Moraal en ethiek

Moraal en ethiek

1 / 45
next
Slide 1: Slide
New lesson editorFilosofieSecundair onderwijsAlgemeen secundair onderwijsDomeinoverschrijdendLeerjaar 4

This lesson contains 45 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 200 min
Report this lesson

Items in this lesson

Moraal en ethiek

This item has no instructions

Lesdoel

Ik kan uitleggen wat moraal, waarden, normen, soorten handelingen, waardeconflicten, ethiek en morele dilemma’s zijn, en ze herkennen in concrete voorbeelden.

This item has no instructions

Welke woorden verbind jij spontaan met moraal?

Gebruik de woordwolk als voorkennisactivatie. Laat leerlingen kort toelichten waarom ze net dat woord kozen en onderscheid eventueel al spontaan tussen waarden, normen en gedrag.

Moraal verandert doorheen de tijd

Wat in één periode vanzelfsprekend lijkt, kan later anders beoordeeld worden. Een voorbeeld is de rol van artsen bij abortus: vroeger werd dat moreel afgewezen, terwijl het vandaag in sommige gevallen wel aanvaard wordt. Moraal is dus niet volledig tijdloos.

Benadruk dat dit voorbeeld niet dient om een standpunt op te leggen, maar om te tonen dat morele normen historisch verschuiven.

Waar komt moraal vandaan?

  • Opvoeding: wat je thuis leert

  • Maatschappij: vrienden, school, cultuur

  • Tijd: opvattingen veranderen

  • Wat als goed geldt, is dus deels aangeleerd en historisch veranderlijk

This item has no instructions

Deontologie in beroepen

  • Beroepsgroepen hebben eigen regels

  • Zulke beroepsregels heten deontologie of plichtenleer

  • Voorbeeld: een arts helpt patiënten en bewaart beroepsgeheim

  • Moraal geldt dus niet alleen privé, maar ook professioneel

Koppel hier expliciet aan de doelstelling dat leerlingen met een voorbeeld kunnen uitleggen dat beroepsgroepen een deontologie gebruiken.

Wat bedoelt de les met deontologie?

A

beroepsregels

B

persoonlijke smaak

C

politieke vrijheid

D

historische verandering

De juiste keuze sluit aan bij de slide over beroepsgroepen. De afleiders komen uit andere onderdelen van het hoofdstuk: smaak hoort bij amoreel handelen, historische verandering bij verschuivende moraal.

Moraal en herkomst

Moraal gaat over goed en kwaad en bestaat uit gebruiken, waarden en normen. Wat mensen als juist zien, wordt mee gevormd door opvoeding, maatschappij en tijd. In beroepen bestaan bovendien eigen regels: dat heet deontologie.

goed en kwaad
opvoeding
deontologie
vrijheid
smaak
ethiek
vriendschap

Alle drie de invulwoorden zijn kernbegrippen uit het eerste subtopic. Bespreek eventueel dat ethiek niet hetzelfde is als deontologie.

Geef een eigen voorbeeld van deontologie in een beroep.

Verwachte elementen: een beroepsgroep met eigen regels, bv. artsen, advocaten, leerkrachten of journalisten; verduidelijk dat het om plichten of beroepsregels gaat en niet om louter persoonlijke voorkeuren.

Waarden en normen

  • Waarden: idealen die je belangrijk vindt

  • Normen: concrete gedragsregels die bij waarden horen

  • Een waarde zegt wat telt

  • Een norm zegt wat je moet doen

  • Waarden en normen helpen verklaren waarom mensen handelen zoals ze handelen

This item has no instructions

Waarde en norm onderscheiden

Waarde

Niet liegen, anderen laten uitspreken, je afspraken nakomen, je fietslicht aanzetten, stoppen voor rood


Dit zijn concrete regels voor gedrag.

Eerlijkheid, respect, vriendschap, veiligheid, hulpvaardigheid


Dit zijn idealen die richting geven aan wat je belangrijk vindt.

Norm

This item has no instructions

Van waarde naar norm

Een norm groeit vaak uit een waarde.


Veiligheid → je fietslicht aanzetten

Veiligheid → stoppen voor rood


Dezelfde waarde kan dus meerdere normen voortbrengen.

Benadruk het verschil tussen abstract en concreet: waarde = ideaal, norm = toepasbare regel.

Herkennen in voorbeelden

  • In de bus opstaan voor een oudere persoon

- Waarde: respect of behulpzaamheid

- Norm: je staat je plaats af

  • Geen geheimen doorvertellen aan vrienden

- Waarde: vriendschap of loyaliteit

- Norm: je bewaart vertrouwen

This item has no instructions

Wat is moraal?

  • Moraal gaat over goed en kwaad

  • Het speelt mee in keuzes die meer zijn dan smaak of gemak

  • Moraal is de verzameling van:

- gebruiken

- waarden

- normen

  • Wie volgens zulke regels probeert te leven als een goed mens, vertoont moreel gedrag

Maak het onderscheid met alledaagse voorkeuren expliciet: niet elke keuze is meteen een morele keuze.

