Hoorcollege 5 - Onbehagen & populisme

• New lesson editor
• geschiedenis (pabo)
• HBO
• Studiejaar 1

hoorcollege 5: Onbehagen & populisme

PI1b - Professionele identiteit 1b

Pabo Hogeschool Leiden

docent: Ronald Stroo 

AFSPRAKEN:

- mobiel in daarvoor bestemde dozen

- enkel notitieblok en pen op uitklaptafeltje

Vrijheidsdag wo 8 april

• Start 9.15 uur in G1.023

• Afsluiting om 15.00 uur

• opening: Lammert Kamphuis

• 2 workshoprondes

• afsluiting: lezing Ferry Zandvliet

• Schrijf je vanaf vandaag 12.00 uur in op 2 workshops

Workshops Vrijheidsdag

Ronde 1: 10.45-11.45 uur

1. 'Culturele vrijheid, niet vanzelfsprekend' (slavernijverleden)

2. 'Vrijheid, Anne Frank en WOII' (Anne Frank Stichting)

3. 'Defensie en de samenleving' (Defensie)

4. 'Bekend maakt bemind' (Vluchtelingenwerk)

5. gastspreker Josua Ossendrijver (Sjoa)

6. gastspreker Kees Heutenik (het verzet)

7. gastspreker Martje Saveur (Indonesië)

8. 'Diversiteit en inclusie' (HL Pride)

9. Astrid de Keizer (gepensioneerd docent pabo)

Ronde 2: 12.30-13.30

1 t/m 8 idem

9. 'Gevoelige onderwerpen bespreken in de klas' (Stichting TerInfo)

Verwerkingsopdracht Vrijheidsdag

Verwerkingsopdracht voor in het portfolio PI1b: 'Vrijheidsposter'

• Noteer 5 quotes die je op de Vrijheidsdag gehoord hebt en die je aan het denken hebben gezet. Beschrijf per quote in 1 á 2 alinea's waarom je voor die quote gekozen hebt.

• Je haalt de quote op tijdens de opening, workshop of afsluiting, maar het kan ook zijn uit een gesprek dat je gevoerd hebt met een medestudent.

Stage-activiteit rondom Vrijheid

Op stage ga je een activiteit voorbereiden en uitvoeren rond het thema vrijheid. De voorbereiding en reflectie lever je in, in het portfolio van PI1b.

• Middenbouw (gr. 3, 4, 5): jeugdliteratuur + verwerking, creatieve opdracht, muziek, vertelling, spel, ...

• Bovenbouw (gr. 6, 7, 8): filosofisch gesprek, debat, opdracht uit 4 en 5 mei denkboek, muurkrant, gastspreker, ...

Let op: stagedagen op 09/04, 16/04, 23/04 (voorkeur),

(07/05), 21/05

Inleveren portfolio PI1b uiterlijk op 26/05

Onderdelen van portfolio PI1b

• Het portfolio komt op Sharepoint net als bij de module PI1a. De mapjes voor de producten van PI1b zijn al gemaakt en ga je vullen tijdens de werkbijeenkomsten.​

• Je maakt van het geheel één document en levert dat uiterlijk op 26 mei in op Gradework​

Portfolio-onderdelen PI1b:​

• Online identiteit​

• Interview 'tegenmacht'​

• Verbeelding vrijheid​

• Leeractiviteit rondom vrijheid (voorbereiding + reflectie)​

• Verwerking hoorcolleges​

• Vrijheidsdagposter​

• Uitwerking leerdoel/spotlight (inclusief bewijzen)

