1.2 Nederland en Nederlands-Indië in de 19e en 20e eeuw

• New lesson editor
• Geschiedenis
• Middelbare school
• mavo, havo
• Leerjaar 3

1.2 Nederland en Nederlands-Indië in de 19e en 20e eeuw

De tijd van burgers en stoommachines

Leerdoelen

1. Hoe Nederlands-Indië ontstond en een kolonie werd van Nederland.

2. Wat gevolgen van het cultuurstelsel waren.

3. Waarom de ethische politiek is ingevoerd.

4. Hoe Indisch/Indonesisch verzet tegen Nederland ontstond.

Van VOC naar Nederlands-Indië

• Na de opheffing van de VOC in 1799 kwamen de gebieden van de VOC onder bestuur van de Nederlandse staat.

• Nederland veroverde daarom steeds meer gebieden in de Indonesische archipel.

• In 1816 kwamen de gebieden die de Britten hadden veroverd weer in Nederlandse handen.

• De kolonie kreeg de naam Nederlands-Indië.

Nederlands-Indië als wingewest

• Nederland zag Nederlands-Indië vooral als een wingewest: een gebied dat geld en grondstoffen moest opleveren.

• Nederlandse ondernemers wilden landbouwproducten en grondstoffen uit Nederlands-Indië halen.

• Deze producten werden naar Europa vervoerd en daar verkocht.

• De Nederlandsche Handel-Maatschappij (NHM) speelde een belangrijke rol in de handel.

De NHM

De Nederlandsche Handel-Maatschappij (NHM) was een belangrijk handelsbedrijf van Nederland. Tijdens het cultuurstelsel had de NHM een handelsmonopolie op veel koloniale producten. Dit betekende dat de NHM als enige het recht had om deze producten, zoals koffie en thee, op te kopen en naar Nederland te vervoeren. De producten werden daarna in Europa verkocht, waardoor Nederland veel geld verdiende.

Nederlandse veroveringen en de Java-oorlog

• Nederland wilde steeds meer gebieden in Indonesië veroveren en controleren.

• Lokale vorsten moesten het Nederlandse gezag accepteren.

• Van 1825–1830 kwamen Javanen in opstand onder leiding van Diponegoro.

• Het KNIL versloeg de opstand; in 1830 werd Diponegoro gevangengenomen.

De gevangenneming van Diponegoro

Tijdens de Java-oorlog (1825–1830) leidde prins Diponegoro het verzet tegen de Nederlandse overheersing. In 1830 werd hij door de Nederlanders uitgenodigd voor onderhandelingen. Tijdens deze bijeenkomst werd hij gevangengenomen. Daarna werd hij verbannen naar Sulawesi, waar hij de rest van zijn leven bleef.

Dit is een schematisch voorbeeld. De kaart laat vooral zien hoe het Nederlandse grondgebied zich uitbreidde; de grenzen zijn niet precies weergegeven.

Het KNIL

• Het KNIL was het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger.

• Het leger werd gebruikt om de Nederlandse macht in Nederlands-Indië te verdedigen en uit te breiden.

• Het KNIL vocht tegen Indonesische opstanden en verzetsgroepen.

• In het KNIL vochten zowel Nederlandse als Indonesische soldaten.

• Nederland werkte ook samen met sommige Indonesische vorsten en bestuurders.

Het cultuurstelsel

• Na de Java-oorlog wilde Nederland nog meer geld verdienen aan Nederlands-Indië.

• In 1830 werd daarom het cultuurstelsel ingevoerd.

• Boeren moesten ongeveer 20% van hun grond gebruiken voor producten die Nederland wilde hebben.

• Ze verbouwden bijvoorbeeld koffie en thee voor de Europese markt.

• De Nederlandsche Handel-Maatschappij (NHM) had een handelsmonopolie: zij kreeg het recht om veel van deze producten naar Nederland te vervoeren en te verhandelen.

• Boeren zonder geschikte grond moesten 66 dagen per jaar voor het koloniale bestuur werken.

Max Havelaar

In 1860 schreef Multatuli het boek Max Havelaar. Hij bekritiseerde hierin het cultuurstelsel en de uitbuiting van Indonesische boeren.

De strip laat zien hoe gewelddadig en onrechtvaardig het koloniale bestuur kon zijn. Saïdjah vindt het lichaam van Adinda en haar familie, die tijdens het geweld zijn vermoord. Multatuli wilde hiermee Nederlandse lezers laten zien welke gevolgen de koloniale overheersing voor Indonesiërs had.

Gevolgen cultuurstelsel

• Nederland verdiende veel geld aan de koloniale producten.

• Veel boeren kregen te maken met armoede en honger.

• Boeren moesten soms meer dan 20% van hun grond gebruiken.

• Soms moesten ze hun vruchtbaarste grond gebruiken.

• Er was veel corruptie, waardoor boeren extra werden uitgebuit.

De ethische politiek

• Rond 1900 vonden steeds meer Nederlanders dat Nederland iets moest doen voor de bevolking van Nederlands-Indië.

• Daarom ontstond de ethische politiek.

• Er kwam meer aandacht voor onderwijs.

• Sommige Indonesische studenten gingen studeren aan Europese universiteiten.

• Daar maakten zij kennis met democratie en nationalisme.

Het ontstaan van nationalisme

• Nationalisme = het idee dat een volk recht heeft op een eigen staat.

• Indonesische studenten gingen zichzelf zien als één Indonesisch volk.

• Zij wilden onafhankelijk worden van Nederland.In 1922 sprak studentenleider Mohammed Hatta zich uit voor onmiddellijke onafhankelijkheid.

• Het onderwijs dat Nederland had uitgebreid, zorgde zo onbedoeld voor meer verzet tegen Nederland

Soekarno en de PNI

• In 1927 werd de Indonesische Nationale Partij (PNI) opgericht.

• Soekarno werd de belangrijkste leider van de partij.

• De PNI wilde dat Indonesië onafhankelijk werd.

• Het Nederlandse bestuur zag het Indonesische nationalisme als een bedreiging.

• Soekarno werd gearresteerd en voor de rechter gebracht.

• Na zijn vrijlating werd hij juist populairder.

Nederland onderdrukt het verzet

• Nederland probeerde het Indonesische nationalisme te onderdrukken.

• Nationalistische leiders werden gearresteerd of verbannen.

• Ook Soekarno en Hatta werden verbannen.

• Toch bleef het streven naar onafhankelijkheid groeien.