Romantiek, realisme en naturalisme/de 19de eeuw
Toetsweek 2
Literatuurgeschiedenis theorie (260 t/m 264)
LessonUp + leerdoelen
Boek: Kraspoekol, of de slavernij
19e eeuw in het kort
-Periode van grote technologische vooruitgang -> basis industriële revolutie werd gelegd (1850-1900)
-Technologische vooruitgang zorgde ook voor sociale ongelijkheid
-Doorbraak liberalisme: minder overheidsbemoeienis, emancipatie van de burger
-1848 kreeg Nederland een nieuwe grondwet: de ministers werden verantwoordelijk voor het beleid en moesten verantwoording afleggen aan de Staten Generaal, macht van de koning werd ingeperkt.
-Literatuur: verschillende tendensen -> romantische schrijvers streefden naar het ontvluchten van de werkelijkheid, realistische schrijvers zoeken werkelijkheid juist op en naturalistische schrijvers onderzoeken de werkelijkheid op een wetenschappelijke manier
19e eeuw: tijd van burgers en stoommachines
Eeuw van enorme technologische vooruitgang, er werden allerlei uitvindingen gedaan -> leidde tot industrialisatie, ofwel fabrieksarbeid
Gevolg: enorme economische bloei, maar ook sociale ongelijkheid -> eigenaren fabrieken werden rijk, arbeiders verdienden weinig en leefden in armoede
Men zag het als taak van de kerk en de rijkere burgers om iets aan deze armoede te doen. Ook arbeidswetgeving zag men niet als taak van de overheid.
Liberalisme: politieke beweging tegen de macht van de koning, streefde naar zo weinig mogelijk staatsinmenging, vrije markt en vrijheid voor het individu
1850: eerste vakbonden werden opgericht, maar hadden nog geen politieke invloed
Sociale wetgeving
Er kwam sociale wetgeving toen sociaal bewogen liberalen in de tweede helft van de 19e eeuw aandacht vroegen voor de slechte werk- en woonomstandigheden van de arbeiders.
-1859: ong. 450.000 kinderen tussen 6 en 11 jaar werkten in fabrieken, dagen van 16 uur
-1874: het kinderwetje van Van Houten verbood fabriekswerk voor kinderen tot 12 jaar
-1901: leerplichtwet -> kinderen van 6 tot 12 jaar moesten naar school
Transport
1839: uitvinding van de stoomtrein met een gemiddelde snelheid van 50 km/uur. Spoorlijn Amsterdam-Haarlem -> heel wat anders dan de postkoets die door paarden werd getrokken
1900: heel Nederland voorzien van spoorlijnen
Verdere grote uitvindingen waren de telefoon, de telegraaf, de camera, straatverlichting, etc.
Het cultuurstelsel
Vanaf de 17de eeuw had de VOC de monopolie op de handel in Zuid- Oost Azië. In 1816 werd Indonesië een kolonie van Nederland onder de naam Nederlands -Indië.
In 1830 werd het cultuurstelsel ingevoerd: de inheemse bevolking moest 20% producten bebouwen voor de Europese markt (soort belasting in natura). Geen grond -> dan moest je 'herendiensten' verlenen (=66 dagen per jaar voor de Nederlandse overheid werken).
De inheemse bevolking werd uitgebuit door hun eigen regenten (lokale Indonesische heersers, werden rijkelijk beloond) en door het Nederlandse bestuur -> bracht grote rijkdom naar NL, maar leidde tot grote armoede onder de bevolking
Het cultuurstelsel
Rond 1850 werden over de omstandigheden in Nederlands-Indië kritische vragen gesteld aan de minister van Koloniën.
1860: het boek Max Havelaar van Multatuli verschijnt -> veroordeling van het cultuurstelsel
1863: afschaffing slavernij
1870: afschaffing cultuurstelsel
!1800 -> Dirk van Hogendorp schrijft Kraspoekol, of de slavernij
(felle aanklacht tegen de slavernij)
Hertaling
Werk blijft bewaard
Actueel thema
Afstudeeropdracht
Links oorspronkelijke tekst, rechts hertaling
Voorbericht
Zelfstandig lezen
Ondertussen maken vr 1 t/m 5
Doelen
Ik kan de maatschappelijke en literaire ontwikkelingen in de 19e eeuwen in grote lijnen beschrijven.