Terugblik hoorcolleges

• Agoramodel, burgerschap, mediawijsheid

• De Rechtsstaat

• Antisemitisme

• De Sjoa

Vandaag: Onbehagen & populisme

Laatste hc: Fascisme en autocratie

Auschwitzalbum

• april 1945, bevrijding concentratiekamp Dora-Mittelbau

• Lili Jacob lijdt aan tyfus

• herstellen in Duitse barak

• vondst fotoalbum

• album samengesteld door SS-er Bernard Walter

• Fotograaf: Wilhelm Brasse

In april 1945 bevrijdde het Amerikaanse leger het concentratiekamp Dora-Mittelbau. Eén van de gevangenen was Lili Jacob. Zij was op het moment van de bevrijding sterk verzwakt. Medegevangenen droegen haar naar één van de Duitse barakken om op krachten te komen. Zoekend naar een deken vond Lili in een nachtkastje een fotoalbum. In het album zaten tot haar verbazing foto’s van haar grootouders, haar broertjes en dorpsgenoten. Lili had als enige van haar familie Auschzwitz overleefd. Lili nam het album mee naar huis waar ze het veilig bewaarde als enige nog tastbare herinnering aan haar geliefden.

De fotograaf was Wilhelm Brasse. Hij werkte in de doka van Auschwitz samen met: Tadek Brodka, Stanislaw Tralka, Wladyslaw Wawrzyniak, Franek Myszkowski en Alfred Wojcicki. Onder de leiding van SS'er Bernhard Walter voerden zij de indentificatiedienst uit in Auschwitz. Zij moesten alle gevangenen en de slachtoffers van Josef Mengele fotograferen voor de leiding van het kamp, om het vervolgens verder te verspreiden onder de leiders van de Nazi's.

Sjoa in de basisschool, kan dat? 

• in kerndoelen staat Sjoa als verplichte lesstof genoemd; ook voor het basisonderwijs

• Welke bouw / groep?

• Welke didactiek? Welke aanpak?

• Wat kan wel? Wat kan niet?

 educatief concept

• menselijk verhaal: het individu in de geschiedenis

• Hoe leefden betrokkenen (volwassenen / kinderen)?

• shocktherapie: 6 miljoen doden en gruwelijke foto’s

• trauma’s van dood en chaos

 educatief concept

NIET

WEL

• Sjoa als historisch feit alleen in bovenbouwgroepen

• in onderbouw en middenbouw: Sjoa ‘klein’ (overzichtelijk en tastbaar) maken, bijv. via prentenboek ‘Tommy’

 educatief concept

Als Tommy één jaar is, wordt hij, samen met zijn ouders, gevangen genomen en opgesloten in een Duits concentratiekamp. Voor zijn derde verjaardag tekent zijn vader, Bedrich Fritta, een boek voor hem. Een prentenboek over hoe de wereld van een kleine jongen eruit zou moeten zien, als er geen oorlog was. Een glas melk, een schaap, sneeuw om mee te spelen en een verjaardagstaart!

• voor …

• tijdens …

• na …

Shulamit Umber, directeur van Yad Vashem zegt:

          “We onderwijzen voor begrip niet voor schuld”

 educatief concept

• principe: SAFE IN – SAFE OUT

• richt je op toekomst: leer kinderen een gevoel van verantwoordelijkheid voor de toekomst

• hoop meegeven / vertrouwen in toekomst

 educatief concept

Do’s and dont’s

• Geef het historisch verhaal een gezicht door feiten en cijfers om te zetten in persoonlijke verhalen.

• Gebruik geen afschuwelijke beelden.

• Bespreek het joodse volk niet alleen binnen kader van de Sjoa.

• Probeer de daders niet af te schilderen als ‘onmenselijke monsters’.

• Vermijd simulaties waarbij je leerlingen aanmoedigt zich te identificeren met de daders of de slachtoffers.

• Onderscheid historische en hedendaagse gebeurtenissen en vermijd a-historische vergelijkingen.

• Leef mee met de zorgen van je leerlingen.

https://holocaustremembrance.com

Leerdoelen

Je kunt aan het einde van dit vakatelier ….

