Hoofdstuk 1: Fundamenten

• New lesson editor
• Gezondheidsleer
• Secundair onderwijs
• Technisch secundair onderwijs
• Leerjaar 3

Hoofdstuk 1: Fundamenten

Open breed: leerlingen koppelen gezondheid vaak alleen aan niet ziek zijn. Deze les verbreedt dat beeld en bouwt basisbegrippen op voor de rest van het hoofdstuk.

Op het einde van het hoofdstuk kan ik

De bijlage bevat meerdere einddoelen voor het hoofdstuk. Voor deze les staat de basis centraal: gezondheid, gezondheidsvaardigheden, gezondheidsbevordering en zorg.

Welke woorden koppel jij spontaan aan gezondheid?

Gebruik de woordwolk om het beeld van leerlingen te verbreden: van 'niet ziek zijn' naar lichamelijke, geestelijke, sociale en spirituele aspecten.

Kan iemand een aandoening hebben en zich toch gezond voelen? Leg uit.

🚀 Instap - Wat betekent gezond zijn?

Slide tekst

🚀 Instap - Wat betekent gezond zijn?

3

minute

00

second

+30 s

🚀 Instap - Wat betekent gezond zijn?

1. Wat is gezondheid?

• Gezondheid is meer dan niet ziek zijn.

• Gezondheid is de mate waarin je lichamelijke, geestelijke, sociale en spirituele uitdagingen in het leven aankunt.

• Deze dimensies beïnvloeden elkaar. Daarom bekijken we gezondheid holistisch: als één geheel.

Je kunt hier kort verwijzen naar de WHO-definitie zonder die volledig te laten memoriseren. Belangrijker is dat leerlingen begrijpen dat gezondheid breder is dan afwezigheid van ziekte.

1. Wat is gezondheid?

les 3MWa: 14/09

Vul de kernbegrippen aan

Gezondheid is meer dan niet ziek zijn. In een holistische visie kijk je naar verschillende kanten van het leven. Die vier dimensies zijn lichamelijk, geestelijk, sociaal en spiritueel. Een verandering in één dimensie kan ook andere dimensies beïnvloeden.

holistische visie

geestelijk

spiritueel

professioneel

preventief

lichamelijk

mantelzorg

De volgorde is inhoudelijk vastgelegd door de opsomming uit de les.

✍ Opdracht 1: beantwoord volgende vragen.

✍ Opdracht 1: beantwoord volgende vragen.

✍ Opdracht 1: beantwoord volgende vragen.

✍ Opdracht 1: beantwoord volgende vragen.

✍ Opdracht 1: beantwoord volgende vragen.

✍ Opdracht 1: beantwoord volgende vragen.

✍ Opdracht 1: beantwoord volgende vragen.

✍ Opdracht 1: beantwoord volgende vragen.

1.1 Gezond gedrag, gezondheidsbevordering en zorg

✍ Opdracht 2: Hoe gezond handel jij?

1.1 Gezond gedrag, gezondheidsbevordering en zorg

✍ Opdracht 2: Hoe gezond handel jij?

1.1 Gezond gedrag, gezondheidsbevordering en zorg

✍ Opdracht 2: Hoe gezond handel jij?

1.1 Gezond gedrag, gezondheidsbevordering en zorg

✍ Opdracht 2: Hoe gezond handel jij?

1.1.1 Gezondheidsvaardigheden, gezondheidsbevordering en vormen van zorg

1. Gezondheidsvaardigheden

Om goed voor je gezondheid te zorgen, moet je gezondheidsinformatie kunnen:

• vinden

• begrijpen

• beoordelen

• toepassen

1.1.1 Gezondheidsvaardigheden, gezondheidsbevordering en vormen van zorg

Is gezondheidsinformatie betrouwbaar?

Kijk naar:

• Wie geeft de informatie?

• Is de informatie recent?

• Is ze gebaseerd op deskundige bronnen?

Wat hoort niet bij gezondheidsvaardigheden?

A

Informatie begrijpen

B

Informatie vinden

C

Informatie beoordelen

D

Informatie verbieden

Leerlingen verwarren soms omgaan met info met het tegenhouden ervan. De les noemt vinden, begrijpen, beoordelen en toepassen.

Vul de juiste woorden in.

