Literatuurgeschiedenis 5 vwo - periode 3

• New lesson editor
• Nederlands
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 5

Stof voor SE

Neem deze LessonUp met de aantekingen van de lessen goed door en zorg dat je de teksten die in de les behandeld zijn goed kent. --> dit zijn ook alle opdrachten in de Classroom.

Verder raden we aan om de volgende theorie uit het boek door te nemen

Module 3

Literatuur van de zestiende en zeventiende eeuw

1. historische context 

3. literaire ontwikkelingen 

(3.3 niet --> maar wel 3.3.1 - Treurspel p.111)

Wilhelmus

Gysbreght van Aemstel

Module 4

Literatuur van de achttiende eeuw

1. historische context

2.2. Verlichting

3. literaire ontwikkelingen

(3.2. - hoeft niet)

Reize door het Aapenland

De historie van mejuffrouw Sara Burgerhart

Module 5

Literatuur van de negentiende eeuw

1. historische context

--> zorg dat je kennis hebt van 'romantiek' en 'realisme'

Max Havelaar

1

2

Het Wilhelmus

Lees historische context

Opdracht in Classroom

- doelen van Het Wilhelmus

- wie heeft het geschreven?

- kenmerken Rederijkers?

https://www.literatuurgeschiedenis.org/teksten/wilhelmus

Doelen

- geld ophalen bij Duitse protestantse adel

- Willem van Oranje neerzetten als leider

- Het Nederlandse volk moed inspreken

- Willems vlucht naar Duitsland verdedigen

- De opstand tegen de Spaanse koning verdedigen 

- Lied gericht op twee verschillende doelgroepen: Duitse adel en Nederlandse volk

Voor meer informatie over Het Wilhelmus

https://www.literatuurgeschiedenis.org/teksten/wilhelmus

(eerste filmpje meer uitleg over de doelen van het Wilhelmus)

3

Treurspel (111)

Naar aanleiding van het overlijden van zijn zoontje Constantijn. Het vers is deels geschreven vanuit het perspectief van het overleden kind, dat inmiddels een engel is en zich afvraagt waarom iedereen zo treurig is. 

Kinderlyck

Constantijntje, 't zaligh kijndtje,

Cherubijntje, van omhoogh,

D'ydelheden, hier beneden,

Uitlacht met een lodderoogh.

Moeder, zeit hy, waarom schreit ghy?

Waarom greit ghy, op mijn lijck?

Boven leef ick, boven zweef ick,

Engeltje van 't hemelrijck:

En ick blinck 'er, en ick drincker,

't Geen de schincker alles goets

Schenckt de zielen, die daar krielen,

Dertel van veel overvloeds.

Leer dan reizen met gepeizen

Naar pallaizen, uit het slick

Dezer werrelt, die zoo dwerrelt.

Eeuwigh gaat voor oogenblick.

Gebaseerd op de Griekse tragedie (23)

Tragedie: vaste opbouw

1.  expositio = beschrijving van de (problematische) beginsituatie en van wat er al gebeurd is

2. intrige = hierin raakt de hoofdpersoon verwikkeld en de spanning wordt opgevoerd

3. crisis 

4. peripeteia = beslissende wending

5. einde

     - verzoening

     - catastrofe

Maak opdracht 15 (93-95)

Antwoorden in Classroom

--> Antwoorden Laagland --> Module 3 (p. 8)

vraag 12 - niet

4

Laagland module 4

Literatuur van de achttiende eeuw

-inleiding-

historische context

Historische context (p. 131)

Wereldwijd sfeer van onafhankelijkheid en opstand: 

• 1775: Amerikaanse Vrijheidsoorlog, resultaat: onafhankelijkheid VS

• 1789: Franse Revolutie, ontevreden burgers bestormen de Bastille, resultaat: afzetting en onthoofding Lodewijk XVI 

• 1795: Napoleon grijpt de macht 

Bastille: Middeleeuws fort dat als gevangenis werd gebruikt. De verovering ervan was een symbool voor de Franse Revolutie, aangezien de celtoewijzing geschiedde op basis van de stand van de gevangene: hoe hoger de stand, hoe luxueuzer de cel.

Republiek van de Zeven Verenigde Nederlanden

Historische context (p. 131)

Verhoudingen in de Republiek van de Zeven Verenigde Nederlanden: 

• de Oranjepartij: de stadhouder en zijn aanhang

• de regenten (regentenfamilies hebben de macht): machtige stadsbestuurders, antistadhouder

• de patriotten (burgerij): emanciperende burgerij, antistadhouder en regenten, wensten meer invloed op het dagelijks bestuur

Stadhouders hadden verschillende functies; zij hadden bijvoorbeeld zitting in de Raad van State, konden de gewestelijke staten bijeenroepen en zaten het rechtscollege voor.

