Historisch Overzicht vanaf 1848 en Staatsinrichting
Het Interbellum
(1919-1939)
6. België tijdens het interbellum
Historisch Overzicht vanaf 1848 en Staatsinrichting
Het Interbellum
(1919-1939)
6. België tijdens het interbellum
Leerdoel
Aan het eind van deze les kan je de periode van het interbellum in België kaderen binnen de verschillende historische domeinen en binnen de tijdsgeest.
DE JAREN 20: na de oorlog
“Aan het werk dus, Mijne Heeren! Dat God u helpe om van België een steeds eensgezind Vaderland te maken, meer en meer waardig om door zijne kinderen bemind te worden.”
Uitspraak van Koning Albert I, tijdens zijn troonrede op 22 november 1918
DE JAREN 20: Economie
Economie bevindt zich na de oorlogsverwoestingen nabij het vriespunt
Heropbouw belooft traag en duur uit te vallen
Toch tijdelijk economisch herstel na 1925 met hoogconjunctuur tussen 1927 en 1930
Het moeizaam economisch herstel 1919-1926 (1)
Bereiken terug het vooroorlogse peil:
Spoorwegverkeer: 1920
Landbouw en veeteelt: 1921 Acties Boerenbond
+
Duitse leveringen vee
Krediet aan de Nijverheid helpt getroffen nijverheidstakken
Bouw honderdduizend woningen door Maatschappij Goedkope Woningen
Het moeizaam economisch herstel 1919-1926 (2)
1923-1926: Zware inflatie
Maatregelen crisis 1926 door kabinet Jaspar:
- Stichting NMBS
- Verplichte omwisseling van schatkistbons (staatsschuld) in spoorwegaandelen
- Devaluatie Frank
- Oprichting Fonds Openbare Werken
1926: oprichting Vlaams Economisch Verbond (VEV) opkomst Vlaamse kapitalistische burgerij
Henri Jaspar
Premier van 20 mei 1926 tot 22 november 1927
De economische hoogconjunctuur van 1927-1930 (1)
OORZAKEN
Voordelige concurrentiepositie vanwege devaluatie
buitenlandse producten duurder en Belgische producten goedkoper in het buitenland
Productie-, export- en winstcijfers
Werkloosheid
Begrotingsoverschotten regering
Vernieuwing industriële uitrusting
Mechanisering van de landbouw
De economische hoogconjunctuur van 1927-1930 (2)
Stijgende rendement kolonisatie Kongo (grondstoffen!)
Grote openbare werken
Stijgende vraag verbruiksgoederen
GEVOLGEN
Samenwerking industrie en wetenschap (1928: oprichting Nationaal Fonds Wetenschappelijk Onderzoek): zakenwereld financiert wetenschappelijk onderzoek
Vlaanderen haalt Wallonië in op industrieel vlak
Au Bon Marché, Brussel omstreeks 1930
Delhaize Le Lion, Molenbeek
Kuifje in Congo
Hergé, 1931
EXTRA FILMPJES
In de volgende compilaties kan je zelf meemaken hoe de sfeer was in het Brussel van 1927 en tijdens de dolle jaren '20. Dit is een extraatje. Je hoeft de filmpjes niet te bekijken. Maar het is wel een aanrader.
DE JAREN 20: Politiek/sociaal
VOORWOORD
In 1918 wordt een regering van nationale eenheid opgericht die de eerste moet zijn in een reeks van toekomstige coalitieregeringen die de politieke stabiliteit in het land moet waarborgen. De traditionele katholieke dominantie wordt zo politiek gebroken ten gunste van de liberale en vooral de socialistische strekking. De eendracht die de koning onder de Belgen beoogt, laat zich voelen in een wraakzuchtige anti-Duitse sfeer waarin het Belgisch patriottisme hoogtij viert. Van een eengemaakte herinnering aan het conflict is evenwel geen sprake: al snel botst de vaderlandsliefde met Vlaams-nationale herdenkingspraktijken en het pacifisme. Eendrachtig zijn de Belgen vooral in rouwen en lijden.
De neutraliteit wordt opgeheven
Na de Duitse schending van het grondgebied stapt België af van de neutraliteit die in 1839 werd opgelegd.