Gezondheidsvaardigheden helpen je om informatie te vinden, te begrijpen, kritisch te beoordelen en in het dagelijks leven toe te passen. Zo kun je misleidende info beter vermijden.

vinden

begrijpen

beoordelen

passen

kopiëren

onthouden

delen

Alle vier kernwerkwoorden komen letterlijk uit de subtopic gezondheidsvaardigheden.

✍ Opdracht 3: Waar zoek je betrouwbare informatie?

3

minute

00

second

+30 s

✍ Opdracht 3: Waar zoek je betrouwbare informatie?

1.1.1 Gezondheidsvaardigheden, gezondheidsbevordering en vormen van zorg

2. Gezondheidsbevordering

Gezondheidsbevordering = acties die de gezondheid van mensen verbeteren.

✍ Opdracht 4: Welke vorm van gezondheidsbevordering herken je?

✍ Opdracht 4: Welke vorm van gezondheidsbevordering herken je?

Wie kan allemaal zorg verlenen?

1.1.1 Gezondheidsvaardigheden, gezondheidsbevordering en vormen van zorg

3. Vormen van zorg

Zorg helpt om onze gezondheid te behouden en te verbeteren.

zorgvrager = krijgt zorg

zorgverlener = geeft zorg

Vul de zorgvormen aan.

Bij gezondheidssituaties werken verschillende zorgvormen samen. Zelfzorg is zorg die je voor jezelf opneemt. Mantelzorg komt van iemand uit je directe omgeving. Professionele zorg wordt gegeven door opgeleide zorgverleners wanneer deskundigheid nodig is.

Zelfzorg

Mantelzorg

Professionele zorg

gezondheidspromotie

screening

bescherming

De zinnen sluiten nauw aan bij de formuleringen op de contentslides.

Vul de drie vormen aan.

Gezondheidsbevordering omvat acties die gezondheid proberen te verbeteren. Ziektepreventie wil ziekte voorkomen of vroeg opsporen. Gezondheidspromotie stimuleert gezond gedrag. Gezondheidsbescherming werkt via regels en maatregelen. Samen vullen die vormen elkaar aan.

Ziektepreventie

Gezondheidspromotie

Gezondheidsbescherming

mantelzorg

zelfzorg

professionele zorg

Laat leerlingen het onderscheid expliciet verwoorden na het invullen, zodat de begrippen niet louter uit het hoofd geleerd worden.

✍ Opdracht 5: Welke vorm van zorg herken je?

✍ Opdracht 5: Welke vorm van zorg herken je?

Wat kan volgens jou allemaal invloed hebben op iemands gezondheid?

1.1.2 Welke modellen gebruik je om gezondheid in kaart te brengen?

• Verschillende factoren beïnvloeden gezondheid.

• Gezondheidsmodellen helpen om die factoren overzichtelijk in kaart te brengen.

• Elk model bekijkt gezondheid vanuit een andere invalshoek.

• Samen geven ze een vollediger beeld van de gezondheidssituatie van een persoon.

1.1.2 Welke modellen gebruik je om gezondheid in kaart te brengen?

Welke modellen brengen gezondheid in kaart?

• het biopsychosociaal model

• het ICF-schema of Internationale Classificatie van het menselijk Functioneren

• het model van Lalonde

1.1.2.1 Het biopsychosociaal model

Bekijkt gezondheid vanuit een holistische visie: de mens als geheel.

• Biologisch: lichaam, ziekte, pijn, erfelijke aanleg.

• Psychologisch: gedachten, gevoelens, persoonlijkheid.

• Sociaal: gezin, vrienden, school en omgeving.

De drie factoren beïnvloeden elkaar voortdurend.

✍ Opdracht 6: Welke factoren beïnvloeden de gezondheid?

✍ Opdracht 6: Welke factoren beïnvloeden de gezondheid?

✍ Opdracht 7: casus Finn

✍ Opdracht 7: casus Finn

✍ Opdracht 8

✍ Opdracht 8

Als iemand zijn been breekt, heeft dat dan alleen gevolgen voor zijn lichaam?

A

ja

B

nee

C

D

1.1.2.2 Het ICF-schema

Brengt het functioneren en de gezondheidstoestand van een persoon in kaart.

Je kijkt naar beperkingen én naar wat goed gaat.

• Lichaam: lichaamsfuncties en anatomische eigenschappen.

• Doen: activiteiten en beperkingen.

• Samen: deelname aan het dagelijks leven.

• Ik: persoonlijke factoren.

• Omgeving: factoren die helpen of hinderen.

De onderdelen beïnvloeden elkaar.