• de mechanismes achter genocide verwoorden;

• a.d.h.v. de begrippen ‘lust’ en ‘realiteit’ uitleggen wat met beschaving (of cultuur) wordt bedoeld;

• de mechanismen achter het verschijnsel mediacratie beschrijven;

• verschillende wereldbeelden a.d.h.v. voorbeelden illustreren (kosmopolitisch vs regionaal);

• het gevoel van onbehagen en daarmee de opkomst van het populisme in de samenleving verklaren.
  
  

de sjoa ... hoe was dat menselijkerwijs mogelijk?

• driedeling: daders - slachtoffers - omstanders

• gewone mensen in uitzonderlijke omstandigheden

• Welke keuzes maken mensen?

• Enkele citaten uit ooggetuigenverslagen tijdens de Sjoa…

‘Om de Joden van water te voorzien, is het belangrijk dat de Gestapo contact opneemt met de Reichsbahn om elke dag onderbrekingen van een uur te coördineren bij een station in het Reich. Vanwege het tijdsschema was de Reichsbahn terughoudend in het gehoorzamen van de transportcommandant. 

De Joden zijn normaal gesproken 14 uur of meer onderweg voordat het transport vertrekt, meestal hebben ze tegen die tijd al hun meegenomen drinken al opgebruikt. Als ze tijdens het transport niet van water worden voorzien, proberen ze, ondanks het verbod, op elk mogelijke plaats de trein te verlaten om anderen om water te vragen. 

Daarnaast is het van essentieel belang dat de Reichsbahn de trein zeker 3 tot 4 uur van tevoren gereed maakt, zodat de lading Joden en hun bezittingen op adequate wijze kunnen worden afgehandeld.’

                                                                                        Salitter, hoofdman van transport

Over jodentransport dec. '41 

Bij het aanbreken van de dag kwamen we aan in Düsseldorf. We stapten uit de trein en moesten naar de binnenplaats van het slachthuis lopen, waar we bij elkaar kwamen en werden verzameld … Ik zag hoe de mensen (uit de stad) naar ons keken. Ze kwamen niet naar buiten, maar bleven achter hun ramen naar ons kijken. Ik zag hoe de gordijnen bewogen. Niemand kan zeggen dat ze niks gezien hebben, natuurlijk hebben ze ons gezien! We waren met meer dan duizend mensen.’  

Hilde Sherman

Hieronder muziek

'We were there' door Federico Albanese

Over acties van Einsatzgruppe

‘Ik heb mijn best gedaan – en dat kon ook – om alleen kinderen dood te schieten. De moeders hadden de kinderen altijd aan het handje. Mijn buurman schoot dan de moeder dood en ik het kind dat erbij hoorde, omdat ik om bepaalde redenen tegen mezelf zei dat het kind zonder zijn moeder toch niet kon overleven.’                                                                                   

(lid politiebataljon 101)

Definitie genocide

• = volkerenmoord

• = misdaad waarbij groepen van onschuldige mensen worden vervolgd en vermoord wegens een identiteit die aan de slachtoffers wordt toegedicht
  

• fenomeen zo oud als de mensheid zelf

• paradox: vijandigheid t.o.v. anderen is een van de belangrijkste bronnen van gemeenschapszin (sociale samenhang)

• genocide Rwanda + Burundi ('94)

• genocide in Srebrenica tijdens Joegoslavische oorlogen ('95)

• genocide in Darfur (Sudan) (2004)

• Islamitische Staat (2016)

• Rohingya (Myanmar) (2018)

• opnieuw in Darfur (2023-nu)

• Gaza ...?! (2025)

• Indianen in Verenigde Staten (Wounded Knee 1890)

• Namibische genocide (1904-1907)

• Armeense genocide (1915)

• Oekraïne (1932-1933) ‘De grote hongersnood’

• Sjoa / Holocaust (1941-1945)

• Cambodjaanse genocide ('75-'79)

Genocides in onze recente geschiedenis

Wortels van het kwaad

Haat kan in samenleving ontstaan wanneer nadruk ligt op:

1. collectiviteit (-> grote groep met gedeelde waarden, doelen en saamhorigheid)

2. autoriteit (-> aanvaarde macht van een persoon of een organisatie om een andere persoon of groep te leiden)

3. sociale dominantie (-> wanneer iemand meer status of invloed heeft dan de ander)

                                      

Een collectiviteit is een groep die dusdanig groot is, dat niet alle leden interactie met elkaar hebben, maar waarbij nog wel sprake is van gedeelde waarden, doelen en saamhorigheid.

