteld 

Examenvraag (vraag 7, 2024 TV2)

In 1537 werd in Antwerpen Dat leven ons Heeren Christi Jesu uitgegeven. Er was een grote vraag naar dit boek, dat was vertaald uit het Latijn en waarin met 186 afbeeldingen het leven van Jezus Christus werd geïllustreerd. Het boek werd kort na uitgave geplaatst op lijsten voor

'quade en suspecte' (slechte en verdachte) boeken die in beslag moesten worden genomen.

3p Verklaar:

- de vraag naar boeken zoals deze vanuit de opkomst van de

individuele geloofsbeleving in de Nederlanden, en

- de plaatsing van dit boek op de lijst van boeken die in beslag moesten

worden genomen, waarbij je je antwoord ondersteunt met een

kenmerkend aspect uit de vroegmoderne tijd.

Antwoord 

maximumscore 3

Voorbeeld van een juist antwoord is:
• Door de meer individuele geloofsbeleving was er een grote vraag naar boeken zoals deze (met illustraties/in de volkstaal) omdat gelovigen hiermee het leven van Jezus zelf/thuis konden bestuderen. 1

• Het boek kwam op de lijst als 'slecht en verdacht' omdat de zorg bestond dat mensen geloofsideeën kregen die niet pasten bij het katholieke geloof / dat de rol van de katholieke kerk werd aangetast, 1

• wat past bij 'de protestantse reformatie die de splitsing van de

christelijke kerk in West-Europa tot gevolg had'. 1

Opmerking

Als bij de tweede deelvraag het kenmerkend aspect 'het conflict in de

Nederlanden dat resulteerde in de stichting van een Nederlandse staat'

wordt genoemd, wordt geen scorepunt toegekend. 

De Bourgondiërs

Jan zonder Vrees en Margaretha van Beieren

Centralisatie: Land/rijk vanuit 1 punt besturen. 

Centrale rekenkamer

Centrale Bank

Staten Generaal

Centralisatie  

Wat is daarvoor noodzakelijk?: vorst met militaire macht en geld

Wat hoort bij centralisatie en staatsvorming?

• één hoofdstad van het land of het rijk

• wetten die voor alle inwoners van dat land/rijk gelden --> geen stedelijke wetten

• overal dezelfde belasting heffen

• een parlement/Staten-Generaal

• edelen onder controle
  

• centrale rechtbank --> spreekt dus recht voor iedereen in het land, niet voor de stad 

• ambtenaren 

• huursoldaten 
  
  Reactie steden? 

Soevereiniteit

Examenvraag (vraag 6, 2024, TV1)

De schatrijke Italiaanse bankier Giovanni Arnolfini vestigde zich in Brugge. Rond 1461 besloot de Bourgondische hertog Filips de Goede om Arnolfini een belangrijke functie aan zijn hof te geven en hem te benoemen in een ridderorde.

2p Beredeneer:

- op welke wijze Arnolfini als bankier een positie kreeg die ertoe leidde dat Filips de Goede hem een belangrijke functie gaf aan het hof, en

- welk politiek motief Filips de Goede had voor de benoeming van

Arnolfini in een ridderorde.

Antwoord 

maximumscore 2

Voorbeeld van een juist antwoord is:

• Als bankier kon Arnolfini leningen/voorschotten geven aan

Filips de Goede waardoor hij werd beloond met een functie aan het hof

/ zodat Filips de Goede hoopte op meer leningen in ruil voor de

benoeming. 1

• Met de benoeming in een ridderorde zorgde Filips de Goede ervoor dat

Arnolfini de status kreeg die paste bij het hof / liet Filips de Goede zien

dat hij trouwe medewerkers beloonde / met de benoeming van patriciër

tot ridder verminderde Filips de Goede de macht/invloed van de adel. 1

Karel V (1500-1558)

Karel V (1500-1558)

Karel V 

Voortzetting centralisatie 

Het bestuur in de Nederlanden

• Nederland, België, Luxemburg vormden de Habsburgse Nederlanden

• Karel V was de landsheer van de Nederlanden

• Karel V stelt centrale raden in bestaande uit Spaanse adel en Spaanse juristen die hem bijstaan 

• Bij afwezigheid van de landsheer regeert een landvoogd(es) de Nederlanden

• Daarnaast werden stadhouders aangesteld om een gewest (provincie) te besturen

• Ook moest de stadhouder overleggen met de Staten-Generaal over bijv. belastingverhoging 
  

• Reactie steden?

1555

• Karel V treedt af. Wordt in de Nederlanden opgevolgd door Filips II (koning van Spanje).