Niet-moreel en moreel

  • Een niet-morele waarde of norm gaat niet over goed en kwaad

  • Ze hoort eerder bij smaak, voorkeur of praktische keuze

  • Een morele waarde of norm gaat wél over hoe je een goed mens behoort te zijn

  • Dat verschil helpt om te bepalen of een keuze moreel relevant is

De leerstof noemt dit onderscheid in de doelstellingen, ook al wordt het niet uitgebreid uitgewerkt in de basistekst. Hou het daarom helder en beperkt.

Welke combinatie past correct samen?

A

waarde–stoppen voor rood

B

norm–eerlijkheid

C

waarde–veiligheid

D

norm–vriendschap

Toetst het onderscheid tussen abstract ideaal en concrete gedragsregel. Laat leerlingen verwoorden waarom de drie foute combinaties verwisselingen zijn.

Waarde, norm en morele relevantie

Een waarde is een ideaal dat je belangrijk vindt, zoals veiligheid. Een norm is een concrete gedragsregel, zoals stoppen voor rood. Niet-morele keuzes gaan eerder over smaak of voorkeur dan over goed en kwaad.

waarde
norm
smaak
ethiek
conflict
deontologie
plicht

De laatste blanco verankert het onderscheid tussen morele en niet-morele kwesties.

Wat vind jij het lastigst om uit elkaar te houden?

1

waarde en norm

2

moreel en amoreel

3

norm en deontologie

4

alles is duidelijk

This item has no instructions

Wanneer botsen waarden?

  • Soms wil je twee waarden tegelijk volgen

  • Maar in een concrete situatie kan dat niet

  • Dan ontstaat een waardeconflict

  • Je moet afwegen welke waarde op dat moment zwaarder weegt

This item has no instructions

Intrapersoonlijk conflict

  • Het conflict zit in jezelf

  • Twee eigen waarden botsen met elkaar

  • Voorbeeld: eerlijkheid tegenover iemand niet kwetsen

  • Je moet zelf beslissen welke waarde je voorrang geeft

This item has no instructions

Interpersoonlijk conflict

  • Het conflict ontstaat tussen personen

  • Jouw waarde botst met die van iemand anders

  • Voorbeeld: vrijheid tegenover respect voor rust

  • Morele botsingen zijn dus vaak ook relationeel

This item has no instructions

Maatschappelijk conflict

  • Het conflict speelt op het niveau van de samenleving

  • Grote groepen verschillen van mening over wat het belangrijkst is

  • Voorbeeld: gelijkheid tegenover economische vrijheid

  • Zulke conflicten keren vaak terug in politiek en publiek debat

This item has no instructions

Welk voorbeeld is een interpersoonlijk waardeconflict?

A

privacy versus veiligheid

B

vrijheid versus rust

C

eerlijkheid versus sparen

D

gelijkheid versus vrijheid

'Vrijheid versus rust' verwijst naar het conflict tussen buren. 'Gelijkheid versus vrijheid' is maatschappelijk; 'privacy versus veiligheid' is in deze les ook op samenlevingsniveau geplaatst.

Waarom is eerlijkheid versus niet kwetsen intrapersoonlijk?

Verwachte elementen: conflict binnen één persoon; twee eigen waarden botsen; voorbeeld uit de les: eerlijkheid versus iemand niet kwetsen.

Soorten waardeconflicten

Bij een intrapersoonlijk conflict botsen twee waarden binnen één persoon. Bij een interpersoonlijk conflict staan waarden van verschillende personen tegenover elkaar. Op het niveau van de samenleving spreek je van een maatschappelijk conflict.

intrapersoonlijk
interpersoonlijk
maatschappelijk
amoreel
immoreel
ethisch
deontologisch

De drie termen lijken op elkaar; laat leerlingen ook telkens het niveau benoemen: in jezelf, tussen personen, in de samenleving.

Drie soorten handelingen

  • Amoreel handelen: moraal speelt geen rol

  • Moreel handelen: je kiest bewust voor wat juist is

  • Immoreel handelen: je handelt tegen morele normen in

  • Niet elke keuze heeft dus dezelfde morele lading

This item has no instructions

Amoreel en moreel

  • Gaat over de juiste keuze

  • Je wil handelen als een goed mens

  • Voorbeeld: een verloren portefeuille teruggeven

  • Voorbeeld: vegetarisch kiezen uit zorg voor dieren

Moreel handelen

  • Gaat over smaak of voorkeur

  • Goed of slecht speelt niet mee

  • Voorbeeld: je lievelingskleur kiezen

  • Voorbeeld: kiezen wat je eet

Amoreel handelen

This item has no instructions

Immoreel handelen

  • Je doet iets dat ingaat tegen morele normen

  • Het is niet alleen een andere voorkeur, maar gedrag dat niet hoort

  • Voorbeeld: iemand pesten op school

  • Voorbeeld: een klasgenoot uitlachen op sociale media

This item has no instructions

Verschuivende grenzen

Sommige handelingen verschuiven in de tijd van amoreel naar moreel. Kleding kopen was vroeger vooral een kwestie van smaak. Vandaag denken veel mensen ook aan kinderarbeid, arbeidsomstandigheden en milieu. Zo wordt een vroegere voorkeurskwestie een morele kwestie.

