1.3
H O O F D S T U K 1
G E D R A G
Functies van gedrag
Waarvoor dient gedrag, en hoe leert een dier het?
Gemaakt bij Nectar 4 havo, 4e editie
1.3
H O O F D S T U K 1
G E D R A G
Functies van gedrag
Waarvoor dient gedrag, en hoe leert een dier het?
Gemaakt bij Nectar 4 havo, 4e editie
Welkom. Vandaag: waarom een dier doet wat het doet, wat er gebeurt als twee gedragingen botsen, en hoe dieren nieuw gedrag leren. ± 1 min. Image credit: Lukáš Vaňátko, Unsplash
1.3
Functies van gedrag
Wat ga je leren?
Je kunt de functie van gedrag noemen.
Je kunt drie vormen van conflictgedrag herkennen.
Je kunt klassieke en operante conditionering uitleggen.
Lees de drie doelen voor; bij het eind van de les komen ze terug in de exit. ± 1 min.
1.3
Functies van gedrag
A C T I V E R E N
Wat weet je al over het gedrag van dieren? Waarom doen dieren wat ze doen?
Laat de leerlingen losse woorden of voorbeelden invullen. Pak er twee of drie uit, bijvoorbeeld eten zoeken of vluchten, en vraag waar dat gedrag goed voor is. ± 3 min.
1.3
Functies van gedrag
T E R U G B L I K
Uit: §1.2 Prikkels
Welk voorbeeld is aangeleerd gedrag?
Een baby die zuigt aan een speen
Een spin die een web maakt
Een hond die op commando gaat zitten
Een kuiken dat in de eerste uren gaat pikken
Goed is C: de hond leert dit door ervaring. Zuigen, een web maken en pikken zijn aangeboren gedrag. Vandaag zie je hoe dieren zulk aangeleerd gedrag leren. ± 1 min.
1.3
Functies van gedrag
Waarvoor dient gedrag?
De functie van gedrag is over het algemeen het vergroten van de voortplantingskansen en de overlevingskansen.
Eten zoeken, vluchten voor een vijand, een partner aantrekken: allemaal gedrag dat helpt om te overleven en jongen te krijgen.
Spelen is oefenen voor later. Ook dat vergroot de kans om te overleven.
Vraag: waar is dit gedrag goed voor? Laat de leerlingen de functie zelf zoeken bij hun voorbeelden uit het woordweb. Het spelen is een extra voorbeeld: jonge dieren oefenen vaardigheden die later overleven helpen (buiten de samenvatting). ± 2 min. Image credit: David Taffet, Unsplash
1.3
Functies van gedrag
Een gevecht of spel? Bij echte dreiging kiest een dier tussen aanvallen en vluchten.
Als twee gedragingen botsen
Een dier kan twee prikkels tegelijk krijgen, die om tegengesteld gedrag vragen. Bijvoorbeeld aanvallen en vluchten.
Dan is er conflictgedrag: het dier laat gedrag zien uit twee tegengestelde gedragssystemen.
Gedragssystemen: aanvalsgedrag (vechten) en vluchtgedrag (wegrennen of verstoppen). Beide tegelijk kan niet; dat is het conflict. Voorbeeld: een hond die bedreigd wordt door een grotere hond. ± 2 min. Image credit: Barnabas Davoti, Unsplash
1.3
Functies van gedrag
Drie vormen van conflictgedrag
Wat doet het dier met zijn conflict?
Afwisselen
Ambivalent gedrag: beide gedragssystemen zijn even sterk en wisselen elkaar telkens af.
Iets heel anders
Overspronggedrag: het dier laat gedrag zien dat bij geen van beide gedragingen hoort.
Op iets anders
Omgericht gedrag: agressie richt zich op iets of iemand die niet bij het conflict betrokken was.
Voorbeelden: ambivalent, een buffel die afwisselend wegrent en aanvalt. Overspronggedrag, een bedreigd dier dat ineens zichzelf gaat wassen. Omgericht, je trapt tegen een deur terwijl je boos bent op een persoon. ± 2 min.
1.3
Functies van gedrag
K E R N P U N T
Bij conflictgedrag botsen twee gedragssystemen. Het dier wisselt af, springt over naar iets anders of richt zijn agressie op iets anders.
Laat de leerlingen dit in eigen woorden herhalen. ± 1 min.
1.3
Functies van gedrag
V R A A G 1
Wat leidt bij dieren tot conflictgedrag?
Een dier voelt zich bedreigd en valt een soortgenoot aan.
Verschillende prikkels wekken tegengesteld gedrag op.
Twee diersoorten dagen elkaar uit en krijgen ruzie.
Een dier voelt zich boos maar doet alsof het kalm is.
Goed is B: er zijn twee gedragssystemen die allebei actief willen worden, maar niet tegelijk kunnen. A is gewoon aanvalsgedrag, geen conflict. C en D gaan over ruzie of doen alsof, niet over botsende gedragssystemen. ± 1 min.
Welke vorm van conflictgedrag?