• Zet centralisatie door en  strenge bestrijding protestantisme --> Bloedplakkaten

1566 smeekschrift der Edelen

Willem van Oranje-Nassau (1533-1584)

Willem van Nassau = Streek in Duitsland

Slot Dillenburg

Prinsdom 'Orange' in Zuid-Frankrijk

van Neef René de Chalon

      Willem van Oranje-Nassau

• Willem moest een Katholieke opvoeding krijgen aan het Hof van Karel V

• Karel tegen Filips II: 'Houd deze jongeman in ere, hij kan je waardevolste raadgever en steun zijn.'
  

• 1559: Willem wordt stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht

1566 smeekschrift der Edelen

Daarop volgend: Hagenpreken

1566

Filips II is woedend!

• Filips II stuurt zijn beste generaal, Alva, met 10.000 soldaten, om af te rekenen met de Beeldenstorm

• Sommige edelen, zoals Willem van Oranje, vluchtten uit de Nederlanden naar Engeland en Duitsland 

In 1566 vond de Beeldenstorm plaats. Willem van Oranje was op dat

moment medeverantwoordelijk voor het bestuur in Antwerpen. Hij nam de volgende maatregelen om de orde te herstellen:

1 Hij liet enkele beeldenstormers ophangen.

2 Hij sprak met calvinisten en lutheranen af dat zij op enkele plaatsen in de stad hun godsdienst ongehinderd mochten uitoefenen.

Licht de maatregelen toe door:

‒ per maatregel aan te geven waardoor deze bijdroeg aan het herstellen van de orde en daarna

‒ uit te leggen welk godsdienstig uitgangspunt Willem van Oranje nastreefde met deze maatregelen.

maximumscore 4

Voorbeeld van een juist antwoord is:

• Door enkele beeldenstormers op te laten hangen stelde Willem van Oranje een afschrikwekkend voorbeeld aan toekomstige ordeverstoorders / stelde Willem van Oranje de katholieken tevreden (waardoor meer onrust werd voorkomen) 1

• Door calvinisten en lutheranen plaatsen te geven om hun godsdienst ongehinderd uit te oefenen, nam Willem van Oranje een oorzaak van de onrust / van de Beeldenstorm weg 1

• Willem van Oranje zorgde met de maatregelen dat katholieken en protestanten ieder hun geloof konden uitoefenen waarmee hij zijn uitgangspunt van gelijkberechtiging voor protestanten en katholieken nastreefde 2

maximumscore 4

Voorbeeld van een juist antwoord is:

• Door enkele beeldenstormers op te laten hangen stelde Willem van Oranje een afschrikwekkend voorbeeld aan toekomstige ordeverstoorders / stelde Willem van Oranje de katholieken tevreden (waardoor meer onrust werd voorkomen) 1

• Door calvinisten en lutheranen plaatsen te geven om hun godsdienst ongehinderd uit te oefenen, nam Willem van Oranje een oorzaak van de onrust / van de Beeldenstorm weg 1

• Willem van Oranje zorgde met de maatregelen dat katholieken en protestanten ieder hun geloof konden uitoefenen waarmee hij zijn uitgangspunt van gelijkberechtiging voor protestanten en katholieken nastreefde 2

Alva in de Nederlanden

1567

• Filips II heeft Alva de opdracht gegeven een einde te maken aan de opstand en de 'Beeldenbrekers' te straffen, ongeacht hun rang.

• Margaratha van Parma staat niet achter harde optreden van Alva, en treedt af. Alva volgt haar als landvoogd op.

• Raad van Beroerten --> Bloedraad 

• Tiende penning 

Vanuit Duitsland viel Willem van Oranje in 1568 de Spanjaarden in de Nederlanden aan

De Opstand begint

1568-1572

• Met terreur maakt Alva de bevolking bang. Dat werkt: vrijwel geen enkele stad durft in opstand te komen of geld te geven aan Willem van Oranje.

• Hij wil de legers van Alva aanvallen en de Nederlanden bevrijden.

Burgeroorlog

• De eerste jaren van de Opstand waren er niet alleen gevechten tussen de Nederlanders en Spanjaarden. 

• Het was ook een burgeroorlog: een oorlog tussen protestantse- en katholieke Nederlanders en steden 

Dit schilderij laat het beleg van Haarlem zien. Op de voorgrond zie je een zeeslag tussen schepen in het Haarlemmermeer. Hier is tegenwoordig luchthaven Schiphol.

Als je goed kijkt, dan zie je schepen van de opstandelingen vechten tegen schepen van... Amsterdam! De stad Amsterdam was tot 1578 aanhanger van Filips II. Nederlanders vochten dus ook tegen Nederlanders! Dit noem je een burgeroorlog.

Succes voor de opstandelingen 1572-1579

• In 1572 probeert Willem van Oranje opnieuw de legers van Alva aan te vallen.

