Onbegrepen gedrag bij dementie
Onbegrepen gedrag bij dementie
Open met het idee dat hetzelfde gedrag verschillende oorzaken kan hebben. In deze les staat het onderscheid tussen zes veelvoorkomende beelden centraal, zodat studenten niet te snel één verklaring kiezen.
Leerdoel
Ik kan onderscheid maken tussen apathie, agressie, wanen, hallucinaties, depressie en delier bij mensen met onbegrepen gedrag bij dementie.
This item has no instructions
Welke signalen horen volgens jou bij onbegrepen gedrag bij dementie?
Gebruik de woordwolk om voorkennis op te halen. Vraag daarna door: welke woorden gaan over stemming, gedrag, denken, waarnemen of acute verwardheid?
Onbegrepen gedrag is niet één ding
Hetzelfde gedrag kan verschillende oorzaken hebben
Terugtrekken, boos worden of verward praten vraagt om nauwkeurig kijken
Bij dementie gaat het niet alleen om geheugenproblemen
Gedrag kan passen bij stemming, waarneming, stress of een lichamelijke ontregeling
Goed onderscheiden helpt om passende zorg te kiezen
Benadruk dat 'onbegrepen gedrag' een verzamelterm is. De les gaat niet over behandelen, maar over herkennen en onderscheiden.
Waar let je op bij observeren?
Wat zie of hoor je precies?
Wanneer begon het gedrag?
Hoe snel veranderde het?
Is iemand vooral passief, verdrietig, boos, achterdochtig of acuut verward?
Zie je vooral een probleem in stemming, denken, waarnemen of bewustzijn?
Deze observatievragen vormen het kader voor de rest van de les. Laat studenten merken dat tijdsverloop vaak veel zegt: geleidelijk gedrag past anders dan plotseling gedrag.
Zes beelden, zes accenten
Apathie: weinig initiatief of reactie
Agressie: verbaal of lichamelijk fel gedrag
Wanen: iets geloven dat niet klopt
Hallucinaties: iets waarnemen dat er niet is
Depressie: aanhoudend somber en interesseverlies
Delier: acute verwardheid met wisselend bewustzijn
Dit is het overzichtsslide. Werk hier nog niet alle details uit; die volgen per begrip.
Apathie: weinig initiatief
Komt passief of onverschillig over
Neemt weinig initiatief uit zichzelf
Reageert vaak traag of minimaal
Is niet per se verdrietig of boos
Apathie wordt vaak verward met luiheid of depressie. Leg uit dat het vooral gaat om afgenomen initiatief en betrokkenheid.
Apathie herkennen
Zit lange tijd stil zonder iets te starten
Doet weinig mee aan gesprek of activiteit
Toont weinig emotionele reactie
Moet vaak aangespoord worden
Het beeld is meestal geleidelijk en niet acuut
This item has no instructions
Apathie of depressie?
Bij apathie staat weinig initiatief op de voorgrond. Bij depressie zie je vaker somberheid, schuldgevoelens of verdriet. Iemand met apathie oogt vaak vlak, maar niet duidelijk verdrietig.
Dit onderscheid is belangrijk: beide kunnen weinig activiteit geven, maar de emotionele toon verschilt.
Kern van apathie
Apathie betekent vooral: weinig motivatie, weinig initiatief en weinig reactie, zonder dat somberheid altijd op de voorgrond staat.
This item has no instructions
This item has no instructions
Welk kenmerk past het best bij apathie?
Weinig initiatief
Heftige boosheid
Acuut wisselend
Sterke achterdocht
De afleiders horen bij andere beelden: agressie, delier en wanen.
Apathie of depressie
Bij apathie staat vooral weinig initiatief op de voorgrond. Bij depressie zie je vaker somberheid. Apathie ontstaat meestal geleidelijk en is niet acuut.
Laat studenten letten op het verschil tussen emotionele toon en initiatief.
Agressie: fel gedrag
Kan verbaal zijn: schelden, dreigen, schreeuwen
Kan lichamelijk zijn: slaan, duwen, schoppen
Ontstaat vaak in reactie op spanning of onbegrip
Is zichtbaar naar buiten gericht
Blijf neutraal in taalgebruik: agressie is gedrag dat je ziet, geen etiket voor de persoon.