Gezag of autoriteit is in de sociologie de aanvaarde macht van een persoon of een organisatie om een andere persoon of groep te leiden.

Men spreekt van sociale dominantie wanneer iemand meer status of invloed heeft dan de ander.

Haat-verhalen

• gehate doelgroep is vervloekt

• doelgroep is merkbaar aanwezig, bijvoorbeeld via immigratie

• doelgroep is van plan om actie tegen de eigen groep te ondernemen

• doelgroep bereikt daadwerkelijk successen

               -> ‘hate-stories’ versterken het eigen zelfbeeld

                                               cool hate – boiling hate – burning hate

... maar haat alleen is nog geen voorwaarde voor extreem massaal groepsgeweld

• haat nodig om individu te doden, maar niet noodzakelijk bij vermoorden van grote groepen mensen

• uit onderzoek blijkt veelheid aan motieven, zoals …

                    vaderlandsliefde - militaire eer - ambtelijk plichtsbesef

• wel altijd volgende patronen aanwezig: dehumanisering en morele uitsluiting

Dehumanisering

De ‘ander’ construeren als entiteit zonder menselijke kenmerken

• joden als 'ongedierte' zien

• Argentijnse gevangenen als 

'cargo' beschouwen (1976-1981)

• Tutsi’s als 'kakkerlakken' vertrappen 

(Rwanda, 1994)

februari 2020 - Die groep, die eigenlijk de “Kalisjekloesjers” heet, had zich verkleed als joodse mieren. Maar “klaugmier” betekent ook “klaagmuur” in het Aalsterse dialect. Volgens de carnavalisten zelf verwijzen hun “mieren”-pakken dus naar “muur”, en beelden ze eigenlijk “klaagmuren” uit. Ze droegen ook zo’n muur met zich mee in de stoet. Maar de carnavalisten geven ook zelf al aan dat ze dit moeilijk uitgelegd krijgen aan buitenlandse journalisten. 

Volgens het American Jewish Committee zetten de kostuums “aan tot haat, het verspreiden van complottheorieën en het ridiculiseren van joodse gebruiken en tradities”. De organisatie verwijst in haar tekst naar “kostuums van orthodoxe joden als levensgrote insecten, inclusief schilden en poten van papier-maché, die doen denken aan de ontmenselijking van joden als ongedierte tijdens het naziregime”. “Het is onbegrijpelijk dat 75 jaar na de bevrijding van Auschwitz zulke walgelijke uitingen van antisemitisme mochten plaatsvinden in het hart van Europa”, zegt AJC-directeur Daniel Schwammenthal.

Argentinië tussen 1976-1981: o.l.v. president Jorge Rafael Videla (militair bestuur)

Jorge Rafael Videla (Mercedes, provincie Buenos Aires, 2 augustus 1925 – Marcos Paz, 17 mei 2013) was van 1976 tot en met 1981 president van Argentinië. Hij kwam aan de macht door als luitenant-generaal en hoofd van de militaire junta met geweld een eind te maken aan de regering van Isabel Perón. Videla werd in maart 1981 opgevolgd door Roberto Viola.

Het dictatoriale regime van Videla staat bekend om de talloze gedwongen verdwijningen, babyontvoeringen en martelingen in de zogenaamde vuile oorlog. Hierbij zijn tussen de 9.000 en 30.000 mensen omgekomen.