Ik kan een korte samenvatting van de inhoud van het boek Kraspoekol, of de slavernij geven.
Ik kan uitleggen wat de historische, literaire en maatschappelijke waarde van het boek was.
Toetsweek 2
Literatuurgeschiedenis theorie (260 t/m 264)
LessonUp + leerdoelen
Boek: Kraspoekol, of de slavernij
Positie van de vrouw
Huwelijk was de natuurlijke bestemming voor de vrouw, ze werd geacht spaarzaam en gematigd te leven. Vooral echtgenote en moeder, persoonlijkheid en verlangens werden nauwelijks gezien.
Opleiding nuttig om bijdrage te leveren aan haar omgeving, studeren
aan de universiteit en een beroep uitoefenen was onmogelijk, tot
Aletta Jacobs in 1878 als eerste vrouw de studie medicijnen succesvol
afrondde.
Vrouwen in lagere milieus werkten wel buiten de deur -> noodzakelijk voor het gezinsinkomen
Eerste feministische golf
Vrouwen hadden geen politieke rechten.
1870-1920: eerste feministisch golf -> vrouwen eisen betere scholing, recht op betaalde arbeid
en stemrecht
Hilda van Suylenberg -> bestseller van Cécile de Jong van Beek en Donk, waarin de auteur een
krachtig pleidooi houdt voor betere omstandigheden en rechten voor
de vrouw.
1919: algemeen vrouwenkiesrecht (dankzij Aletta Jacobs en Wilhelmina Drucker)
Literatuur in de 19e eeuw
Maatschappelijke, politieke en technologische veranderingen hadden ook invloed op de literatuur:
-boeken konden makkelijker en goedkoper gedrukt worden door de nieuwe druktechnieken
-openbaar onderwijs werd beter, waardoor meer mensen leerden lezen
Hele 19e eeuw: huiselijke literatuur was populair -> gericht op natievorming + kweken goede burgers
"Dankt allen God, en weest verblijd,
Omdat gij Nederlanders zijt!' (Nicolaas Beets)
de romantiek
Ideaal en werkelijkheid
Er waren ook schrijvers die zich niet thuis voelden in de maatschappelijke realiteit:
-romantische schrijvers probeerden de werkelijkheid te ontvluchten
-realistische schrijvers zochten naar een objectieve weergave van de werkelijkheid
Fin de siècle (let. eind van de eeuw): eind 19e eeuw ontstond een nieuw levensgevoel, het gevoel aan het eind van een grote cultuurperiode te staan
-> ennui (let. verveling): het gevoel alles al eens meegemaakt te hebben
-> decadent: de wens zo min mogelijk met de werkelijkheid te maken te hebben, alleen voor de
schoonheid te leven -> kunstenaars trokken zich terug
Romantiek en vluchten uit de werkelijkheid
De verlichting met haar ratio bracht geen betere wereld.
Het ging juist om het gevoel, in al zijn tegenstijdigheid en intensiteit.
De romantische held is een idealistische eenling die vaak buiten de samenleving staat.
Naast weltschmerz en sehnsucht lijdt de romantisch kunstenaar aan escapisme: exotische landen, vroegere tijden en de natuur.
Romantiek en vluchten uit de werkelijkheid
De historische roman werd populair -> de mensen leefden toen nog 'natuurlijk', nog 'onbedorven'
Tegelijkertijd beseft de romantische kunstenaar dat hij het geluk ook elders niet zal vinden: 'Da wo du nicht bist, ist das Glück' (= sehnsucht -> zwelgen in verlangen)
Doelen
Ik kan de maatschappelijke en literaire ontwikkelingen in de 19e eeuwen in grote lijnen beschrijven.