Willem van Oranje

Situatie = vergelijkbaar met monarchie

Overige begrippen (p. 131)

• verfransing: regenten die zich in cultureel opzicht naar Frankrijk richten 

• pruikentijd: regenten dragen pruiken (Parijse mode)/ De term 'pruikentijd' staat ook voor de decadentie en de zelfgenoegzaamheid van de elite.

Industriële Revolutie: in Engeland grote impuls, in Nederland stagneert de boel, regenten rentenieren en doen geen nieuwe inversteringen --> werkloosheid, onvrede stijgt.

Bataafse Republiek: Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden wordt veroverd door Frankrijk (1795)

vazalstaat = staat die afhankelijk is van een andere staat. In dit geval Frankrijk dus

aan de slag

Maak van module 4: opdracht 2 en 3 (p. 120)

10 min

Antwoorden

Opdracht 2

1 einde Franse Revolutie – Napoleon

2 Jacobijnen – Terreur

3 tegen stadhouder en tegen regenten – patriotten

4 Oranjepartij – stadhouder en aanhang

5 “all men are created equal” – Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring

6 tegenstanders stadhouder en consolidatie eigen macht – regenten

7 pruikentijd – Parijse mode en verfransing

Opdracht 3

1 De twee ‘kwalen’ zijn de “stank van de Vrijheidsadem” en de “kalkachtige aangroeisels van Burger-eisen”.

2 Het ’geneesmiddel’ voorkomt “het verrotten van de oppermacht der Regenten” en het “bederf van Vorsten en Groten”.

3 De tekst is spottend bedoeld; om dat spottende effect te bereiken wordt het tegenovergestelde beweerd dan wordt bedoeld. De politieke tegenstanders worden zo belachelijk gemaakt. De schrijver(s) (?) van de tekst is/zijn wel voor vrijheid en burgereisen en tegen regenten en vorsten. De tekst komt dus waarschijnlijk uit patriottische hoek.

5

Laagland module 4

Literatuur van de achttiende eeuw

-Verlichting-

Voltaire = belangrijke aanstichter van Franse Revolutie. Humoristische gedichten waarmee hij aristocraten beledigde. Belandde een aantal keer in de gevangenis hierom. Felle kritiek op onrecht en de kerk

Rousseau = mens is vervreemd van zichzelf en moet terug naar de natuur. De mens is van nature vrij, goed en onbedorven. De bron van het kwaad was het privé-eigendom dat leidde tot ongelijkheid. Opvoeding belangrijk thema bij Rousseau

Locke = mensen hebben natuurrechten. vormen samen een maatschappij, als een sociaal contract dat op vrijwillige basis gesloten wordt. Dit was volgens hem geen contract tussen de regering en geregeerden, maar tussen vrije mensen onderling, op basis van gelijkwaardigheid.

In de Verlichting staat:

A

ratio/rede centraal

B

geloof centraal

C

natuur centraal

D

spiritualiteit centraal

6

Laagland module 4

Literatuur van de achttiende eeuw

-Spectatoriale tijdschriften-

Spectatoriale tijdschriften

literatuur in de 18e eeuw: voor en door burgers 

Spectatoriale tijdschriften

- opinieorgaan voor de burgerij: raad over allerlei zaken (bijv. op zedelijk of godsdienstig terrein), leerzaam en amusant, aanzetten tot discussie 

- idealen Verlichting: mens kan zich verbeteren door redelijk denken

- gelezen in koffiehuizen

- 'De Hollandsche Spectator' van Justus van Effen

Spectatoriale tijdschriften

Tekstsoorten: 

1. karakterschetsen: menselijke eigenschappen uitvergroot en bekritiseerd of juist geprezen

2. moraliserende gedichten

3. lezersbrieven (ingezonden brieven)

Vanaf 1780 dalende populariteit: politieke kwesties mochten niet genoemd worden en de roman werd erg populair. 

In de Hollandse spectator bestreed Justus van Effen

A

het onnodige gebruik van de Franse taal

B

het geroddel in de tijdschriften

C

het schunnige taalgebruik op het toneel

D

de onzin van de ingezonden brieven

Laagland module 4

Literatuur van de achttiende eeuw

-Kinderliteratuur en imaginaire reisverhalen-

Kinderliteratuur

• opvoeding en onderwijs --> verlichtingsidealen!