✍ Opdracht 9: Breng de situatie in kaart met het ICF-schema

✍ Opdracht 9: Breng de situatie in kaart met het ICF-schema

✍ Opdracht 9: Breng de situatie in kaart met het ICF-schema

✍ Opdracht 9: Breng de situatie in kaart met het ICF-schema

✍ Opdracht 9: Breng de situatie in kaart met het ICF-schema

✍ Opdracht 9: Breng de situatie in kaart met het ICF-schema

Welke factor heeft volgens jou de meeste invloed op je gezondheid?

1

lichaam/erfelijkheid

2

leefstijl

3

omgeving

4

gezondheidszorg

1.1.2.3 Het model van Lalonde

Brengt gezondheidsdeterminanten in kaart: factoren die de gezondheid beïnvloeden.

• Biologische factor: leeftijd, geslacht, erfelijke aanleg, ziekte.

• Voorzieningen gezondheidszorg: beschikbaarheid en kwaliteit in zorg.

• Leefstijl: voeding, beweging, slaap, roken, alcohol.

• Omgeving: gezin, vrienden, school, woonomgeving.

Niet alle factoren zijn veranderbaar.

✍ Opdracht 10: Welke gezondheidsdeterminant herken je?

✍ Opdracht 10: Welke gezondheidsdeterminant herken je?

✍ Opdracht 11: Breng de gezondheidssituatie in kaart

✍ Opdracht 11: Breng de gezondheidssituatie in kaart

✍ Opdracht 11: Breng de gezondheidssituatie in kaart

Waarom doet iemand soms iets ongezonds, terwijl die persoon wéét dat het ongezond is?

1.1.3 Wat beïnvloedt ons gezondheidsgedrag?

Weten wat gezond is = niet altijd gezond handelen.

Ons gedrag wordt beïnvloed door drie factoren:

• Competenties: wat je weet en kunt

• Drijfveren: wat je wilt en motiveert

• Context: je omgeving en omstandigheden

Deze factoren kunnen gezond gedrag stimuleren of bemoeilijken.

1.1.3.1 Competenties

Competenties = kennis en vaardigheden om gezond gedrag te stellen.

Voorbeelden:

• weten dat water gezonder is dan frisdrank;

• een evenwichtige maaltijd kunnen samenstellen;

• weten wat de gevolgen zijn van overmatig alcoholgebruik.

Te weinig kennis of vaardigheden → mogelijke drempel.

1.1.3.2 Drijfveren

Drijfveren = wat je motiveert om bepaald gedrag te stellen.

Voorbeelden:

• je sport omdat je fitter wilt worden;

• je gaat op tijd slapen voor een toets;

• je rookt omdat stoppen moeilijk is.

Wat je belangrijk, prettig of de moeite waard vindt, beïnvloedt je gedrag.

1.1.3.3 Context

Context = factoren buiten jezelf die gezond gedrag makkelijker of moeilijker maken.

Voorbeelden:

• gezonde tussendoortjes zijn thuis beschikbaar;

• er is een veilig fietspad;

• vrienden stimuleren je om te sporten;

• sportlessen zijn te duur;

• er is weinig gezonde voeding op school.

Gezondheidsgedrag wordt beïnvloed door:
competenties + drijfveren + context

✍ Opdracht 12: Welke gezondheidsdeterminant herken je?

✍ Opdracht 12: Welke gezondheidsdeterminant herken je?

✍ Opdracht 13: Breng het gedrag in kaart

✍ Opdracht 13: Breng het gedrag in kaart

✍ Opdracht 14: Hoe kun je gedrag veranderen?

✍ Opdracht 14: Hoe kun je gedrag veranderen?

✍ Opdracht 14: Hoe kun je gedrag veranderen?

✍ Opdracht 14: Hoe kun je gedrag veranderen?

2. Hoe draag je zorg voor je mentaal welbevinden?

🚀 Instap - Hoe gaat het met jou?

🚀 Instap - Hoe gaat het met jou?

🚀 Instap - Hoe gaat het met jou?

🚀 Instap - Hoe gaat het met jou?

2.1 Wat is het verschil tussen welzijn en welbevinden?

2.1.1 Welzijn

Welzijn = tevredenheid over je levensomstandigheden.

• Materieel welzijn: inkomen, woning, bezittingen en voorzieningen.

• Immaterieel welzijn: vriendschap, liefde, gezondheid en sociale zekerheid.

