Hfdst 3: Communicatie
Hfdst 3: Communicatie
3.1 Het communicatieproces
Communicatie = de manier waarop mensen met elkaar informatie uitwisselen. Dit kan rechtstreeks gebeuren, zoals in een gesprek van persoon tot persoon.
Maar vaak verloopt communicatie via een tussenpersoon of hulpmiddel, zoals een telefoon, een tv, sociale media of een brief. Dit noemen we gemedieerde communicatie. Bij gemedieerde communicatie speelt technologie een grote rol om boodschappen over te brengen over afstand en tijd.
De communicator is de persoon die de boodschap wil overbrengen. Dit kan bijvoorbeeld een leraar zijn die een uitleg geeft, een vriend die een berichtje stuurt, of een nieuwslezer op tv.
De boodschap is wat de communicator wil vertellen. Het is de inhoud van de communicatie, bijvoorbeeld een mededeling, een vraag, een idee of een emotie.
Daarna wordt de boodschap via een kanaal of medium verzonden. Dit kanaal is het middel waarmee de boodschap wordt doorgegeven. Dit kan een telefoonlijn zijn, internet, de post, een tv-scherm of zelfs een bordje op straat. Het kanaal bepaalt dus hoe de boodschap van de communicator naar de ontvanger reist.
Voordat de boodschap verstuurd kan worden, moet de communicator deze eerst encoderen. Dat betekent dat hij of zij de boodschap omzet in woorden, beelden, geluiden of andere signalen die begrijpelijk zijn voor de ontvanger. Bijvoorbeeld: als je een sms stuurt, zet je je gedachten om in tekst op je telefoon.
De transmissie verwijst naar het echte proces van het doorsturen van de boodschap via dat kanaal. Het is de ‘reis’ die de boodschap maakt van de ene persoon naar de andere.
Aan de andere kant van het proces staat de ontvanger. Dit is degene die de boodschap ontvangt en leest, hoort of ziet.
Om de boodschap te begrijpen, moet de ontvanger deze decoderen. Dat betekent dat hij of zij de signalen vertaalt naar een betekenis. Bijvoorbeeld: als je een sms leest, begrijp je wat de ander wil zeggen door de letters en woorden te ontcijferen.
Bij gemedieerde communicatie is het heel belangrijk dat de boodschap goed wordt gecodeerd en gedecodeerd, want er kunnen veel storingen optreden. Denk aan slechte internetverbindingen, misverstanden door verkeerde interpretaties of onduidelijke teksten. Daarom moet de communicator goed nadenken over hoe hij zijn boodschap verstuurt en het juiste kanaal kiezen zodat de ontvanger het ook echt begrijpt.
Ruis of storingen in de communicatie (Antropia 4 blz. 29)
Joseph DeVito:
Fysieke ruis = bv. luide muziek, een zonnebril
Fysiologische ruis = lichamelijke beperking bv. iemand met gehoor of gezichts-problemen zal de boodschap minder goed ontvangen
Psychologische ruis = alle vooroordelen en sterotiepe opvattingen die de communicatie belemmeren bv. je denkt dat de leerkracht dom is of liegt
Semantische ruis = als de betrokken partijen een verschillende code hanteren, zoals een specifieke taal. Bv vakjargon van psychologie of filosofie kan voor leerlingen heel moeilijk begrijpbaar zijn de eerste les
Oefening onderaan blz. 30
Opdracht
1. Lees het volgende voorbeeld en benoem de vijf elementen van het communicatieproces (communicator, boodschap, encoderen, kanaal, ontvanger) en leg uit wat elk element is in deze situatie:
Je stuurt via WhatsApp aan je beste vriend(in) de vraag of hij/zij morgen mee naar de film gaat.
2. Fout opsporen
Geef een voorbeeld van een miscommunicatie die jij hebt meegemaakt, bijvoorbeeld via gemedieerde communicatie (zoals een berichtje dat verkeerd werd begrepen). Welke stap in het communicatieproces ging hier mis? Leg uit.
3. Reflectie
Waarom is het belangrijk om een geschikt kanaal te kiezen bij gemedieerde communicatie? Geef minstens twee redenen.