Noem hier expliciet de term moralisering van het dagelijks leven.

Welke handeling is amoreel volgens de les?

A

een klasgenoot uitlachen

B

een portefeuille teruggeven

C

je lievelingskleur kiezen

D

vegetarisch kiezen

De afleiders komen rechtstreeks uit de voorbeelden op de slides: immoreel, moreel en moreel.

Soorten handelingen

Bij amoreel handelen speelt moraal geen rol. Bij moreel handelen kies je bewust voor wat juist is. Wie tegen morele normen ingaat, handelt immoreel.

amoreel
moreel
immoreel
maatschappelijk
deontologisch
historisch
persoonlijk

Laat leerlingen na het invullen telkens zelf een voorbeeld koppelen aan elk begrip.

Waarom is kleding kopen vandaag vaak moreel relevant?

Verwachte elementen: vroeger vooral smaak of voorkeur; nu ook aandacht voor kinderarbeid, arbeidsomstandigheden of milieu; dus verschuiving van amorele naar morele beoordeling.

Wat is ethiek?

  • Ethiek of moraalfilosofie denkt na over moraal

  • Ze onderzoekt vragen over goed handelen

  • Voorbeelden:

- Hoe ben ik een goed mens?

- Mag ik liegen om iemand te helpen?

This item has no instructions

Moraal en ethiek

  • Moraal: het geheel van waarden, normen en opvattingen over goed en kwaad

  • Ethiek: het filosofisch nadenken over die moraal

  • Moraal zegt wat mensen vinden en doen

  • Ethiek onderzoekt of en waarom dat verdedigbaar is

Dit onderscheid is fundamenteel: moraal is het object, ethiek is de reflectie erop.

Wat is een moreel dilemma?

  • Je moet kiezen tussen twee opties

  • Beide opties hebben nadelen

  • Er is geen perfecte oplossing

  • Je moet afwegen welke waarde het zwaarst weegt

This item has no instructions

Een dilemma herkennen

Een situatie is pas een moreel dilemma wanneer er echt een botsing is tussen waarden. Niet elke moeilijke keuze is dus moreel. Het wordt moreel zodra de vraag draait om wat juist, rechtvaardig of menswaardig is.

This item has no instructions

Wat is het verschil tussen moraal en ethiek?

A

Moraal onderzoekt, ethiek volgt

B

Moraal is privé, ethiek publiek

C

Moraal voelt, ethiek beslist

D

Moraal leeft, ethiek onderzoekt

De juiste optie vat de kern van slide 20 samen: moraal is het geheel van opvattingen en regels; ethiek is de reflectie daarop.

Ethiek en dilemma

Ethiek is het filosofisch nadenken over moraal. Een moreel dilemma ontstaat wanneer je tussen twee opties moet kiezen en beide opties nadelen hebben.

Ethiek
moreel dilemma
nadelen
deontologie
smaken
gewoonten
zekerheden

Bespreek dat niet elke moeilijke keuze meteen een moreel dilemma is; er moet ook een botsing van waarden zijn.

Wanneer is een moeilijke keuze echt een moreel dilemma?

Verwachte elementen: twee opties, beide hebben morele nadelen, geen perfecte oplossing, afwegen van waarden zoals juistheid, rechtvaardigheid of menswaardigheid.

Wat is één inzicht uit deze les dat je zal onthouden?

Laat leerlingen één inzicht benoemen en eventueel koppelen aan een voorbeeld uit de les.

Welk onderdeel hielp jou het meest om dit te begrijpen?

Stuur richting leerproces: voorbeelden, schema's, contrasten, definities, klassengesprek ...

Welk begrip uit deze les blijft voor jou nog het moeilijkst?

Gebruik dit als diagnose voor herhaling voor de woordenlijst of toepassingen.

Woordenlijst

moraal - het geheel van waarden, normen en gebruiken over goed en kwaad

deontologie - beroepsgebonden plichten en regels voor correct handelen

waarde - een ideaal dat je belangrijk vindt

norm - een concrete gedragsregel die uit een waarde voortvloeit

waardeconflict - een botsing tussen waarden die niet tegelijk gevolgd kunnen worden

amoreel handelen - handelen waarbij moraal geen rol speelt

moreel handelen - handelen vanuit de bedoeling het juiste te doen

This item has no instructions

Woordenlijst

immoreel handelen - handelen tegen morele normen in

moralisering van het dagelijks leven - een verschuiving waarbij vroegere smaak- of voorkeurskwesties moreel worden beoordeeld

ethiek - de filosofische studie van moraal

moraalfilosofie - een andere naam voor ethiek

moreel dilemma - een moeilijke keuze waarbij beide opties morele nadelen hebben

intrapersoonlijk conflict - een botsing tussen waarden binnen één persoon

interpersoonlijk conflict - een botsing tussen waarden van verschillende personen

This item has no instructions

Woordenlijst

maatschappelijk conflict - een botsing tussen waarden op het niveau van de samenleving

This item has no instructions