• Hieronymus van Alphen (1746-1803)  --> belangrijkste auteur van kinderliteratuur

Proeve van kleine gedigten voor kinderen (1778)

- studie-ijver

- deugden: oprechtheid, gehoorzaamheid

- relatie ouder/kind

Van Alphens literatuur was populair, want: 

1. het kind verwoordt zelf de les of de moraal

2. Van Alphen gebruikt eenvoudige taal 

3. onderwerpen, zaken en gevoelens sluiten aan bij de belevingswereld van kinderen

Wie schreef kindergedichtjes?

A

Baruch Spinoza

B

Justus van Effen

C

Hieronymus van Alphen

D

Sara Burgerhart

De taal van deze gedichtjes was best ingewikkeld voor kleine kinderen

A

juist

B

onjuist

C

D

Imaginaire reisverhalen

- verhaal over een reis naar een denkbeeldig land

- maatschappijkritiek --> populair bij Verlichtingsschrijvers

- want: via een denkbeeldig land kon een schrijver situaties in zijn eigen land bekritiseren

- satirisch

Reize door het Aapenland van Gerrit Paape

Reize door het Aapenland

Opdracht in Classroom

- Lees het eerste hoofdstuk uit 

- Lees eventueel nog meer hoofdstukken uit het werk en bedenk: welke kenmerken uit de Verlichting zie je in dit werk terug?

p. 50: begin van boek

p. 3 - 5: overzicht van inhoud van alle hoofdstukken

Reize door het Aapenland

https://leesdossier-else-van-altveer.blogspot.com/2012/05/reize-door-aapenland-ja-schasz.html

Reize door het Aapenland

J.A. Schasz M.D --> patriotisch pseudoniem

Voorbereiding:

- Eerste hoofdstuk gelezen

- Samenvattingsfilmpje bekeken

- Eventueel nog meer hoofdstukken gelezen

- Nagedacht over de volgende vraag: welke kenmerken uit de Verlichting

komen terug in dit werk?

Het begin

De hoofdpersoon ziet dat zijn vrouw, dienstmaagd, hond én paard in de vijver

liggen.

Hij moet beslissen wie/wat hij kan redden.

Hij denkt zo lang na dat niemand het overleeft…

De rest van het werk

- De hoofdpersoon komt in het Aapenland terecht.

- Iedere aap heeft een nummer, soms een absurd lang nummer!

- De apen proberen te leven zoals mensen.

- Twee groeperingen:

•     Het uiterlijk van de aap moet worden veranderd → staart eraf (Nummer 5).

•     Het innerlijk van de aap moet worden veranderd → gedrag aanpassen (Nummer 1).

- Aap Nummer 5 en zijn gelijken willen hun eigen staart niet afhakken…

De rest van het werk

- Staartenafhakceremonie: voor eenieder een houtblok, hakbijl en een pleister.

- Het gaat natuurlijk helemaal mis: dood en verderf.

- Nummer 5 en zijn gelijken vluchten, nummer 1 en zijn gelijken helpen de

arme apen.

- Nummer 5 en zijn gelijken belanden bij circusmensen.

- En toen werd de hoofdpersoon wakker: het was allemaal een droom.

Kenmerken Verlichting?

Maatschappijkritiek, verpakt in satire.

Vergelijking tussen Nummer 5 en de politieke situatie in de achttiende eeuw.

Het rationalisme komt terug: je moet zelf nadenken en niet de kudde volgen!

Dit zie je terug in de discussies die de verschillende apengroepen voeren.

Maar: te veel nadenken is ook niet goed…

In het verhaal zelf niet erg veel diepgang, waarom zou dat zo zijn?

Auteurs uit de achttiende eeuw = opvoeders. De lezer moet Verlicht worden.

De boodschap van de schrijver is duidelijk: vertouw niet blind op de politieke leiders in jouw land, maar denk zelf na voor je iets doet. Dit is een waar ideaal van de Verlichting.

Bedoeling van Paape

- Nummer 1 apen: patriotten (vrijheid, gelijkheid, democratie) 

--> geven de apen de innerlijke vrijheid om mens te worden

- Nummer 5 apen --> oranjegezinden (koste wat het kost de macht behouden)

--> willen m.b.v. hun macht staarten afhakken 

Wat is een imaginair reisverhaal?

A

een grappig verhaal over een reiziger

B

een verslag van een reis die iemand gemaakt heeft

C

een verzonnen verhaal naar een denkbeeldig gebied

D

fantasy

Waarom werd het imaginair reisverhaal populair in de Verlichting?

A

Meer mensen gingen reizen

B

Men kende al reisverhalen uit de Renaissance

C

Mensen leefden liever in een fantasiewereld

D

Waarom schreven Verlichters imaginaire reisverhalen?