In 1985 werd Videla veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf voor betrokkenheid bij moorden, ontvoeringen, martelingen en talrijke andere misdaden. In 1990 kreeg hij gratie van president Carlos Menem. Vanaf 1998 stond hij onder huisarrest. Zijn amnestie werd in 2006 opgeheven omdat genocide een vergrijp is waarvoor in de Argentijnse grondwet geen amnestie mogelijk is. Het hoger beroep van Videla werd afgewezen en per oktober 2008 verbleef hij in de militaire gevangenis op de basis Campo de Mayo. Op 22 december 2010 werd hij door een Argentijnse rechtbank opnieuw veroordeeld tot een levenslange celstraf voor misdaden tegen de menselijkheid.

Rwanda: 500.000 tot 1 miljoen Tutsi's (ongeveer 70% van de totale bevolkingsgroep) en gematigde Hutu's in een periode van 100 dagen, van 7 april tot 15 juli 1994, vermoord.

De Rwandese genocide was een volkerenmoord die in 1994 plaatsvond in het Afrikaanse land Rwanda. Gedurende deze genocide werden naar schatting 500.000 tot 1 miljoen Tutsi's (ongeveer 70% van de totale bevolkingsgroep) en gematigde Hutu's in een periode van 100 dagen, van 7 april tot 15 juli 1994, vermoord.

De internationale vredesmacht die in de regio gestationeerd was, UNAMIR, greep niet in vanwege het krappe mandaat van de troepen. Dit is de Verenigde Naties en vooral de leden van de Veiligheidsraad op veel kritiek komen te staan.

De genocide werd gestopt door de Tutsi-rebellenbeweging bekend als het Rwandees Patriottisch Front (RPF), geleid door Paul Kagame. Na de overwinning van het RPF werd Kagame vicepresident en minister van Defensie. Sinds 2000 is hij president van Rwanda.

patroon genocide

• outgroup valt buiten de ‘scope of justice’ (buitensluiten)

• hoger doel nastreven:

‘Wij stonden samen voor een zeer moeilijke, maar rechtvaardige zaak’ 

                                          ‘Wie A zegt moet ook B zeggen’

• efficiency wordt het doel

Haat nu?

1 - Zie jij in de samenleving waarin wij leven ontwikkelingen die je verontrusten? Welke? (ver weg of dicht bij huis)

2 - Hoe groot acht je de kans dat in de (nabije) toekomst nieuwe conflicten (of zelfs genocides) zullen plaatsvinden?

Oeigoeren (China)

genocide Soedan / Darfur

Gaza

Trump

aanval op Iran

Zuid-Libanon

Publicist, romanschrijver, columnist NRC, filosoof

Beschaafde mens…

• Wat is beschaving?

• ‘Onbehagen in de cultuur’ (1930)

Sigmund Freud 1856-1939

realiteitsprincipe

- afremmen van behoeften door te kijken naar bestaande sociale praktijk: besef anderen schade toe te brengen

 lustprincipe

- directe behoefte-bevrediging: genot en geluk

(seksuele en gewelddadige oerdriften)

Beschaving / cultuur = wisselwerking tussen twee krachten in onze psyche: lust en realiteit

Sigmund Freud 'Het onbehagen in de cultuur'

Lust: genot en geluk (seksuele en gewelddadige oerdriften)

Realiteit: besef anderen schade toe te brengen.

Dure auto <-> in één klap al je geld kwijt; gezin onderhouden; aanschaf uitstellen; blijven dromen§; ervoor sparen;

Verlangen naar (seksuele) relaties <-> besef dat vaste relatie op het spel komt te staan; er daarom toch maar vanaf zien;

Dromen van wereldreis <-> alle schepen achter je verbranden; maar kost veel geld; eerst voor werken en sparen.

• ten tijde van het Derde Rijk: lustprincipe dominant

• ‘Wat wil het (arische) volk? Dat gaan we regelen.’