1.3
Functies van gedrag
V R A A G 2
Ambivalent gedrag
Overspronggedrag
Omgericht gedrag
Boze aap schopt tegen een boom
Kat stapt naar hond toe, dan weer terug
Bedreigde vogel gaat ineens zijn veren poetsen
Kat likt ineens zijn vacht tijdens een confrontatie
Boze man slaat op tafel, niet op de ander
Vis wisselt aanvallen en wegzwemmen af
Ambivalent: kat die toe- en wegstapt, vis die afwisselt. Overspronggedrag: veren poetsen, vacht likken (gedrag dat niet bij aanvallen of vluchten hoort). Omgericht: schoppen tegen een boom, slaan op tafel (agressie op iets anders). ± 2 min.
1.3
Functies van gedrag
Gedrag dat je leert
Leergedrag is alle gedrag dat dieren laten zien als ze kennis opdoen of nieuwe vaardigheden aanleren.
Dat gaat op verschillende manieren. Twee ervan zijn klassieke conditionering en operante conditionering.
Honden leren veel door ervaring, bijvoorbeeld wat wel en niet mag.
Aangeleerd gedrag kent de klas uit §1.2. Hier gaat het om hoe het leren verloopt. ± 1 min. Image credit: Robert Gramner, Unsplash
1.3
Functies van gedrag
Klassieke conditionering
Een dier koppelt een neutrale prikkel aan een bestaande prikkel.
1
Voor het leren
Belletje (neutrale prikkel): geen reactie. Eten (bestaande prikkel): de hond kwijlt.
2
Tijdens het leren
Pavlov laat het belletje horen als de honden eten krijgen. Dit herhaalt hij.
3
Na het leren
Alleen het belletje is genoeg: de honden gaan al kwijlen.
De hond leert een verband tussen belletje en eten.
De neutrale prikkel (belletje) wordt gekoppeld aan de bestaande prikkel (eten). Na een tijd roept het belletje alleen dezelfde reactie op. Het dier hoeft hier niets voor te doen: het leert passief. ± 3 min.
1.3
Functies van gedrag
Twee manieren van leren
Klassieke conditionering
Een dier koppelt een neutrale prikkel aan een bestaande prikkel.
Passief leren.
Voorbeeld: het belletje van Pavlov, gekoppeld aan eten.
Operante conditionering
Een dier koppelt gedrag aan de consequenties van dat gedrag.
Actief leren.
Voorbeeld: jij leert goed voor een toets (gedrag) en krijgt een goed cijfer (consequentie).
Het verschil: bij klassiek leert het dier een verband tussen twee prikkels; bij operant tussen eigen gedrag en wat daarop volgt. Het woord actief of passief staat in de vergelijking: bij operant doet het dier iets, bij klassiek niet. ± 3 min.
1.3
Functies van gedrag
V R A A G 3
Elke vrijdag komt de ijskar met belletjes. Cody rent naar de deur zodra hij die hoort. Waarom?
Door aangeboren gedrag
Door actief leren
Door klassieke conditionering
Door operante conditionering
Goed is C: Cody koppelt de neutrale prikkel (belletjes) aan de bestaande prikkel (ijs). Hij leert passief. Operant zou het zijn als hij leert door te doen en de gevolgen te ervaren. Aangeboren is het niet: een belletje is niet vanzelf een prikkel voor ijs. ± 1 min.
Hoe leerde Mike dit?
Mike hoorde na een flits steeds een harde donderslag. Nu bedekt hij zijn oren bij een flits. Dat is klassiek conditioneren, een passief leerproces.
1.3
Functies van gedrag
V R A A G 4
Klassiek en passief: de flits (neutrale prikkel) is gekoppeld aan de donderslag (bestaande prikkel). Mike hoefde er niets voor te doen. ± 2 min.
1.3
Functies van gedrag
V R A A G 5
Een jonge wolf bijt te hard. Zijn moeder snauwt. Daarna bijt hij zachter. Wat is dit?
Klassieke conditionering
Nadoen
Operante conditionering
Passief leren
Goed is C: de wolf voert gedrag uit (bijten) en ervaart een consequentie (een snauw). Dat is operante conditionering. Klassieke conditionering koppelt twee prikkels. Passief leren is een kenmerk van klassieke conditionering, geen ander leertype. ± 1 min.
1.3
Functies van gedrag
V R A A G 6
Wat is de functie van gedrag? Geef er een voorbeeld bij.
Goed antwoord: gedrag vergroot de voortplantings- en overlevingskansen. Voorbeeld: vluchten voor een vijand vergroot de overlevingskans. Accepteer ook andere passende voorbeelden. Controleer tot slot de drie doelen: functie genoemd, vormen van conflictgedrag, conditionering. ± 3 min.
1.3
Functies van gedrag
Begrippen
Functie van gedrag
Vergroten van voortplantings- en overlevingskansen
Conflictgedrag
Gedrag uit twee tegengestelde gedragssystemen
Ambivalent gedrag
Twee even sterke systemen wisselen elkaar af
Overspronggedrag
Gedrag dat bij geen van beide hoort
Omgericht gedrag
Agressie op iets of iemand anders
Leergedrag
Gedrag bij het opdoen van kennis en vaardigheden
Klassieke conditionering
Neutrale en bestaande prikkel koppelen
Operante conditionering
Gedrag koppelen aan zijn consequenties
Laat de lijst staan op het bord. Vraag een leerling een term in eigen woorden uit te leggen. ± 1 min.