België sluit een akkoord met Frankrijk en verzaakt zo een economische unie met Luxemburg dat het verlies van een deel van zijn Duitse afzetmarkt wenst goed te maken.
Het geheime militaire akkoord wordt op 7 september 1920 ondertekend en moet het nationale grondgebied op de Rijn veilig stellen.
De Belgen op de Rijn
Het verdrag van Versailles bevestigt dat het Duitse leger de linkeroever van de Rijn en een strook van 50 km breed op de rechteroever moet vrijgeven. De Belgische zone vertegenwoordigt 10 % van de gebieden die door de Geallieerden (Amerikanen, Britten, Fransen) worden bezet.
De spanning stijgt in 1923 wanneer de Frans-Belgische macht de rechteroever van de Rijn bezet en de inwoners tot passief verzet overgaan.
In 1929 komt een einde aan de bezetting van de linkeroever.
"Groot België"
Tijdens de oorlog weerklinken nationalistische stemmen die uit historische en strategische overwegingen een “Groot België” vragen. Dankzij de vredesverdragen kan het land de kantons (Kreise) Eupen, Malmedy en Sankt-Vith evenals het onverdeelde gebied van Moresnet aanhechten, maar toch is de ontgoocheling groot, want er werd op meer gehoopt, niet enkel ten nadele van Duitsland, maar ook ten koste van Luxemburg en Nederland (Nederlands Limburg, Zeeuws-Vlaanderen), hoewel die tijdens de oorlog neutraal waren. Ook Rwanda en Burundi worden het land als mandaatgebied van de Volkenbond toegekend.
NEUTRAAL MORESNET? Een verhaal apart ....... (1)
Krantenkop 10 januari 1920: "België lijft ministaat “Neutraal Moresnet” in":
Na een jarenlang oplopend geschil tussen het Verenigd Koninrijk der Nederlanden en Pruisen over de territoriale aanspraken op Moresnet, een plaats tussen de Vaalseberg en de vroegere hoofdweg naar de Duitse grensstad Aken, werd het dorp dat toen de status had van een neutrale ministaat op 10 januari 1920 door België ingelijfd.
NEUTRAAL MORESNET? Een verhaal apart ....... (2)
In 1815 kwam met de nederlaag van Napoleon Bonaparte te Waterloo een einde aan het Franse bewind en werden de Europese landsgrenzen grondig hertekend. Maar daar liep het tussen de Nederlandse vorst Willem I van het pas gevormde Verenigd Koninkrijk der Nederlanden en de Pruisische koning Frederik Willem III al vlug behoorlijk spaak. Beiden hadden immers hun zinnen gezet op de zinkmijn die daar lag. Zink was in die tijd door zijn talrijke toepassingen een begeerd en waardevol goedje en geen van beide landen gunden elkaar het kostbare erts.
In juni 1816 werd een compromis gesloten. Moresnet zou in drie delen worden opgesplitst waarbij het westelijk deel voor het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden bestemd was (in 1830 werd dit deel bij de nieuwe Staat België gevoegd) en het oostelijk deel aan Pruisen zou toekomen. De smalle strook van de gemeente waarop de groeve met de zinkmijn zich bevond werd onder de naam “Neutraal Moresnet” een condominium van beide landen.
Wat is een "condominium"?
Een flatgebouw met koopflats
Appartementsrecht
Een staatsvorm waarbij een gebied bestuurd wordt door twee of meerdere landen
Een zoutwaterdier (zakpijp)
FILMPJE
In het volgende filmpje wordt een korte uitleg gegeven over "Neutraal Moresnet".
EXTRA DOCUMENTAIRE
Is je nieuwsgierigheid gewekt?
Bekijk dan de volledige documentaire!
(niet verplicht)
Eén man, één stem! (1)
1919: Invoeren algemeen enkelvoudig stemrecht voor mannen
OORZAKEN:
Uitzonderlijk lage lonen stakingsgolven
Angst voor linkse machtsgreep
Socialistische partij was tijdens oorlog faire regeringspartner
Arbeiders hadden zich tijdens WOI als goede patriotten gedragen
Eén man, één stem! (2)
GEVOLGEN
Stem arbeider telt even zwaar als die van fabrieksbaas!
