blok 3 les 8 Verslaving en preparaten
Verslaving en preparaten
Lesson duration is: 60 minItems in this lesson
Verslaving en preparaten
Open met het idee dat slaap- en kalmeringsmiddelen nuttig kunnen zijn, maar ook risico's hebben bij langdurig gebruik.
Lesdoel
Ik kan uitleggen hoe gewenning en verslaving bij slaap- en kalmeringsmiddelen ontstaan, welke preparaten hierbij horen en wat hun werking en belangrijkste bijwerkingen zijn.
This item has no instructions
Welke woorden koppel jij aan benzodiazepinen?
Gebruik de woordwolk om voorkennis op te halen. Verwachte thema’s: slaap, rust, angst, verslaving, sufheid, apotheek, alcohol, verkeer.
Gewenning en verslaving
Bij gewenning wordt de gebruikelijke dosis na verloop van tijd minder effectief.
De hersenen worden dan minder gevoelig voor het middel.
Daardoor gaan sommige gebruikers vaker of meer tabletten innemen dan is voorgeschreven.
Dat vergroot het risico op verslaving.
Leg het verschil uit: gewenning gaat over afnemend effect, verslaving over afhankelijk worden en moeite hebben om te stoppen.
Waarom is dit belangrijk?
Vrijwel alle middelen die op het centraal zenuwstelsel werken, kunnen verslaving geven
In de apotheek zie je dit soms doordat patiënten te vroeg terugkomen
Chronisch gebruik moet daarom vroeg worden herkend
Maak de koppeling met de beroepspraktijk van de apotheek: te vroege herhaalverzoeken zijn een belangrijk signaal.
Gebruik zo kort mogelijk
Slaapmiddelen: meestal ongeveer 2 weken
Kalmerende of angstonderdrukkende middelen: meestal 1 tot 4 maanden
Langdurig gebruik verhoogt de kans op afhankelijkheid
Afspraken over duur en afbouw zijn dus belangrijk
Noem dat deze termijnen uit de NHG-behandelstandaard komen, zoals in de brontekst genoemd.
Vergoeding en beleid
Om langdurig gebruik te beperken, worden benzodiazepinen meestal niet vergoed uit de basisverzekering.
Uitzonderingen zijn er onder andere bij epilepsie, bepaalde psychiatrische aandoeningen en in de laatste levensfase.
Benadruk dat beleid hier is bedoeld om chronisch gebruik terug te dringen, niet om noodzakelijke zorg onmogelijk te maken.
Waardoor ontstaat gewenning aan deze middelen?
Minder gevoelige hersenen
Snellere maaglediging
Meer werkzame stof
Grotere spierkracht
De kern uit de slides is dat de hersenen minder gevoelig worden voor het middel. Daardoor werkt dezelfde dosis minder goed.
Maak de samenvatting compleet
Bij gewenning wordt de gebruikelijke dosis na verloop van tijd minder effectief. Daardoor kan het risico op verslaving toenemen. Slaapmiddelen worden meestal maar ongeveer 2 weken gebruikt. Benzodiazepinen worden meestal niet vergoed uit de basisverzekering.
Controleer of leerlingen het verschil tussen gewenning en verslaving zien én de korte gebruiksduur onthouden.
Benzodiazepinen
Benzodiazepinen zijn een groep stoffen met ongeveer dezelfde chemische structuur.
Ze behoren tot de meest gebruikte hypnotica, sedativa en anxiolytica.
De stofnaam eindigt vaak op -pam of -am.
Verduidelijk eventueel de termen: hypnoticum = slaapmiddel, sedativum = kalmerend, anxiolyticum = angstonderdrukkend.
Werking in het CZS
Hechten aan receptoren in het centraal zenuwstelsel
Geven rust en verminderen angst
Ontspannen spieren
Kunnen in hogere dosering slaap opwekken
Houd het mechanisme op hoofdlijnen; de brontekst noemt receptoren maar vraagt niet om diepgaande neurofarmacologie.
Opiumwet en reizen
Benzodiazepinen vallen gedeeltelijk onder de Opiumwet.
De preparaten hoeven meestal niet in de opiumkast te liggen en recepten volgen niet alle opiumregels.
Bij reizen naar het buitenland kan wel een medische verklaring nodig zijn.
Noem dat grondstoffen wel apart in de opiumkast bewaard moeten worden, als verdieping voor de beroepscontext.