Agressie herkennen
Plotselinge boosheid of heftige weerstand
Verhoogde stem, dreigende houding
Fysiek afweren van zorg
Kan samenhangen met angst, frustratie of overprikkeling
Gedrag is vooral strijdbaar of afwerend
Maak duidelijk dat agressie een uitingsvorm is. De les richt zich op herkennen van het gedrag, niet op uitgebreide oorzakenanalyse.
Agressie of wanen?
Agressie gaat over hoe iemand reageert. Wanen gaan over wat iemand denkt en gelooft. Iemand kan agressief zijn zonder wanen, maar ook agressief worden dóór wanen.
Hier leg je het verschil uit tussen zichtbaar gedrag en onderliggende denkstoornis. Dat onderscheid helpt later ook bij combinaties van beelden.
Kern van agressie
Agressie herken je aan fel, afwerend of bedreigend gedrag dat naar buiten komt in woorden, houding of lichamelijke acties.
This item has no instructions
This item has no instructions
Wat maakt agressie anders dan wanen?
Agressie is geleidelijk
Agressie is een overtuiging
Agressie is zichtbaar gedrag
Agressie is een waarneming
Hier toets je het verschil tussen uitingsvorm en denkstoornis.
Wanen: onjuiste overtuigingen
Iemand gelooft iets dat niet klopt
Dat geloof blijft vaak bestaan ondanks uitleg
Voor de persoon voelt het echt en logisch
Voorbeelden: bestolen worden, bedrogen worden, iemand in huis
Gebruik het woord 'overtuiging' expliciet. Dat maakt het verschil met hallucinaties straks duidelijker.
Wanen herkennen
Sterke achterdocht zonder duidelijke aanleiding
Beschuldigingen die niet passen bij de werkelijkheid
Vasthouden aan een onjuiste verklaring
Onrust of angst vanuit dat geloof
Het gaat om denken, niet om zien of horen
This item has no instructions
Wanen of hallucinaties?
Waan = iemand denkt of gelooft iets dat niet klopt
Hallucinatie = iemand ziet, hoort of voelt iets dat er niet is
Dus: wanen gaan over overtuigingen, hallucinaties over waarnemingen
Dit is een kernonderscheid van de les. Laat studenten deze formulering precies onthouden.
Kern van wanen
Wanen zijn hardnekkige overtuigingen die niet passen bij de werkelijkheid, terwijl de persoon ze toch als waar beleeft.
This item has no instructions
This item has no instructions
Iemand zegt steeds dat geld is gestolen. Wat past het best?
Apathie
Hallucinatie
Waan
Depressie
De kern is een onjuiste overtuiging die blijft bestaan.
Wanen en hallucinaties
Een waan gaat over wat iemand denkt of gelooft. Een hallucinatie gaat over iets wat iemand ziet of hoort. Dus het verschil zit tussen overtuiging en waarneming.
Dit is een kernonderscheid uit de les en mag precies verwoord worden.
Hallucinaties: iets waarnemen
Iemand ziet, hoort, voelt of ruikt iets dat er niet is
De waarneming is voor die persoon echt
Dit kan angst, onrust of afwerend gedrag geven
Het gaat om een ervaring via de zintuigen
Noem vooral zien en horen als herkenbare voorbeelden. Houd het concreet en dicht bij de praktijk.
Hallucinaties herkennen
Praten tegen iemand die er niet is
Schrikken van iets onzichtbaars
Kijken of wijzen naar dingen die anderen niet waarnemen
Bang reageren op een niet-bestaande prikkel
Het gaat om waarnemen, niet om geloven
This item has no instructions
Hallucinaties en gedrag
Hallucinaties kunnen leiden tot roepen, weglopen of agressie. Het zichtbare gedrag is dan een reactie op een waarneming die voor de persoon echt is.
Verbind hier hallucinaties aan onbegrepen gedrag. Studenten zien zo dat het zichtbare gedrag niet hetzelfde is als de oorzaak.
Kern van hallucinaties
Hallucinaties zijn waarnemingen zonder echte prikkel: iemand ervaart iets via de zintuigen dat anderen niet kunnen waarnemen.
This item has no instructions
This item has no instructions
Wat hoort het meest bij hallucinaties?
Verdrietig huilen
Iets zien dat er niet is
Weinig initiatief nemen
Schuldig voelen
De afleiders passen meer bij depressie of apathie.