• Hoewel het niet helemaal volgens plan verloopt, is er succes:

• Op 1 april 1572 veroveren de Watergeuzen de stad Den Briel (Brielle)

• Vanaf dat moment durven meer steden voor de Prins van Oranje te kiezen, en hem ook (met geld) te steunen

Dit is een mooi plaatje, maar het is wél ruim 400 jaar na de inname van Den Briel door de Watergeuzen gemaakt. Hierdoor klopt de gebeurtenis wél, maar heeft de tekenaar er misschien zelf veel bij verzonnen. 

Kijk daarom altijd goed wanneer de bron is gemaakt én waarom de maker de bron heeft gemaakt.

Belegerd en uitgemoord

• Kiezen voor de Prins was voor de steden gevaarlijk

• De legers van Alva deden er alles aan om een stad terug te veroveren voor de koning van Spanje --> Spaanse furie

• Steden werden maandenlang belegerd en als een stad zich overgaf, vaak uitgemoord, zoals Naarden (1572), Haarlem (1572-1573) en Oudewater (1575) .

• Leiden (1574) en Alkmaar (1573) hadden wel geluk en werden ontzet.

Bloedbad van Naarden (2)

Ook kwamen vanuit de naburige dorpen mensen naar Naarden, de straten van Naarden waren gevuld met handelaren om de geroofde buit op te kopen. De plunderende soldaten verkrachtten daarbij de vrouwen en meisjes.

Toen staken ze de hele stad in brand, om verstopte burgers te dwingen hun schuilplaatsen te verlaten. Deze burgers werden met dolken en vleesbijlen vermoord. Diegenen die verzet boden werden doodgemarteld, omringd door lachende soldaten. Men tapte bij de slachtoffers het bloed af en dronk dat als wijn. 

Lambertus Hortensius moest getuige zijn van de moord op zijn zoon, waarbij een Spaanse soldaat zijn zoons hart uitsneed en bij hem in het gezicht wierp. Ongeveer honderd burgers die nog door de besneeuwde weiden wisten te ontsnappen vielen alsnog in Spaanse handen, zij werden naakt aan hun voeten in bomen gehangen om dood te vriezen.

Bloedbad van Naarden (1)

Nadat de stad Naarden zich had overgegeven aan de Spanjaarden, beloofden de Spaanse troepen dat ze de bevolking met rust zouden laten. Dat deden ze niet...

De Spaanse bevelhebber Romero nodigde de inwoners uit in het stadhuis in gebruik. Er hadden zich daar ongeveer vijfhonderd mensen verzameld. Op dat moment sloegen de deuren open en verschenen Spaanse musketiers. Ze vuurden hun musketten op de dichte massa en sloegen de overgebleven mensen neer met het zwaard en degen. 

Veel van hen waren de toren ingevlucht en luidden de klok. De Spanjaarden dreven er de spot mee en staken de kerktoren daarna in brand, de slachtoffers, dood en levend verteerden tot as. De Spanjaarden vermoordden binnen enkele minuten bijna alle inwoners.

Toen drongen de Spanjaarden de huizen binnen. Burgers werden neergeschoten, hun huizen geplunderd, bewoners werden gedwongen de buit naar het Spaanse kamp te brengen, nadien werden zij als "dank" gedood. 

Alleen verder 1579-1588

• Door de Spaanse furie in 1576 sluiten de 17 gewesten een verdrag :
  Pacificatie van Gent (Spaanse troepen moeten de Nederlanden verlaten)

• Willem van Oranje ''regeringsleider''

• Generale Unie --> samen de Spanjaarden verdrijven

• Deze mislukt - o.a. godsdiensttwisten

• In 1579 besluiten de Noordelijke Nederlanden  samen te werken in de Unie van Utrecht om de Spanjaarden te verjagen.

• De Zuidelijke Nederlanden gaan verder in de Unie van Atrecht - kant van Spanje (1579)

Acte van Verlatinghe

1581

• 
  

• De Noordelijke Nederlanden besluiten Filips II af te zetten: 'ze verlaten hem als land'

Moord!

10 juli 1584

• Filips II had Willem van Oranje in 1580 vogelvrij verklaard

• Balthasar Gerards vermoordde Willem van Oranje 

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden

1588

• Bij gebrek aan een geschikte kandidaat als vorst of koning, besluiten de Noordelijke Nederlanden verder te gaan als Republiek.

• De 'baas' in de Republiek werd de Staten-Generaal

Oorlog en vrede

1588-1648

• 
  

• In 1648 sloten de Staten-Generaal in de Duitse stad Münster vrede met Spanje. Spanje erkende de Republiek als zelfstandig land.