Toepassingen
Angst en spanningen
Slaapstoornissen
Spierkrampen
Bepaalde vormen van epilepsie
Koortsconvulsies bij kinderen
Onthoudingsproblemen bij alcohol- en drugsverslaving
This item has no instructions
Contra-indicaties en risico's
Niet geschikt bij ziekten met spierzwakte
Bij ouderen meer kans op vallen en botbreuken
Gebruik in verkeer of werk met hoge concentratie zoveel mogelijk vermijden
Verbind dit later met de gele waarschuwingssticker en rijvaardigheid.
Werkingsduur
Benzodiazepinen verschillen in hoe snel ze werken en hoe lang het effect aanhoudt.
Dat hangt vooral samen met de halfwaardetijd van de stof en soms ook van actieve metabolieten.
Leg halfwaardetijd kort uit als de tijd waarin de hoeveelheid stof in het lichaam halveert.
Indeling op halfwaardetijd
Kortwerkend: t½ < 6 uur
Middellangwerkend: t½ 6–12 uur
Langwerkend: t½ > 12 uur
NHG adviseert zo mogelijk kortwerkende middelen
Bespreek dat een langere halfwaardetijd meer kans kan geven op sufheid overdag.
Welke stofnaam past het best bij een benzodiazepine?
melatonine
diazepam
valeriaan
promethazine
Benzodiazepinen eindigen vaak op -pam of -am. Diazepam sluit daar duidelijk op aan en is ook in de inhoud genoemd.
Vul de kernbegrippen in
Benzodiazepinen hechten zich aan receptoren in het centraal zenuwstelsel. Ze kunnen angst verminderen en spieren ontspannen. De indeling in kort-, middellang- en langwerkend hangt samen met de halfwaardetijd van de stof en soms ook van werkzame metabolieten.
Alle ingevulde woorden komen letterlijk of bijna letterlijk uit de behandelde slides over werking en werkingsduur.
Waarom zijn deze middelen riskant in het verkeer?
Bespreek in antwoorden deze elementen: minder concentratie, sufheid/slaperigheid, tragere reactie, verhoogd risico op fouten of ongevallen, daarom voorzichtig met verkeer en werk dat concentratie vraagt.
Belangrijkste bijwerkingen
Sufheid en slaperigheid overdag
Concentratieproblemen
Spierzwakte en moeheid
Soms geheugenverlies
Noem dat veel van deze bijwerkingen na herhaalde toediening kunnen afnemen, behalve het verslavingsrisico bij langdurig gebruik.
Bijzondere risico's
Paradoxale reacties: onrust, opgewondenheid, agressie
Vooral mogelijk bij ouderen en kinderen
Ernstige vergiftiging is zeldzaam
Gevaar neemt toe bij combinatie met alcohol of andere CZS-dempende middelen
Leg uit dat paradoxaal betekent: tegenovergesteld aan het verwachte kalmerende effect.
Preparaten: anxiolytica
Groepsnaam: benzodiazepinen
alprazolam — werking: angstonderdrukkend — belangrijkste bijwerking: sufheid/slaperigheid
bromazepam — werking: angstonderdrukkend — belangrijkste bijwerking: sufheid/slaperigheid
chloordiazepoxide — werking: angstonderdrukkend — belangrijkste bijwerking: sufheid/slaperigheid
clorazepinezuur — werking: angstonderdrukkend — belangrijkste bijwerking: sufheid/slaperigheid
Houd de bijwerking hier bewust bij de belangrijkste algemene bijwerking uit de bron: sufheid/slaperigheid overdag.
Preparaten: slaapmiddelen
Groepsnaam: benzodiazepinen en verwante middelen
midazolam — werking: kortwerkend slaapmiddel/sedatie — belangrijkste bijwerking: sufheid/slaperigheid
zolpidem — werking: kortwerkend slaapmiddel — belangrijkste bijwerking: sufheid/slaperigheid
lormetazepam — werking: slaapmiddel — belangrijkste bijwerking: sufheid/slaperigheid
temazepam — werking: slaapmiddel — belangrijkste bijwerking: sufheid/slaperigheid
zopiclon — werking: slaapmiddel — belangrijkste bijwerking: sufheid/slaperigheid
Noem eventueel dat midazolam ook andere belangrijke toepassingen heeft, zoals bij convulsies en palliatieve sedatie.