Ik kan een korte samenvatting van de inhoud van het boek Kraspoekol, of de slavernij geven.
Ik kan uitleggen wat de historische, literaire en maatschappelijke waarde van het boek was.
Toetsweek 2
Literatuurgeschiedenis theorie (260 t/m 264)
LessonUp + leerdoelen
Boek: Kraspoekol, of de slavernij
Originaliteit
De romantisch kunstenaar was tegendraads -> accepteerde geen regels of voorschriften, bepaalde zelf hoe zijn werk eruitzag.
Uitgangspunt: originaliteit -> een verzonnen werkelijkheid
-gothic novels
-griezelromans (heksen, tovenaars, spoken)
Originaliteit
Verzonnen werkelijkheid was vaak duister met thema's als moord en doodslag (bijv. in nieuwe genre detective) -> dit werd de zwarte romantiek genoemd.
In veel romantische verhalen speelde de femme fatale een belangrijke rol -> type vrouw dat mannen aantrekt en hen vervolgens in het verderf stort
Zwarte humor
De heftige romantische gevoelens en verlangens konden hevig botsen met het leven van alledag -> als verschillende werkelijkheden met elkaar botsen, kun je erom lachen, er de humor van inzien
Romantische kunstenaars speelden met de effecten van woordspelingen en beeldspraak, waardoor humoristische teksten ontstonden.
Zwarte humor
Zwarte humor = pogingen om taboeonderwerpen met humor aan te vliegen (bijv. de dood)
Francois HaverSchmidt (oftewel Piet Paaltjens) was hierin een grootmeester -> 'Snikken of grimlachjes' -> over de student Piet P. uit Leiden die steeds teleurgesteld wordt in de liefde en de vriendschap.
De zelfmoordenaar, bl 266 NN
Psychologie - Sigmund Freud
Psychologie was een relatief jonge wetenschap.
In de 19e eeuw was de wetenschappelijke vooruitgang zo groot, dat men dacht dat men alles al had ontdekt en onder controle had. Psychiater Sigmund Freud beweerde het tegenovergestelde door zijn
theorieën over het onbewuste: deel van het bewustzijn
waar we geen controle over hebben, maar van grote invloed
is op ons denken, voelen en handelen.
Psychologische roman
Freuds theorieën hadden enorme invloed op psychotherapie en op de literatuur:
het ontstaan van de psychologische roman waarin het innerlijk ( gedachten, gevoelens en gedrag) van de personages centraal staan -> vooral in naturalistische romans
Huiswerk 9 februari
LessonUp t/m dia 19 (incl. filmpjes)
Leerdoelen t/m vraag 35
Lezen
We lezen verder vanaf het tweede toneel.
Huiswerk 11 februari
Kraspoekol, of de slavernij - t/m blz 81 gelezen
Leesvragen t/m 28
Doelen
Ik kan de maatschappelijke en literaire ontwikkelingen in de 19e eeuw in grote lijnen beschrijven.
Ik kan een korte samenvatting van de inhoud van het boek Kraspoekol, of de slavernij geven.
Ik kan uitleggen wat de historische, literaire en maatschappelijke waarde van het boek was.
Toetsweek 2
Literatuurgeschiedenis theorie (260 t/m 264)
LessonUp + leerdoelen
Boek: Kraspoekol, of de slavernij
Het realisme
Realisme
Reactie op de romantische vlucht in de verbeelding en idealisering van de werkelijkheid.
Doel: werkelijkheid zo objectief mogelijk weergeven.
Antiheld in de literatuur -> 'gewone' mensen met
sterke en zwakke kanten -> doel: verontwaardiging
wekken over beschreven onrecht
Het naturalisme
Naturalisme
Doel: werkelijkheid wetenschappelijk verklaren
Beschouwden mens als een product van erfelijkheid, milieu en de tijd waarin hij leeft -> er bestaat dus geen vrije wil
Roman was een soort laboratorium, waarin de auteur de mens wetenschappelijk beschreef en geen moreel oordeel velde
Leven wordt bepaald door het lot -> leidde tot pessimistische verhalen
Doorbraak van vrouwelijke auteurs
19e eeuw: populariteit van vrouwelijke auteurs nam toe, maar ze hadden wel een duidelijk andere rol dan mannen -> van de vrouw werd verwacht dat ze uit eigen ervaring schreef, zoals over het huiselijke, het gezinsleven.