Welzijn wordt sterk bepaald door de omstandigheden waarin je leeft.

Voorbeeld:
Voldoende geld, een comfortabele woning en goede gezondheidszorg dragen bij aan een goed welzijn.

2.1 Wat is het verschil tussen welzijn en welbevinden?

2.1.2 Welbevinden

Welbevinden = hoe goed je je lichamelijk, geestelijk, sociaal en spiritueel voelt.

Wordt beïnvloed door:

• persoonlijke factoren: gevoelens, zelfvertrouwen

• sociale factoren: familie, vrienden

• lichamelijke factoren: pijn, ziekte, vermoeidheid

• spirituele factoren: waarden en zingeving

Voorbeeld:
Iemand kan voldoende geld en een goede woning hebben, maar zich toch eenzaam of ongelukkig voelen.

→ Goed welzijn betekent dus niet automatisch een goed welbevinden.

2.1.3 Welzijn en welbevinden beïnvloeden elkaar

Welzijn en welbevinden hangen samen.
Goede levensomstandigheden kunnen ervoor zorgen dat je je beter voelt.

Toch is er geen automatisch verband: mensen kunnen in dezelfde omstandigheden leven en zich toch anders voelen.

✍ Opdracht 15: Welzijn en welbevinden?

✍ Opdracht 15: Welzijn en welbevinden?

2.2 Behoeften en verlangens

Behoefte = iets wat je nodig hebt om goed te functioneren of je goed te voelen.
Voorbeelden: slaap, veiligheid, voeding, gezondheid, sociale contacten.

Verlangen = iets wat je graag wilt, maar niet noodzakelijk nodig hebt.
Voorbeelden: nieuwste smartphone, dure vakantie.

Belangrijk:
Achter een verlangen kan een behoefte zitten.

Voorbeeld
Een nieuwe smartphone willen → verlangen
Contact willen houden met vrienden → behoefte aan verbondenheid

✍ Opdracht 16: behoefte of verlangen?

✍ Opdracht 16: behoefte of verlangen?

✍ Opdracht 17: smartphone

✍ Opdracht 17: smartphone

2.3 De vier vormen van welbevinden

Spiritueel welbevinden hoeft niet met geloof te maken te hebben bv. vrijwilligerswerk, familie, ...

✍ Opdracht 18: Welke vorm van welbevinden herken je?

✍ Opdracht 18: Welke vorm van welbevinden herken je?

2.4 De vormen van welbevinden beïnvloeden elkaar

Een verandering in één vorm van welbevinden kan gevolgen hebben voor de andere vormen.

Voorbeeld: Lina breekt haar been

• Lichamelijk: pijn, moeilijk stappen

• Sociaal: niet deelnemen aan sporttraining

• Geestelijk: teleurgesteld, mist haar activiteit

• Spiritueel: mist iets wat voor haar veel betekenis heeft

Conclusie: bekijk een persoon altijd als een geheel.

✍ Opdracht 19: Bekijk de hele persoon

✍ Opdracht 19: Bekijk de hele persoon

✍ Opdracht 19: Bekijk de hele persoon

✍ Opdracht 19: Bekijk de hele persoon

2.5 Hoe dragen de geluksdriehoek, voedingsdriehoek en bewegingsdriehoek bij aan je mentale welbevinden?

• Een gezonde leefstijl gaat over meer dan voeding en beweging.

• Ook hoe je je voelt, omgaat met anderen en met tegenslagen speelt een rol.

Drie modellen helpen je hierbij

🚀 Instap - Wat helpt jou om je goed te voelen?

Gezond eten kan invloed hebben op hoe je je voelt.

🚀 Instap - Wat helpt jou om je goed te voelen?

Voldoende bewegen kan helpen om stress te verminderen.

🚀 Instap - Wat helpt jou om je goed te voelen?

Eén lange fietstocht in het weekend compenseert een hele week stilzitten.

🚀 Instap - Wat helpt jou om je goed te voelen?

Voldoende slapen kan invloed hebben op je concentratie.

🚀 Instap - Wat helpt jou om je goed te voelen?

Je verbonden voelen met andere mensen kan bijdragen aan je welbevinden.

🚀 Instap - Wat helpt jou om je goed te voelen?

Je hoeft je niet altijd gelukkig te voelen om een goed welbevinden te hebben.

Opdracht: quotes over geluk

• Werk per twee.

• Lees jullie 2 quotes.