Preparaten: kalmerend
Groepsnaam: benzodiazepinen
diazepam — werking: kalmerend en spierverslappend — belangrijkste bijwerking: sufheid/slaperigheid
lorazepam — werking: kalmerend/angstonderdrukkend — belangrijkste bijwerking: sufheid/slaperigheid
oxazepam — werking: kalmerend/rustgevend — belangrijkste bijwerking: sufheid/slaperigheid
Diazepam is volgens de bron extra bekend om de spierverslappende werking.
Bijzondere toepassingen
Diazepam rectiole en midazolam neusspray: bij epileptische aanval of convulsie
Midazolam: ook bij palliatieve sedatie in de terminale fase
Midazolam: daarnaast veel gebruikt op de IC
Gebruik dit om te laten zien dat dezelfde stof in verschillende zorgsituaties heel andere functies kan hebben.
Bij welke groep zie je eerder paradoxale reacties?
Jongvolwassenen
Sporters
Ouderen en kinderen
Mensen met hooikoorts
Paradoxale reacties zijn onrust, opgewondenheid of agressie terwijl je juist een kalmerend effect verwacht.
Koppel stof, werking en toepassing
wordt vaak gebruikt als kortwerkend slaapmiddel of voor sedatie. diazepam heeft ook een spierverslappende werking. Bij een epileptische aanval kan midazolam als neusspray worden gebruikt. De belangrijkste algemene bijwerking is meestal sufheid.
Eerste en derde blank zijn bewust hetzelfde woord: midazolam. Dat past inhoudelijk op beide plekken en versterkt de herkenning van deze stof.
Welke preparatengroep vind jij het lastigst uit elkaar te houden?
Anxiolytica
Slaapmiddelen
Kalmerende middelen
Bijzondere toepassingen
This item has no instructions
Overige slaap- en kalmeringsmiddelen
Naast benzodiazepinen bestaan er ook andere middelen.
De bekendste oudere groep is die van de barbituraten.
Door bijwerkingen, sterke gewenning en verslaving zijn dit geen middelen van eerste keuze.
Laat het contrast met benzodiazepinen zien: ook riskant, maar barbituraten hebben nog meer veiligheidsproblemen.
Barbituraten
Smalle therapeutische breedte
Sterke gewenning en verslavingskans
Vallen onder het volledige regime van de Opiumwet
Worden vooral nog gebruikt door sommige oudere patiënten of bij bepaalde vormen van epilepsie
Leg therapeutische breedte kort uit als het verschil tussen werkzame en schadelijke dosis.
Andere preparaten
Melatonine: regelt het slaap-waakritme; gebruikt bij kortdurende slapeloosheid en soms bij ADHD met slaapstoornis
Promethazine: antihistaminicum met sederende werking; soms als slaapmiddel
Valeriaan: zelfmedicatie als rustgevend middel
Benadruk dat deze middelen niet hetzelfde zijn als benzodiazepinen, ook al kunnen ze wel slaperigheid geven.
Preparaten buiten de benzodiazepinen
melatonine — groepsnaam: overig preparaat — werking: bevordert slaapritme — belangrijkste bijwerking: slaperigheid
promethazine — groepsnaam: antihistaminicum met sederende eigenschappen — werking: kalmerend/slaapverwekkend — belangrijkste bijwerking: versuffing
valeriaan — groepsnaam: plantaardig rustgevend middel — werking: rustgevend — belangrijkste bijwerking: slaperigheid
Blijf dicht bij de bron en vermijd extra bijwerkingen die niet in de tekst staan.
Waarom zijn barbituraten geen eerste keus?
Te korte werking
Weinig effect
Smalle breedte
Dure bereiding
Barbituraten zijn ongunstig door bijwerkingen, sterke gewenning/verslaving en een smalle therapeutische breedte.
Vul de verschillen aan
regelt onder andere het slaap-waakritme. promethazine is een antihistaminicum met sederende eigenschappen. valeriaan wordt gebruikt als zelfmedicatie. Barbituraten vallen onder het volledige regime van de Opiumwet.
Laat leerlingen vooral het onderscheid zien tussen benzodiazepinen, overige preparaten en barbituraten.
Medicatiebewaking
Bij receptinvoer kijk je altijd naar contra-indicaties, interacties en intoleranties.
Daarbij gebruik je betrouwbare bronnen, zoals handboeken, de KNMP Kennisbank en overleg met de apotheker.
Maak duidelijk dat medicatiebewaking altijd patiëntspecifiek is; het systeemsignaal alleen is niet genoeg.
