H8 Theater - Cultuur van de kerk

• New lesson editor
• Kunst
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 5

terugblik muziek - cultuur van de kerk

Bij welke manier van zingen hoort niet bij dit fragment?

A

eenstemmig

B

melismatisch

C

meerstemmig

D

gregoriaans

Noem op basis van het muziekfragment vier kenmerken van Gregoriaanse muziek.

Dit lied is geschreven door Hildegard von Bingen. Omschrijf twee muzikale kenmerken waarop deze muziek verschilt van het traditionele Gregoriaans.

In fragment 2 hoor je een deel van de Gregoriaanse vespers. In fragment 3 hoor je het lied 'O Felix Anima', gecomponeerd door HIldegard von Bingen. Dit lied lijkt wel een beetje op het Gregoriaans, maar er zijn wel verschillen te horen. Zo is dit lied uitgevoerd door vrouwen en is ook het aantal stemmen is niet gelijk. Noem nog twee verschillen tussen beide melodieën.

2

3

H8 Toneel en drama

Cultuur van de Kerk

Gotisch of Romaans?

romaans of gotisch? Geef argumenten.

Terugblik H4&5 / wisbordjes

• Welke twee stijlen kennen we in de middeleeuwen?

• Koppel jaartallen aan die stijlen.

• Noem drie functies van kunst in de middeleeuwen.

• Welke afbeelding wordt vaak in een timpaan (binnenkomst) van de kerk afgebeeld en waarom?

Romaans en Gotisch

Romaans: 1000-1250 (h

Gotisch: 1250-1500 

-Decoratief: ter versiering

-Verering van god

-Educatief: kennis over religieuze-/bijbelverhalen bijbrengen aan ongeletterde volk

Dag des oordeels: het herinnert bij binnenkomst de gelovigen direct aan het nut van een vroom leven volgens de regels van de kerk.

Opdrachten tijdens de les

Wat is de relatie tussen de kerk en theater?

Welke overeenkomsten tussen de katholiek mis en een theatervoorstelling zie je?

Schrijf op dit op je wisbord

kostuums

podium

theatrale gebaren

gebruik van muziek 

elke keer dezelfde teksten en rituelen

Theatrale elementen liturgie

De liturgie kent naast de gezangen en lezingen ook theatrale elementen. De priesters dragen speciale gewaden en gebruiken attributen tijdens de mis, zoals kaarsen, een wierookvat en een kelk. De priester verlevendigt het bijbelverhaal met rituele gebaren, hij knielt bijvoorbeeld en heft zijn armen.

Bepaalde vieringen hebben specifieke spelelementen: kruis verwijderd en teruggebracht (goede vrijdag & paaszondag).

Waarom?

Het DOEL: de Bijbelse Verhalen na te doen in Theatrale vorm, zodat de gelovigen de gebeurtenissen goed kunnen begrijpen.

Gregoriusmis 

Meester van het Akense Altaar, ca. 1500-1525 

Welke theatrale kenmerken zijn te zien op dit schilderij?

Gregoriusmis 

Meester van het Akense Altaar, ca. 1500-1525 

Welke theatrale kenmerken zijn te zien op dit schilderij?

Theatrale kenmerken

- de priesters knielen

- de middelste priester heft zijn armen

- de gelovigen op de achtergrond kijken naar de religieuze handelingen (publiek)

-twee engelen houden gordijnen open (voordracht toneeldrama)

KERK & TONEEL =

VERMAAK, BIJBELVERHALEN OVERBRENGEN, SPEKTAKEL, LATIJN versus VOLKSTAAL, 1100 x, WERELDSE ONDERWERPEN versus BIJBEL

Haat -Liefde

De kerk en het toneel hebben in de middeleeuwen een haat-liefdeverhouding: toneel mag niet zorgen voor vermaak, maar is tegelijkertijd een belangrijke manier om de Bijbelverhalen over te brengen aan de gelovigen.

Maak een begrippenlijst

liturgisch drama

tropen

mysteriespel

passiespel

mirakelspel

wagenspel (processiespelen)

Maak een begrippenlijst

liturgisch drama

tropen

mysteriespel

passiespel

mirakelspel

wagenspel (processiespelen)

1.

Liturgisch drama is een manier voor de kerk om de religieuze verhalen aan de ongeletterde kerkbezoeker uit te leffen en ze te verlevendigen

2.

nieuwe teksten die aan religieuze liederen worden toegevoegd. Bijv. de paastrope die het verhaal vertelt over de opstanding van Jezus

3.

Is een vorm van liturgisch drama. Het mysterisch spel ontwikkelt zich tot een serie spelen waarin alle belangrijke Bijbelse verhalen aan de orde komen, van schepping tot dag des oordeels. Verhaal wordt verteld adhv dialoog en beurtzang.

4.

passiespel is een variant op een mirakelspel en gaat over het lijden en de dood van Christus. Wordt tijdens Pasen opgevoerd.