• Leg elke quote bij de bouwsteen die volgens jullie het best past.

2

minute

00

second

+30 s

Bespreking opdracht: quotes over geluk

• Bij welke bouwsteen hebben jullie de quote gelegd?

• Waarom past de quote volgens jullie daar?

2.5.1 De geluksdriehoek

De drie bouwstenen van de geluksdriehoek

Goed omringd zijn

• steun vinden bij anderen

• iets betekenen voor elkaar

Jezelf kunnen zijn

• weten wat je belangrijk vindt

• trots zijn op jezelf en je doelen

Je goed voelen

• ruimte geven aan je gevoelens

• energie halen uit wat je graag doet

2.5.1 De geluksdriehoek

Wat betekent de oranje bol?

Moeilijke momenten horen bij het leven

• stress, tegenslagen of problemen kunnen je uit balans brengen

• veerkracht helpt je om hiermee om te gaan

• je kunt je veerkracht versterken door:

  • je zelfvertrouwen te vergroten

  • positief te leren denken

  • voldoende te ontspannen

Je hoeft je niet altijd gelukkig te voelen om je goed te voelen.

✍ Opdracht 20: Welke bouwsteen herken je?

je goed omringd voelen

jezelf kunnen zijn

je goed voelen

je goed omringd voelen

jezelf kunnen zijn

je goed voelen / jezelf kunnen zijn

Welke bouwsteen is voor jou het moeilijkst om in balans te houden?

Escaperoom: Wie saboteerde de voedingsdriehoek?

• zie Planner

• per 2

30

minute

00

second

+30 s

2.5.2 De voedingsdriehoek

✍ Opdracht 21: Maak een gezondere keuze

thee zonder suiker, water

fruit, ongezouten noten, natuuryoghurt

volkorenbrood

een grotere portie toevoegen, snackgroenten bij ontbijt/lunch

vaker kiezen voor kip, vis, eieren of peulvruchten

✍ Opdracht 21: Maak een gezondere keuze

Gezonde voeding kan bijdragen aan voldoende energie, een goede lichamelijke gezondheid en een beter functioneren. Dat kan ook invloed hebben op hoe iemand zich voelt.

Als je niet zweet, ben je niet voldoende aan het bewegen.

🚀 Instap - Juist of fout?

Als je niet zweet, ben je niet voldoende aan het bewegen.

2.5.3 De bewegingsdriehoek

2.5.3 De bewegingsdriehoek

✍ Opdracht 22: Welke bewegingscategorie herken je?

hoog intensief bewegen

sedentair gedrag

licht intensief bewegen

matig intensief bewegen

2.5.4 De drie driehoeken beïnvloeden elkaar

De geluksdriehoek, voedingsdriehoek en bewegingsdriehoek hangen samen. Eén gewoonte kan meerdere aspecten van je gezondheid beïnvloeden.

• Positief: wandelen met een vriend → beweging, sociaal contact en ontspanning.

• Negatief: tot laat gamen → minder beweging, minder slaap en meer vermoeidheid.

Onthoud: Kleine veranderingen kunnen je voeding, beweging en mentaal welbevinden tegelijk verbeteren.

✍ Opdracht 23: Welke driehoeken worden beïnvloed?

bewegingsdriehoek + geluksdriehoek

voedingsdriehoek

bewegingsdriehoek + geluksdriehoek

voedingsdriehoek + geluksdriehoek

bewegingsdriehoek + geluksdriehoek

✍ Opdracht 24: Analyseer de dag van Saar

✍ Opdracht 24: Analyseer de dag van Saar

Snel ontbijt met croissant en chocolademelk; weinig groenten bij het avondeten; voeding kan evenwichtiger bv. granola (ongezoet en zonder chocolade) met fruit en natuuryoghurt + water.

Veel langdurig stilzitten tijdens school en daarna nog twee uur gamen; weinig beweging vermeld.

✍ Opdracht 24: Analyseer de dag van Saar

Stress voor school, weinig ontspanning vermeld, mogelijk weinig sociale activiteit en weinig herstelmomenten.

• na school wandelen of fietsen met een vriend → beweging + sociaal contact/ontspanning

• gezonder ontbijt en op tijd opstaan → voeding + minder ochtendstress

• schermtijd regelmatig onderbreken en bewegen → bewegingsdriehoek + welbevinden

• huiswerk vroeger plannen → minder stress + mogelijk meer tijd voor beweging of ontspanning.