• na WOII meer nadruk op realiteitsprincipe

• streven naar gelijkheid

• herwaardering van humanistische & verlichte ideeën

hedendaagse samenleving

• Westerse cultuur nu lijkt vooral het lustprincipe te faciliteren

• wij zijn ‘calculerende’ burgers

versterkt door het neoliberalisme:

• vrije markt / marktwerking

• kleiner maken van verzorgingsstaat

• overheid bemoeit zich niet met economie (macht bij grote bedrijven)

• privatisering van o.a. zorg, onderwijs, OV, wonen, post, energie

• onbegrensde kapitalisme

Vraag en aanbod op de (vrije) markt is leidend; Reagan en Thatcher; overheid jaagt economie aan (monopolies en kartelvorming bestrijden)

sommige taken die van oudsher bij overheid lagen doorgeschoven naar vrije markt (bijv. zorg, onderwijs, OV, post, energie)

Afbraak verzorgingsstaat; burgers te afhankelijk van overheid (kleine elite politici en bureaucraten)

Vrees dat burgers via sociale zekerheid loonslaven van staat zouden worden

overheid zorgt dat de markt goed functioneert / bemoeit zich verder niet met de economie;

burger moet risico’s durven nemen; eventuele winst is beloning.

Dure auto <-> in één klap al je geld kwijt; gezin onderhouden; aanschaf uitstellen; blijven dromen§; ervoor sparen;

Verlangen naar (seksuele) relaties <-> besef dat vaste relatie op het spel komt te staan; er daarom toch maar vanaf zien;

Dromen van wereldreis <-> alle schepen achter je verbranden; maar kost veel geld; eerst voor werken en sparen.

• geluk van de mens = bevrediging behoeften van het individu

• economie –> de vrije ‘markt’ is leidend (marktonderzoek / beoordelen van diensten / comments / ... )

• politiek –> ‘zwevende’ en ‘boze’ kiezers (peilingen)

• onderwijs –> studiepunten als ultieme drijfveer ('is het voor een cijfer?')

• …

• ‘Wat wil het volk?’ -> ‘Dat gaan we regelen’ => populisme

techniek ondersteunt 'lustprincipe'

techniek ondersteunt 'lustprincipe'

Beschavingsparadox

• nieuwe technologie -> big data / statistieken / algoritmes

• + tegemoet komen aan wensen burgers = waarborgen vrijheid

• - controle op … / in de gaten houden van … = beperking van bewegingsvrijheid

Leven in een mediacratie

• Het idee dat (democratische) landen vooral geregeerd worden door diegenen die de macht hebben om via de media de publieke opinie te beïnvloeden.

• manipulatie & framing

• fake news (nepnieuws)

• algoritmes & filterbubbel

(zie ook hoorcollege 1)

Leven in een filterbubbel

Beschavingsparadox

• nieuwe technologie -> big data / statistieken / algoritmes

• + tegemoet komen aan wensen burgers = waarborgen vrijheid

• - controle op … / in de gaten houden van … = beperking van bewegingsvrijheid

• burger ervaart geen verbinding met samenleving

• burger voelt zich OBJECT

AANPASSEN

• universalisme

• multiculturalisme

• kosmopolitische blik

• gelijkheidsdenken

• gezamenlijkheid

AFBLIJVEN

• nationalisme

• traditie

• blik naar binnen

• groepsdenken

• identiteit

Breuklijn in denkwijze

Visie op samenleving

polarisatie

                       AFBLIJVEN

• bedreiging voor Ned. cultuur

• grenzen sluiten

• in de 'provincie'

• 'gewone' mensen

• ‘elite dringt beleid op’

voorbeeld: asielzoekers

                       AANPASSEN

• culturele verrijking

• universele mensenrechten

• grote steden

• hoogopgeleide, kosmopolitische Nederlanders

Spanningen tot gevolg

• overspannen toon: schelden en dreigen

• oordelen / maat nemen / langs elkaar heen praten

individu - samenleving

• Nederlander heel tevreden met eigen leven: welvaart, vrijheid, geluk

Gezondheidszorg

geluk jeugd

geluk land

maar toch … ontevreden over samenleving: 

waarden, normen, samenhang en binding

Dynamiek in westerse cultuur

• lustprincipe 'regeert'