5.

verhalen over wonderlijke gebeurtenissen of legendes binnen de christelijke cultuur, heiligen die wonderen verrichten

6.

andere variant op het mirakelspel, het toneelstuk zelf wordt verplaatst op een wagen, is daarmee een stuk dynamischer, heeft geen vast decor. korte voorstellingen op kar, in optocht

Welke dramavorm zie je?

Gebruik de begrippenkaartjes

passiespel

tropen

Liturgisch drama/ paastrope

liturgisch drama/ passiespel

mirakelspel/wagenspel

film Mariken is eigenlijk een mirakelspel

ommegang

processiespel

Bekijk het videofragment 

Wat is het verschil tussen:

• liturgisch drama

• religieus drama

• wereldlijk drama

Leerdoelen

1. Je kan uitleggen wat liturgisch drama is

2. Je weet wat de verschillen zijn tussen mysteriespel, passiespel, mirakelspelen (moraliteiten/zinnespelen) en wagenspel (processiespelen)

3. Je kan uitleggen wat de functies zijn van theater in de middeleeuwen

4. Je  kan de ontwikkeling van religieus drama naar wereldlijk drama uitleggen

5. Je kunt de kenmerken van abele spelen en sotternieën benoemen

6. Je kunt de ontwikkelingen in de vormgeving (locatie/decor, theatertechniek) toelichten

7. Je kan de positie van het middeleeuws theater en acteurs beschrijven

Liturgisch drama -  vanaf 10e eeuw

• Bijbelse verhalen

• Uitvoering in kerken

• Religieuze educatie in latijn

• Kostuums en processies

4. Rond 1100 gingen leken meespelen in de verbeeldingen van het Bijbelverhaal, dus het Latijn werd vervangen door volkstaal.

5. Paus verbiedt in 1216 toneel in kerk, want voorstellingen worden steeds uitbundiger en volkser (niet gepast in eredienst). Vanaf nu werden ze buiten de kerk uitgevoerd en maakt het geen onderdeel meer uit van de liturgie.

Ontwikkeling Liturgisch drama in vogelvlucht.

1. Sinds 6e eeuw zingen geestelijken tijdens de kerkdienst, teksten zijn in het Latijn.

2. In 8e/9e eeuw worden tropen, korte gezongen dialogen, toegevoegd aan de gezangen om het levendiger te maken.

3. Hieruit ontwikkelt zich in de 10e eeuw het liturgisch drama. Bijbelverhalen worden gespeeld en er komen decors in de zijbeuken van de kerk waartussen de 'acteurs' zich verplaatsen.

Liturgisch drama ontstond in de kerk uit een vorm van aanschouwelijk onderwijs. Geestelijken verbeeldden daarbij gebeurtenissen uit de Bijbel via dialoog en beurtzang. Gaandeweg ontwikkelde dit zich tot een meer uitgebreide voorstelling. Naarmate deze liturgische spelen aan populariteit wonnen, werden volkse elementen toegevoegd en werd ook de volkstaal gebruikt. Toen ook niet-geestelijken deel gingen nemen, werden de stukken steeds meer seculier. In de loop van de 13e en 14e eeuw vonden de opvoeringen steeds vaker plaats buiten de kerk, met name in de vorm van wagenspelen.

Tropen

De eerder alleen gezongen gedeelten in de liturgie werden later uitgebreid met teksten  en toneelspel.

Hiernaast zie je de Paastrope: verhaal opstanding van Jezus.

Korte dialoog met enkele toneelaanwijzingen ,die rechts toegevoegd zijn aan het lied. 

De tropen werden ook gezongen.

Liturgie is het geheel van voorgeschreven gebeden, ceremoniën en handelingen die een eredienst uitmaken.

'Planctus'

Dit is een klaagzang waar verdriet of rouw mee wordt uitgedrukt.

Vanaf de 12e eeuw klaagzangen over de maagd Maria:

'Planctus Mariae'

Werden ook af en toe in kerk gezongen.

Belangrijk voor ontstaan liturgisch drama.

Hier zie je een Klaagzang van Maria, waarbij ook notaties staan welke gebaren (spel) er gemaakt dienen te worden ter ondersteuning van de tekst. Dit zijn vaak langzame bewegingen/gebaren die de tekst ondersteunen in het spel. 

Dit zie je ook in het volgende fragment op de volgende dia

Didactische functie liturgisch drama

Bijbelverhalen aan de ongeletterde kerkbezoeker uitleggen en ze te verlevendigen (invoelbaar maken)

mysteriespel in Elche

dood en hemelvaart van Maria

Sinds 15e eeuw traditie geworden (dus nadat verbod kwam op theater in de kerk) en op werelderfgoedlijst

religieus drama tegenwoordig

Vanaf 2011 organiseren enkele publieke omroepen jaarlijks een live-uitzending op de donderdag voor Pasen (witte donderdag) met als titel The passion. Op de volgende dia zie je een fragment van de Passion. 

(een passiespel in moderne vorm)

Hier zie Marlijn van Weerdenburg als Maria. 