Ook over het gevoelsleven schreef de vrouw -> was daar beter in dan de gemiddelde man.
Eerste feministische golf -> Hilda van Suylenberg -> roman met opvattingen voor en tegen het feminisme -> wisselende kritieken ('de bestemming van de vrouw is de liefde, niet het werk')
De Tachtigers
Een beweging van jonge schrijvers die zich afzette tegen de 'kneuterigheid' van de Nederlandse literatuur.
Geloofden in 'l'art pour l'art' -> kunst is er voor de kunst en niet voor een ander doel.
De dichter wilde zich zo mooi mogelijk uitdrukken.
Eigenheid werd belangrijk gevonden
Introductie van het begrip 'woordkunst' -> nieuw soort taalgebruik, waarbij de schrijver neologismen, bijvoeglijke naamwoorden en originele beeldspraak gebruikte
Werk werd gepubliceerd in De Nieuwe Gids (1885)
Verder lezen
t/m blz 87
Doelen
Ik kan de maatschappelijke en literaire ontwikkelingen in de 19e eeuw in grote lijnen beschrijven.
Ik kan het verhaal Max Havelaar in cultureelhistorisch perspectief plaatsen.
Toetsweek 2
Literatuurgeschiedenis theorie (260 t/m 264)
LessonUp + leerdoelen
Boek: Kraspoekol, of de slavernij
4.4 Max Havelaar (1860)
Bekijk het filmpje en vul aan
Max Havelaar heeft een bijzondere structuur. Het boek heeft (...) vertellers, namelijk (...)
Bekijk het filmpje en vul aan
Max Havelaar heeft een bijzondere structuur. Het boek heeft (...) vertellers, namelijk (...)
Lezen fragment
Max Havelaar heeft een bijzondere structuur. Het boek heeft (...) vertellers, namelijk (...)
Doelen
Ik kan een korte samenvatting van de inhoud van het boek Kraspoekol, of de slavernij geven.
Ik kan uitleggen wat de historische, literaire en maatschappelijke waarde van het boek was.
Wat hebben we gelezen?
Voorbericht
De auteur
Dirk van Hogendorp:
-bestuurder in Nederlands-Indië
-kritisch over het koloniale systeem
-bewerkte roman van vader tot toneelstuk
-doel: slavernij aan banden leggen
Conclusie: Van Hogendorp was bekend met de situatie, wist waarover hij schreef.
Poll
Eerste bedrijf
t/m blz 61
De tekst
1. De auteur laat zich via zijn personages kritisch uit over de slavernij. Hoe doet hij dat?
2. Hoe worden witte mensen in de tekst beschreven?
3. Hoe worden zwarte mensen in de tekst beschreven?
Kom met bewijsmateriaal -> citaat + blz
Poll
Tweede en derde bedrijf
Doelen
Ik kan een korte samenvatting van de inhoud van het boek Kraspoekol, of de slavernij geven.
Ik kan uitleggen wat de historische, literaire en maatschappelijke waarde van het boek was.
Het publiek
1. Op welke manier betrekt de auteur de lezers expliciet bij zijn verhaal?
2. Welk beeld krijg je als lezer over de slavernij in Nederlands-Indië? Leg je antwoord uit.
3. De personages in het boek verschillen qua huidskleur, sekse en sociale achtergrond. Welke groepen kun je onderscheiden en hoe kijken die naar de slavernij?
Kom met bewijsmateriaal -> citaat + blz
Poll
Leesvragen
Heb je nog vragen open staan?
Raad van Indië> eerste een adviesorgaan, later een bestuursorgaan met wetgevende macht
Raad van Justitie>verzorgt de rechtspraak