Arbeiderspartijen houden binnen regering teugels in handen
Samenstelling van de Kamer van Volksvertegenwoordigers, uitgedrukt in zetels, 1919-1929
Eén man, één stem! (3)
Geen enkele partij behaalt nog absolute meerderheid
Politieke aardverschuiving
Ontstaan coalitieregeringen met talrijke regeringscrisissen tot gevolg
België wordt formeel een democratie
Waarom denk je dat het algemeen stemrecht enkel voor mannen was?
De doorbraak in de sociale vooruitgang
1914: leerplicht van 6 tot 14 jaar
1919: AES
1921: stakingsrecht gewaarborgd
1921: invoeren 8-uren dag en 48 uren week! Daarnaast kwamen er wettelijke regelingen i.v.m. ouderdomspensioenen, werklozensteun voor behoeftigen en gezinstoelagen voor loontrekkenden.
Arbeider krijgt langzaam toegang tot welvaart en comfort.
DE JAREN 20: Socio-cultureel
De vrouw treedt stilaan op de voorgrond
Opkomst amusemntscultuur
Democratisering van informatie en amusement
Sport komt binnen bereik van volksmens
Ontstaan nieuwe kunststromingen
wetenschappelijke ontdekkingen
De vrouw treedt stilaan op de voorgrond
Door de vele gesneuvelde mannen waren de vrouwen immers in de meerderheid.
De wederopbouw bracht een grote vraag naar arbeidskrachten mee.
Door de leerplicht gingen meisjes nu ook naar school, vanf begin jaren '20 worden ook vrouwen toegelaten aan de KUL
Beginnende vrouwenemancipatie uit zich ook in modebeeld (korte jurken, korte haren, ...)
Democratisering van informatie, amusement en sport
Via de media, dagbladen en radio, kwam allerlei informatie de huiskamer binnen en werden de mensen meer bewust.
De bioscoop gaf goedkope en democratische ontspanning voor allen.
Overal zagen populaire voetbal-, wieler-, en turnclubs het levenslicht en kwamen allerhande jeugdbewegingen op.
Kunst
Constant Permeke,
portret Frits van den Berghe, 1923
Oscar Jespers,
De kapmantel, 1922
Joris Minne,
Ons Ghenaket Die Avondstar, 1929
De oerknal
Georges Henri Joseph Edouard Lemaître (Charleroi, 17 juli 1894 – Leuven, 20 juni 1966) was een Belgisch priester, astronoom, kosmoloog, wiskundige en natuurkundige. Zijn belangrijkste wetenschappelijke bijdragen leverde hij aan de algemene relativiteitstheorie en aan de kosmologie door zijn hypothese van het uitdijende heelal (1927) en als grondlegger van de oerknaltheorie (1931). Lemaître was professor aan de Katholieke Universiteit Leuven,
DE JAREN 30: crisis en verrechtsing
DE JAREN 30: Economie
1930 : ook de Belgische economie raakte in de greep van de wereldcrisis.
1935-1937: Economische heropleving
1937-1939: Opnieuw crisis aan vooravond WO II
Een land in de greep van de wereldcrisis, 1929-1935
België wordt vanaf 1931 zwaar door de crisis getroffen.
Talrijke fabrieken sluiten de deuren.
In 1932 stijgt de werkloosheid boven de drempel van 20% van de actieve bevolking.
Door looninleveringen en stijgende fiscale druk vermindert de koopkracht aanzienlijk.
Het is wachten op 1935 en een devaluatie van de munt besloten door de regering van nationale eenheid onder leiding van Paul Van Zeeland om een schuchtere economische heropleving te zien.
Economische heropleving, 1935-1937
Maart 1935: devaluatie van de frank met 28%
Kapitaalvlucht gestopt
Ondernemingen meer kredietmogelijkheden
Buitenlandse producten duurder en Belgische producten goedkoper in het buitenland
Werkloosheid daalt
Fiscale druk neemt af
Winsten verruimen
landbouwers profiteren NIET van stijgende koopkracht!
DE JAREN 30: Politiek/sociaal
Op 23 februari 1934 wordt Leopold III, dan 32 jaar oud, de vierde koning der Belgen.
De koning wil het land kost wat kost een nieuwe oorlog besparen.