A

Ze hadden een grote fantasie

B

Ze vertelden graag over hun reizen

C

Ze konden dan niet opgepakt worden

D

7

Laagland module 4

Literatuur van de achttiende eeuw

-opkomst van de roman-

Opkomst van de roman 

- ca. 1780: roman wordt een volwaardig genre (i.t.t. 'romannetjes') 

Verlichting

--> psychologische verdieping romanpersonages (zelfbespiegeling, eigen gedrag)

--> zedenromans: heersende normen en waarden worden beschreven in brieven

De Historie van Mejuffrouw Sara Burgerhart

auteurs: Betje Wolff en Aagje Deken 

kenmerken: 

- gewone burgers zijn hoofdpersoon, dagelijks leven centraal 

- doel: normen en waarden, een vrouw moet zich niet teveel bezig houden met werelds vermaak, maar zich richten op het geluk in huwelijk en gezin

 - programmanamen: Burgerhart, Edeling

De schrijfsters

• Elisabeth (Betje) Wolff en Agatha (Aagje) Deken: Kennismaking in 1776

• Echtgenoot Wolff overlijdt in 1777 → Wolff en Deken gaan bij elkaar wonen

• Zo goed als openlijk lesbisch stel

• Politiek geëngageerd: beiden patriotten

• Leveren bijdragen aan de spectatoriale tijdschriften

• Maar het belangrijkste en beroemdste werk is Sara Burgerhart

• Dit is een briefroman → de brieven realiseren ‘echtheid’

Briefromans 

• zelfbespiegelingen met anderen delen 
  

• illusie van echtheid --> typerende personages met talige kenmerken, spanning verhogend als een brief zoek raakte of verkeerd werd begrepen

Wie is Sara?

Jongvolwassen vrouw die, in eerste instantie, bij haar tante woont

Ze is opstandig / doet wat ze wil → verlaat tante en gaat wonen bij weduwe

Nare ervaring met ‘R’, uiteindelijk huwelijk met Hendrik Edeling

Kijkvraag: 

Wat zijn de doelen van de briefroman Sara Burgerhart?

Wat nog meer? 

Meisjes waarschuwen voor griezels, aansporing goed na te blijven denken en je niet te laten leiden door gevoelens

Sentimentele romans 

• gewaarwordingen  van de personages centraal

• nadruk op gevoel, niet op handelingen of herkenbare sociale context > zwaarbeproefde liefdesrelatie

• doel: lezers emotioneel raken en actief mee laten leven

• Feith, Julia

Ze trouwde met een 52-jarige weduwnaar, een predikant.

A

Betje Wolff

B

Aagje Deken

C

D

De historie van mejuffrouw Sara Burgerhart (1782) heeft als genre: de allereerste _____roman.

Opdracht bij Sara Burgerhart

Zie Classroom

Inleveren voor .... februari

8

Negentiende eeuw en Max Havelaar

De romantiek en het realisme

Historische context

1. Enorme technische ontwikkelingen

Machines, fabrieken

Industrialisatie en kapitalisme 🡪 materialistische instelling (positivisme)

Grote steden

2. Parlementaire democratie

Thorbecke en Willem II

Grondwet

3. Burgerlijke ideologie

Verzuiling, trek je terug in je eigen kring

Emancipatie: katholieken, vrouwen

Opkomst sentimentalisme (18de eeuw)

• Opkomst sentimentalisme

• Betekent het einde van de Verlichting, waarom?

• Sentimentalisme = zoveel mogelijk gevoel centraal

• Tegenovergestelde van het rationalisme in de Verlichting

Literaire ontwikkelingen

1. Romantiek

Expressie van eigen gevoelens en de verbeelding

Drang naar vrijheid

De kunstenaar/schrijver als ‘ziener'= origineel, een oorspronkelijke of unieke figuur

Leven in onvrede met je omgeving 🡪 Sehnsucht, Weltschmerz

Ontvluchten van het materialistische heden 🡪 verheerlijking van verleden

2. Realisme

De maatschappij/de mens beschrijven zoals hij echt is

Wel: idealistisch! 🡪 met een duidelijke moraal

De roman wordt ‘volwassen’

Historische roman

Kenmerken

• Vaderlandsliefde

• Visie op de maatschappij, burgers een spiegel voorhouden

• Interesse in het verleden

• Gedetailleerde decors voor het inlevingsvermogen

Max Havelaar (1860)

p. 148 

Verschil fictie/ non-fictie

Volgens Droogstoppel zijn romans “valse verhalen” (r. 29) en vervolgens wordt deze opmerking veralgemeniseerd: verhalen zitten vol leugens (r. 37 en verder). Droogstoppel beschouwt fictie (‘verhalen’) als “vals” en “leugenachtig”. Dat is een zeer beperkte opvatting over fictie. Bij fictie is de vraag naar waar of niet waar niet aan de orde, want een fictionele tekst is geen feitelijke beschrijving van de werkelijkheid, maar een beschrijving van dat wat mogelijk of waarschijnlijk is, of zal zijn.