Twee Oegandese stamhoofden die elkaar naar het leven staan, leren elkaar kennen. In een schijnwereld, via een bril. Voorzichtig draait Ariko Apetangimoe een rondje in de groene studio. Voor zijn ogen zit een zwarte bril, die bijna zijn halve gezicht bedekt. Het geweer dat hij eerst nog over zijn schouder droeg, hangt nu losjes langs zijn lichaam. ‘Ben je klaar voor een andere wereld?’ vraagt de studioman aan hem. De leider van de Oegandese Matheniko-stam knikt. ‘Dan ga je nu via de bril je vijand ontmoeten.’ Op een ander moment in deze studio doorloopt Lomorumoe Peter hetzelfde proces. Nadat hij zijn hoed met veer heeft afgezet, krijgt ook hij, leider van de Oegandese Tepeth-stam, een zwarte bril over zijn hoofd. De twee leiders wonen in de regio Karamoja, in het noordoosten van Oeganda. Hun stammen zijn al decennia met elkaar in conflict over vee. In het echte leven kunnen de vijanden elkaar niet luchten of zien.
van Oeganda. Hun stammen zijn al decennia met elkaar in
conflict over vee. In het echte leven kunnen de vijanden elkaar
niet luchten of zien. Maar nu zijn ze bereid elkaar te ontmoeten,
in de virtuele wereld welteverstaan.
Meet the Soldier, een virtual reality (VR) documentaire, volgt de
twee strijders op hun mogelijke weg naar verzoening. Zullen
ze elkaar beter begrijpen wanneer ze met eigen ogen kunnen
zien en ervaren hoe de ander leeft en denkt? Zullen ze elkaar na
afloop de hand willen schudden? Oftewel: kunnen de vijanden
hun diepgewortelde wraakgevoelens opzijzetten en empathie
voor elkaar ontwikkelen? […]
Zierse, M. (2018, 19 mei). Hoe twee Oegandese stamhoofden
elkaar leren begrijpen met een VR-bril. Trouw.
Interpersoonlijke
communicatie
HOOFDSTUK 2
Maar nu zijn ze bereid elkaar te ontmoeten, in de virtuele wereld welteverstaan. Meet the Soldier, een virtual reality (VR) documentaire, volgt de twee strijders op hun mogelijke weg naar verzoening. Zullen ze elkaar beter begrijpen wanneer ze met eigen ogen kunnen zien en ervaren hoe de ander leeft en denkt? Zullen ze elkaar na afloop de hand willen schudden? Oftewel: kunnen de vijanden hun diepgewortelde wraakgevoelens opzijzetten en empathie voor elkaar ontwikkelen? […]
Zierse, M. (2018, 19 mei). Hoe twee Oegandese stamhoofden elkaar leren begrijpen met een VR-bril. Trouw.
3.2 Soorten communicatie
Communicatie gebeurt niet altijd rechtstreeks, van persoon tot persoon. Soms gebruiken we hulpmiddelen of tussenkanalen om met anderen te communiceren. Dat noemen we gemedieerde communicatie
digitale communicatie
Niet-digitale communicatie
Communicatie:
Verbale communicatie
Non-verbale communicatie
Soorten communicatie
Verbale commmunicatie = communicatie via woorden
Non-verbale communicatie = communicatie zonder woorden, zoals gezichtsuitdrukkingen, lichaamshoudingen, kleding, tekens... maar ook blozen, zweten...
Subverbale communicatie = die ondersteunt wat je zegt bv. stemkleur, intonatie, gebaren...
=> wat gebeurt er in volgend filmpje? Noteer het op het bord!
oefening 6, 7, 8, 9 blz. 31-34
Digitale en niet-digitale communicatie
Niet-digitale gemedieerde communicatie = communicatie via analoge media zoals boeken, brieven, affiches, kranten en televisie (zonder interactief element zonder meestemmen dus geen masked singer, geen eurosong)
=> eenzijdige communicatie: zender stuurt info, ontvanger kan niet reageren
Opdracht tegen volgende les: zoek een krantenartikel
Digitale gemedieerde communicatie = via elektronische kanalen, zoals websites, social media, podcasts, blog, online chatplatformen.
=> tweezijdige communicatie = iedereen kan zender en ontvanger zijn = interactieve communicatie
=> verandert de structuur van communicatie:
wie communiceert
hoe snel je communiceert
hoe persoonlijk je communiceert
Wereldwijd communiceren, communiceren met mensen die je nog nooit hebt ontmoet.
Voordelen:
communicatie is supersnel, interactief, en vaak multimediaal (tekst, beeld, video).
Jongeren kunnen hun identiteit verkennen en relaties onderhouden via sociale media.
Nadelen:
intensief gebruik hangt samen met slechte slaap, minder fysieke beweging, stress, onzekerheid of depressieve gevoelens bij een aanzienlijk deel van jongeren.
Bovendien werken algoritmes actief aan het vasthouden van aandacht, om commerciële redenen.
Culturele verschillen in gemedieerde communicatie
Gemedieerde communicatie gebeurt niet in een vacuüm.
Wat normaal is in België, kan elders vreemd of onbeleefd zijn. In sommige culturen wordt bijvoorbeeld meer indirect gecommuniceerd (zoals in Japan of Korea), terwijl andere culturen juist erg direct en open zijn (zoals in Nederland of Duitsland).