Belangrijke signalen
Benzodiazepinen zijn gecontra-indiceerd bij aandoeningen met spierzwakte, zoals myasthenie
Voor barbituraten kan een groepsintolerantie worden vastgelegd
Combinaties met alcohol en andere CZS-middelen versterken het effect
Noem voorbeelden van andere CZS-middelen uit de bron: opioïden, antipsychotica en antihistaminica.
Dubbelmedicatie en chronisch gebruik
Het systeem kan waarschuwen voor dubbelmedicatie
Ook het signaal (pseudo)dubbelmedicatie of therapiegroep aanwezig kan verschijnen
Deze signalen mogen niet worden genegeerd
Vaak is contact met de voorschrijver nodig
Benadruk dat gelijktijdig gebruik van meerdere benzodiazepinen regelmatig voorkomt en extra risico geeft.
Afleverinformatie
Bespreek gebruiksinstructie en bijsluiter
Vraag naar afspraken met de arts over duur of vervolg
Wijs op verslavingsgevaar bij langdurig gebruik
Noem dat gebruik op 'zo nodig'-basis soms met de patiënt besproken kan worden als daarover afspraken ontbreken.
Verkeer en alcohol
Deze middelen verminderen het reactievermogen
Daarom krijgen ze een gele sticker
Advies: wees zeer terughoudend met verkeersdeelname
Waarschuwing op etiket: Pas op met alcohol
Je kunt hier kort verwijzen naar de categorieën van invloed op rijvaardigheid, maar houd de slide eenvoudig.
Welk signaal mag je bij meerdere benzodiazepinen niet negeren?
Therapiegroep aanwezig
Lege voorraadkast
Te lage bloeddruk
Onjuiste bewaartemperatuur
In de slides worden ook dubbelmedicatie en (pseudo)dubbelmedicatie genoemd. ‘Therapiegroep aanwezig’ is hier de enige juiste optie uit de vier.
Maak de apotheekadviezen compleet
Bij de receptinvoer let je op contra-indicaties, interacties en intoleranties. Benzodiazepinen geven een interactie met alcohol en kunnen het reactievermogen verminderen. Daarom krijgen ze vaak een gele sticker.
Deze oefening koppelt medicatiebewaking direct aan afleverinformatie en patiëntadvies.
Welk apotheeksignaal vind jij hier het belangrijkst?
Bespreek in antwoorden bij voorkeur: combinatie met alcohol/CZS-middelen, spierzwakte als contra-indicatie, dubbelmedicatie, chronisch gebruik, verminderd reactievermogen, contact met voorschrijver.
Wat is één inzicht uit deze les dat je onthoudt?
Reflectievraag zonder goed of fout. Laat leerlingen één concreet inzicht noemen, bijvoorbeeld over verslavingsrisico, halfwaardetijd, preparaten of medicatiebewaking.
Welk onderdeel vond je vandaag het lastigst?
Reflectievraag zonder goed of fout. Antwoorden kunnen gaan over preparaten onthouden, halfwaardetijd, verschillen tussen groepen of medicatiebewaking.
Wat hielp jou het meest om dit te begrijpen?
Reflectievraag zonder goed of fout. Mogelijke antwoorden: preparatenoverzichten, voorbeelden uit de apotheek, invuloefeningen of uitleg over bijwerkingen.
Begrippenlijst
gewenning - afname van het effect bij herhaald gebruik, waardoor meer van het middel nodig lijkt
verslaving - afhankelijk worden van een stof en moeite hebben met stoppen
benzodiazepinen - groep slaap-, kalmerings- en angstonderdrukkende middelen
hypnoticum - geneesmiddel dat slaap opwekt
sedativum - geneesmiddel met kalmerende of versuffende werking
anxiolyticum - geneesmiddel dat angst vermindert
halfwaardetijd - tijd waarin de hoeveelheid werkzame stof in het lichaam halveert
This item has no instructions
Begrippenlijst
metaboliet - afbraakproduct van een geneesmiddel, soms zelf ook werkzaam
contra-indicatie - situatie waarin een geneesmiddel beter niet gebruikt kan worden
interactie - beïnvloeding van een geneesmiddel door een andere stof of middel
dubbelmedicatie - gelijktijdig gebruik van hetzelfde of vergelijkbaar werkende medicatie
therapeutische breedte - verschil tussen werkzame dosis en schadelijke dosis
Opiumwet - wet met regels voor middelen met risico op misbruik of afhankelijkheid
palliatieve sedatie - opzettelijk verlagen van het bewustzijn om klachten in de laatste levensfase te verlichten
This item has no instructions