Batavus Droogstoppel

De naam Batavus verwijst naar de Batavieren, volgens de overlevering een oude Germaanse stam, beschouwd als de stamvaders van het Nederlandse volk. De voornaam verwijst zo naar ‘de Nederlander’. Een droogstoppel is de aanduiding voor een saai, kleurloos en vervelend mens. De naam Batavus Droogstoppel en het romanpersonage met die naam representeren dus ‘de Nederlander’ als saaie, vervelende persoon.

Website

https://schooltv.nl/item/max-havelaar-een-kritisch-en-revolutionair-boek-over-nederlands-indie

- Onderdeel van de raamvertelling van de 'Max Havelaar'

- Parabel = gelijkenis: kort, eenvoudig verhaal dat een moreel of filosofisch idee illustreert.

Saïdjah en Adinda

Opdracht 12 p. 155/ 156

Saïdjah en Adinda

Kenmerken

realisme - romantiek

dubbelroman

buitenliterair effect

cultuurstelsel

tegen kolonialisme of uitbuiting? 

Max Havelaar (1860)

- Terugkomst.

- Ook Adinda's gezin is beroofd van buffels en verhuisd. 

- Hervindt het rijstblok: 'Tweeëndertig ingekorven strepen.'

- Reist Adinda achterna en vindt het gezin.

Saïdjah en Adinda

'...en vond het lijk van Adinda's vader met een klewang-bajonetwonde in de borst. Naast hem zag Saïdjah de drie vermoorde broers van Adinda, jongelingen, bijna kinderen nog, en een weinig verder lag het lijk van Adinda, naakt, afschuwelijk mishandeld... Er was een smal strookje blauw lijnwaad gedrongen in de gapende borstwond die een eind scheen gemaakt te hebben aan lange worsteling...' Saïdjah pleegt zelfmoord.

Saïdjah en Adinda

'En weinig tijd later was er te Batavia groot gejubel over de nieuwe overwinning die weer zoveel lauweren had gevoegd bij de lauweren van 't Nederlands-Indisch leger. (...) En waarschijnlijk stegen er in de zondagskerk of bidstond uit de harten der vromen dankgebeden ten hemel, bij 't vernemen dat 'de Heer der heirscharen' weer had meegestreden onder de banier van Nederland.'

Saïdjah en Adinda

- Is het verhaal feit of fictie?

- Wat verdichtsel is in 't bijzonder, wordt waarheid in 't algemeen. (blz. 63)

Multatuli ontkent andere interpretaties: 'En aan sommigen die misschien beweren dat ik Saïdjah en zijn liefde heb geïdealiseerd, moet ik vragen hoe ze dit weten kunnen.

Slot

We lezen het einde van Max Havelaar (p.158-159)

Maak vraag 7 t/m 15 (159/160)

(vraag 12 hoeft niet)

Klaar?

Ga naar Classroom:

1. opdracht 12 nakijken

2. maak opdracht 'Reize door het Aapenland' 

Opdracht

Wat betekent de pseudoniem Multatuli?

A

Ik heb veel geleden

B

Ik heb mijn doel bereikt

C

Ik ben onterecht ontslagen

D

Ik heb veel gedragen

Wat is de hoofdgedachte van het boek?

A

Max Havelaar verkocht eerlijke koffie

B

Droogstoppel is een nette handelaar

C

De Javanen worden mishandeld

D

Het kolonialisme moet stoppen

Het boek werd en plein public besproken tot in de Tweede Kamer toe. Hoe noem je dat?

A

Een politiek gevolg

B

Een extern effect

C

Een literair-realistisch gevolg

D

Een buitenliterair effect

In het slot noemt Multatuli nog een doel van het boek. Welk citaat is juist?

A

"Ik wil geloofd worden."

B

"Mijn naam moet gezuiverd worden."

C

"Ik wil gelezen worden."

D

"Ik wil misstanden aan de kaak stellen."

Aan wie draagt Multatuli in het slot het boek op?

A

De Javaan

B

Koning Willem II

C

Koning Willem III

D

Koningin Wilhelmina

In welk jaar werd het cultuurstelsel afgeschaft?

A

1860

B

1870

C

1880

D

1890