Je ziet hierbij een ' klaagzang' van Maria staande bij het kruis. Elk jaar worden er andere popsongs gekozen voor The passion.

religieus drama buiten de kerk

• Bijbelse verhalen als basis maar meer eigentijds

• Uitvoering op straat

• Meer vermaak (humor, spektakel)

• Rondreizende gezelschappen (lage status)

Verschillende vormen

• mysteriespel

• passiespel

• mirakelspel

• wagenspel (ommgegang/processiespelen) (video tot 6.17 m)

Middeleeuwse dramatische voorstelling van het lijden en de dood van Jezus. De passiespelen zijn een populariserend-dramatische voortzetting in de volkstaal van de liturgische paasspelen (liturgisch drama) in het kerkgebouw.

Bij een mirakelspel staat het wonder centraal, bijvoorbeeld het wonderbaarlijke leven van een heilige of de miraculeuze redding van een zondaar.

Een toneelstuk opgevoerd op een verplaatsbare inrichting, genoemd een wagen en ontstond in het laatste kwart van de 14e eeuw. De wagenspelen zijn een variant op het mirakelspel en het passiespel. Als een processie of optocht trekken de wagens langs het publiek.

Middeleeuws geestelijk toneelstuk (geestelijk drama). Meestal wordt de term gereserveerd voor een spel dat gebaseerd is op een geloofsgeheim (mysterie) uit het Oude of Nieuwe Testament.

Processiespel

Locaties toneel in middeleeuwen

• In de kerk (gespeeld door geestelijken en soms beroepsacteurs) eventueel met decors in de zijbeuken

• Op het kerkplein / voor de kerkdeuren /in het portaal bovenaan de kerktrappen

• mansionen (podia/decors) op het marktplein

• wagens rondtrekkend als processie of opgesteld op het marktplein

• zolders van herbergen of raadhuizen

• In de kastelen of de kasteeltuinen

Mansiones

Website

https://static.kunstelo.nl/ckv2/kerk/chartres2/toneel%20in%20de%20middeleeuwen.htm

Wereldlijk theater - kenmerken

• Afwisseling drama (abele spelen) en klucht (sotternie)

• Hoofse liefde, wereldlijke personages

• In de volkstaal

• Reizende gezelschappen

• Openlucht opvoeringen (kermissen, jaarmarkt)

Overzicht

THEATER

Spelgegevens

Theater

VORMGEVINGSASPECTEN

Theater SPELASPECTEN

- 5 W's

- decor, locatie

- attributen, rekwisieten

-kostumering

- kap en grime

- licht
- muziek
- audiovisueel

Lichaam

Stem

Speelstijl

Mise-en-Scene

Voorstelling

wat te zien/te horen, wat voor soort

Oefenopgaven

Wat zijn de belangrijkste verschillen tussen liturgisch drama en wereldlijk (straat)theater? Bespreek de 5 w's: wie, wat, waar, wanneer en waarom (functie)?

Bekijk de afb. in de vorige dia: het decor van het passiespel in Valenciennes. Dit zijn decorontwerpen die Hubert Cailleau in 1547. Uit bronnen is bekend dat deze passiespelen maar liefst vijfentwintig dagen duurden. Los van de duur van het spel, zie je aan deze decors dat het drama in de loop van de middeleeuwen steeds spectaculairder werd. Noem twee kenmerken waaraan dit te zien is

Vanaf 2011 organiseren enkele publieke omroepen jaarlijks een live-uitzending op de donderdag voor Pasen (witte donderdag) met als titel The passion. Lees tekst 1 volgende dia en bekijk de afbeelding van The Passion in Groningen en bekijk het fragment op dia erna (het slot van The Passion in Groningen). Noem, los van de inhoud, drie overeenkomsten met de middeleeuwse passiespelen.

Tekst 1

‘De opzet: midden in een stad spelen bekende popzangers het lijdensverhaal na, gelardeerd met Nederlandstalige hits. Op een podium midden in de stad speelt een poporkest, daarvoor staat de evangelist, vertolkt door een bekende Nederlander, die het verhaal vertelt. Tussendoor schakelen we over naar twee groepen die op weg zijn naar het podium: een processie van gelovigen die het kruis door de stad slepen, en Jezus en zijn discipelen die de tram of bus pakken richting centrum.’ 

Nrc 

Elk jaar worden er andere popsongs gekozen voor The passion. ‘Kijk omhoog’ is een hit van Nick en Simon uit 2007. Het lied verwijst niet rechtstreeks naar het lijden of de dood, zeker niet van Christus.

Nadat eerder in de uitzending Simone Kleinsma (Maria) het hele lied uitvoert, zingt Jan Dulles (Christus) het refrein als slotlied. De complexe regie is door regisseur David Grifhorst vooraf uitgedacht. Onder de regie valt onder meer de mise en scène, zoals de keuze van locaties, de plaatsing van de camera’s en de instructies voor cameramensen. (zie fragment) 

Bekijk het fragment nogmaals. Beschrijf aan de hand van de filmbeelden vier voorbeelden waarmee de regisseur bereikt dat de algemene inhoud van ‘Kijk omhoog’ een religieuze lading krijgt.