Digitale media maken het mogelijk om wereldwijd te communiceren, maar dat betekent niet dat iedereen de boodschap op dezelfde manier begrijpt. Ook sociale media spelen hierop in. In sommige landen is Facebook het belangrijkste kanaal, in andere landen wordt dat als verouderd gezien en gebruiken jongeren vooral TikTok of WeChat. Zelfs emoji’s worden anders geïnterpreteerd. Dezelfde afbeelding kan in China iets helemaal anders betekenen dan in Vlaanderen.
OPDRACHT Klassikaal
Ga naar een internationale post op sociale media over een actueel thema (bv. op de Instagram-pagina van @unitednations of @bbcnews). Bekijk de reacties van mensen uit verschillende landen. Welke culturele verschillen merk je op in de manier waarop ze reageren?
Kritisch omgaan met media-inhoud
Door de snelheid en laagdrempeligheid van digitale communicatie moeten we extra alert zijn. Informatie kan gemanipuleerd zijn, onjuist, of afkomstig van onbetrouwbare bronnen. In niet-digitale media is er vaak meer controle en redactie, terwijl digitale media iedereen een stem geven – met alle voor- en nadelen.
Daarom is het belangrijk dat je kritisch leert kijken naar wie de boodschap uitstuurt, welk doel de zender heeft, en welke culturele of maatschappelijke invloed daarin speelt.
OPDRACHT
Vorm duo’s. Kies elk één voorbeeld van digitale en één van niet-digitale gemedieerde communicatie over hetzelfde thema (bv. migratie). Vergelijk de toon, stijl, doelgroep en bedoeling van beide boodschappen. Welke is geloofwaardiger voor jou? Waarom?
Recente inzichten: waarom is dit belangrijk?
Mediatisering: media vormen steeds meer de realiteit. De grens tussen online en offline vervaagt – we leven in een gemediatiseerde wereld waarin traditionele en digitale media elkaar overlappen.
Digitale ongelijkheid: niet iedereen heeft gelijke toegang of vaardigheden om digitale middelen effectief te gebruiken. Hierdoor kunnen sociale ongelijkheden en uitsluiting ontstaan.
Jongeren en identiteit: sociale media geven jongeren een speelruimte om gedrag en identiteit uit te proberen—maar geven ook druk tot perfectie of vergelijking met anderen.
OPDRACHT
Veroorzaak en effect herkennen
Kies twee voorbeelden uit je eigen ervaring: de eerste via niet-digitale gemedieerde communicatie (bijv. een affiche, flyer of brief), de tweede via digitale communicatie (bijv. WhatsApp, TikTok-post). Beschrijf:
2. Kritische discussie
Lees het standpunt van Vlaamse experts die pleiten voor een verbod op sociale media voor jongeren onder 16 jaar.
De Standaard. (2025, mei). Experts vragen in open brief verbod op sociale media onder de 16 jaar: dringende actie nodig. De Standaard.
De Morgen / De Standaard. (2025, mei). Experten roepen in open brief op sociale media te verbieden onder 16 jaar: dringend actie nodig. De Morgen
Gazet van Antwerpen. (2025, mei). Bekende experten vragen verbod op sociale media onder de 16 jaar. Gazet van Antwerpen.
Security.NL. (2025, mei). Belgische psychiaters willen verbod op social media onder de 16 jaar. Security.NL.
Bespreek:
Risico’s van sociale media voor jongeren
Mogelijke voordelen van digitale communicatie
Tegenargument tegen een verbod onder 16 jaar
3. Reflectie over mediabeeld
Onderzoek in een krant of op een socialmedia‑platform een bericht over een digitale campagne (bijv. overheid, school, merk). Analyseer:
Kritische bedenkingen
Jongerenonderzoek 2024 laat zien dat jongeren gemiddeld ruim 5 uur schermtijd per dag hebben, en dat sociale media voor hen een belangrijke nieuwsbron zijn—maar ook risico’s met zich meebrengen zoals onzekerheid of verslaving.
NPO Kennis bespreekt dat social media zowel het welzijn kunnen versterken (identiteitsvorming, contact) als verzwakken (depressieve gevoelens, slaapproblemen) bij jongeren.
Samenvattend
Niet-digitale mediatie is fysiek, soms simpel maar robuust: brieven, affiches, flyers.
Digitale mediatie is interactiviteit, snelheid, en multimedialiteit—met veel impact, maar ook risico’s.
Beide vormen vormen samen de steunpilaren van moderne communicatie, en vormen de basis voor hoe groepen en individuen invloed uitoefenen op gedrag. In de volgende lessen gaan we in op hoe keuzes in kanaal en medium het effect van een boodschap op ontvangers kunnen beïnvloeden.