• individu in centrum = ultieme consument

• ‘facts don’t work’

• veel indirecte communicatie (via schermpjes)

• leven in eigen ‘bubbel’ (opgesloten in algoritmes)

• verlies van betrokkenheid en verbondenheid tussen individuen / vervlakking van relaties

... veroorzaakt gevoel van onbehagen

permanent ontevreden burger

burger => ‘diva’, egocentrisch, intolerant

gewend om zin te krijgen / erkent geen algemeen belang / ongeduldig

Diva => gewend om zin te krijgen / erkent geen algemeen belang / ongeduldig

Individu krijgt autonomie aangepraat, maar 

ervaart zelf vooral verlies van autonomie

bijv. door:

• nieuwe technologie -> minder echt contact

• grenzeloze keuzevrijheid

• globalisering en immigratie vervlakken de cultuur

gevolg:

• vrijheid als last ervaren

• verlangen naar identiteit in vijandig geachte buitenwereld

…en toen kwam Corona

• virus zette alles op z’n kop

• grootste wereldwijde (gezondsheids)crisis sinds WOII

• van lustprincipe weer naar realiteitsprincipe?

bewustzijn: ‘mensheid moet beter zorgen voor de aarde’

eigen welbevinden <-> leven op aarde op termijn

... en oorlog in Oekraïne

• dreiging escalatie

• energiecrisis (gas en olie)

• voedseltekorten

• schuivende wereldorde

bewustzijn: vrijheid is niet vanzelfsprekend

eigen veiligheid <-> veiligheid van anderen

Onzekere tijden

opwarming aarde

energie / olie / gas

woningnood

stikstof

globalisering

social media

Big Tech / AI

grote conflicten

Midden- Oosten

manosphere / misogynie

autocratische leiders

vluchtelingen

extremisme / fundamentalisme

biodiversiteit

natuurrampen

pandemieën

Onzekere tijden: polycrisis

• Klimaatverandering en ecologische ineenstorting: De opwarming van de aarde leidt tot extreme weersomstandigheden, stijgende zeespiegels en verlies aan biodiversiteit.

• Biodiversiteitscrisis: Menselijke activiteiten veroorzaken een snelle afname van dier- en plantensoorten, wat ecosystemen ontwricht.

• Geopolitieke instabiliteit: Toenemende spanningen tussen wereldmachten zorgen voor risico's op conflicten en oorlogen.

• Technologische risico's: De snelle ontwikkeling van kunstmatige intelligentie en biotechnologie brengt ethische en existentiële veiligheidsrisico's met zich mee.

• Sociaal-economische ongelijkheid: Grote verschillen in welvaart en toegang tot hulpbronnen leiden tot sociale onrust en migratiestromen.

• Volksgezondheidscrisissen: Het risico op nieuwe pandemieën en de toename van levensstijlziekten (soms in verband gebracht met obesitas) vormen een belasting voor de samenleving.

Onzekere tijden

• verbroedering of vijandschap?

• Wat is waar? Wat kan ik geloven? Hoe nu verder?

Onzekere tijden

• is ‘gat in de markt’ voor populisten, (religieuze) extremisten en demagogen

• er zijn altijd mensen die zoeken naar waarden die hen met gelijkgestemden kunnen verbinden

Populisme als reactie

= 'het onkruid dat groeit in de kloof tussen de belofte en de werkelijkheid van de democratie'

= mobiliseren van boosheid, ongenoegen en verontwaardiging onder de kiezers

Volgende hoorcollege: Fascisme & autocratie

• ontstaan van de staat Israel

• brandhaard Midden-Oosten

• de terugkeer van het fascisme

• democratie vervangen door autocratie