Waarom kan iemand door hallucinaties agressief reageren?
Verwachte elementen: het zichtbare gedrag kan een reactie zijn op een waarneming die voor de persoon echt is, zoals angst, roepen, weglopen of afweren.
Depressie: somberheid op de voorgrond
Aanhoudend somber of neerslachtig
Minder plezier of interesse
Kan gepaard gaan met terugtrekken en weinig energie
De emotionele toon is duidelijk negatief
Leg nadruk op stemming. Bij depressie is er meestal meer zichtbaar verdriet of leegte dan bij apathie.
Depressie herkennen
Huilt sneller of oogt verdrietig
Zegt dat niets meer leuk is
Trekt zich terug uit contact
Toont weinig hoop of levenslust
Het gaat om somberheid en verlies van interesse
This item has no instructions
Depressie of apathie?
Bij depressie zie je vooral somberheid en verlies van plezier. Bij apathie zie je vooral gebrek aan initiatief. Beide kunnen samen voorkomen, maar ze zijn niet hetzelfde.
Dit onderscheid is voor de praktijk vaak lastig. Laat studenten letten op stemmingstaal en gezichtsuitdrukking.
Depressie herkennen
Bij depressie staat somberheid op de voorgrond. Iemand heeft vaak verlies van interesse en trekt zich terug. Bij apathie zie je vooral weinig initiatief.
De woorden komen letterlijk terug uit de kernslides.
Delier: acute verwardheid
Ontstaat plotseling
Aandacht en bewustzijn wisselen
Iemand is meer verward dan gebruikelijk
Het beeld kan in korte tijd sterker of minder sterk zijn
Benadruk het acute karakter. Dat onderscheidt delier sterk van de andere beelden in deze les.
Delier herkennen
Verandering in uren of dagen
Wisselende alertheid: het ene moment helder, dan weer erg verward
Moeite om aandacht erbij te houden
Onrust, angst of juist sufheid
Het beeld is acuut en wisselend
Noem dat delier ook bij iemand met dementie kan voorkomen. Studenten hoeven hier nog geen medische oorzakenlijst te leren; het herkennen van het patroon staat centraal.
Delier of dementiegedrag?
Bij een delier verandert het beeld snel en wisselend. Dat past niet bij een alleen geleidelijk verlopende dementie. Juist die plotselinge omslag maakt delier opvallend.
Hier mag je kort benoemen dat een delier bij dementie extra moeilijk herkenbaar kan zijn, omdat er al kwetsbaarheid is.
This item has no instructions
Welk kenmerk wijst het sterkst op een delier?
Aanhoudende somberheid
Plotseling en wisselend
Weinig motivatie
Vaste overtuiging
De sleutel bij delier is het acute en wisselende verloop.
Delier samengevat
Een delier ontstaat plotseling en geeft wisselende aandacht en bewustzijn. Het beeld is vaak veel acuter dan ander gedrag bij dementie.
Hier moeten studenten vooral het tijdsverloop herkennen.
Welk verschil uit deze les onthoud jij het best?
Laat studenten kort terugblikken op hun eigen leerproces. Er zijn geen foute antwoorden.
Welke uitleg hielp jou vandaag het meest?
Stimuleer eerlijke reflectie. Vraag eventueel door welke uitleg, voorbeeld of vergelijking hielp.
Welk onderscheid vond jij nog lastig?
Gebruik de antwoorden om te zien waar nog herhaling nodig is, bijvoorbeeld waan versus hallucinatie of apathie versus depressie.
Begrippenlijst
Onbegrepen gedrag - gedrag bij dementie dat moeilijk te duiden is en om zorgvuldige observatie vraagt.
Apathie - weinig initiatief, motivatie of reactie, zonder dat somberheid op de voorgrond hoeft te staan.
Agressie - verbaal of lichamelijk fel en afwerend gedrag.
Wanen - hardnekkige overtuigingen die niet passen bij de werkelijkheid.
Hallucinaties - waarnemingen zonder echte prikkel, zoals iets zien of horen dat er niet is.
Depressie - aanhoudende somberheid en verlies van interesse of plezier.
Delier - plotselinge, wisselende verwardheid met gestoorde aandacht en bewustzijn.
This item has no instructions