De zwakheid van de politieke partijen, de 18 daagse Veldtocht in mei 1940 en uiteenlopende interpretaties van de evenementen leiden uiteindelijk tot een breuk tussen de koning en de regering.
De crisis vanaf 1930 verscherpte de politieke tegenstellingen (1)
De arbeiders zagen hun levensstandaard dalen en waren ontgoocheld over de resultaten van het algemeen stemrecht die de socialisten niet de verwachte doorbraak naar de macht opleverde.
De «rechterzijde» vond echter dat de democratisering te ver ging en oorzaak was van de slechte economische en politieke toestanden.
De Vlamingen waren ontevreden omdat de taalwetten dikwijls dode letter bleven en de dicriminatie aanhield.
De devaluatie trof vooral de middenstand zwaar.
De crisis vanaf 1930 verscherpte de politieke tegenstellingen (2)
Wat ging er mis?
Het toenemend absenteïsme van de parlementairen; te lange onvruchtbare discussies in de «praatbarak»; onbetekenende interpellaties die alle actie verlamden; onverantwoorde uitgaven door te lang uitgestelde beslissingen.
De vele mislukkingen bij de regeringsvorming en de talrijke kabinetswijzigingen op bevel van de partijen zonder het parlement te kennen; het loven, bieden en dreigen van de hoogste partij-instanties die de ministers volledig in hun macht hadden.
De politiek-financiële schandalen : teveel politici met bindingen in de financiewereld stelden die belangen boven het algemeen belang.
De aantrekkingskracht van de fascistische regimes in Duitsland en Italië op de jongeren, van het communisme op de misnoegde socialisten.
Communautaire spanningen leiden tot radicalisering
Door verbittering, verdeeldheid en waarschijnlijk ook door de economische crisis van de jaren '30 viel de Frontpartij uit elkaar.
Een aantal militanten zochten daarna hun heil in nieuwe en radicalere Vlaamse partijen :
In 1931 bvb. richtte Joris Van Severen het Verdinaso (Verbond van Dietse Nationaal Solidaristen) op, een elitaire paramilitaire beweging die koos voor een autoritaire Groot-Nederlandse staat ('Dietsland') met veel tucht en orde en voor het leidersprincipe…
Daarnaast stichtte Staf de Clercq in 1933 het VNV, het Vlaams Nationaal Verbond, dat de volledige autonomie eiste van Vlaanderen, 'gezuiverd van Communistisch en Joods gespuis' …
Qua politieke stijl en ideologie volgden deze bewegingen duidelijk de trend van het fascisme in Duitsland en Italië, en tijdens WO2 raakten ze allemaal betrokken in de collaboratie met het naziregime.
Overigens deed hetzelfde zich in Wallonië voor: daar kende de fascistische Rexpartij van Léon Degrelle veel succes, ook op verkiezingsvlak.
DE JAREN 30: socio-cultureel
In deze periode ontwikkelde zich in Vlaanderen en Wallonië een cultureel zelfbewustzijn. Beide landsdelen beschouwden elkaar als twee aparte gemeenschappen binnen het koninkrijk. Zo kwam er in 1938 reeds een Vlaamse en Waalse Cultuurraad met adviesbevoegdheid. In Vlaanderen leerde de massa het belang van het Nederlands kennen via de Nederlandstalige radio-uitzendingen van het Nationaal Instituut voor de Radio-omroep (NIR, de voorloper van de VRT/RTBf). De Koninklijke Vlaamse Academies (wetenschap, letteren, schone kunsten en geneeskunde, 1938) maakten duidelijk dat Nederlands ook de taal van cultuur en wetenschap kon zijn.
Jaartallen uit deze les
1919-1926 : Moeizaam herstel
1929-1935 Wereldcrisis
Eind jaren '30: Radicalisering
Personen uit deze les
Albert I
Leopold III
Henri Jaspar
Georges Lemaitre
Begrippen uit deze les
Crisis
Neutraal Moresnet
Radicalisering
VNV
Verdinaso
Rex
Jaartallen uit deze les
192
1936-1939: Spaanse Burgeroorlog
Schrijf 3 dingen op die je deze les hebt geleerd
Stel 1 vraag over iets dat je deze les nog niet zo goed hebt begrepen