Prehistorie: van jagers tot boeren
Prehistorie: van jagers tot boeren
Open met het idee dat de prehistorie de langste periode uit de menselijke geschiedenis is. Benadruk dat we deze tijd kennen zonder geschreven bronnen, vooral door vondsten van archeologen.
Waar denk je aan bij de prehistorie?
Gebruik deze woordwolk om voorkennis op te halen. Laat leerlingen kort toelichten waarom ze een woord kozen, bijvoorbeeld 'jagers', 'stenen', 'dinosaurussen' of 'hunebedden'.
Wat is de prehistorie?
De prehistorie is de tijd vóór het ontstaan van schrift
Mensen schreven hun verhalen nog niet op
Daarom weten we veel door opgravingen en vondsten
Archeologen onderzoeken botten, werktuigen en graven
De prehistorie duurde veel langer dan de geschiedenis daarna
Leg kort het verschil uit tussen prehistorie en geschiedenis: schrift is de grens. Geschiedenis begint niet overal tegelijk, maar in deze les gebruiken we de algemene indeling.
Leven als jager-verzamelaar
Mensen leefden van jagen, vissen en verzamelen
Ze trokken rond op zoek naar voedsel
Ze woonden vaak in kleine groepen
Hun bestaan hing sterk af van de natuur
Gebruik het woord 'nomaden' mondeling als aanvulling: mensen zonder vaste woonplaats. Koppel dit aan seizoenen, voedsel en veiligheid.
This item has no instructions
Invuloefening
Jagers en verzamelaars leefden niet op een vaste plek. Ze woonden in hutten. Als ze naar een nieuwe plek trokken deden ze dat lopend of met een kano.
This item has no instructions
Waardoor weten we veel over de prehistorie?
Door opgravingen
Door kranten
Door brieven
Door films
Sluit aan op de uitleg dat er nog geen schrift was. Leerlingen die 'brieven' kiezen, missen het verschil tussen prehistorie en geschiedenis.
Kenmerken van de steentijd
De oudste fase van de prehistorie heet de steentijd
Mensen maakten werktuigen van steen, hout en bot
Denk aan bijlen, messen en pijlpunten
In deze tijd leefden mensen eerst vooral als jagers-verzamelaars
minute
second
Maak duidelijk dat de steentijd een heel lange periode is. Niet alles in de steentijd is hetzelfde: eerst rondtrekken, later ook wonen op vaste plekken.
Van rondtrekken naar boeren
Langzaam ontdekten mensen dat ze zelf planten konden verbouwen en dieren konden houden. Daardoor hoefden ze minder rond te trekken en konden ze langer op één plek blijven wonen.
Bekijk de vensterplaat van de boeren
minute
second
Dit is de overgangsslide naar het ontstaan van de landbouwsamenleving. Houd het eenvoudig: voedsel maken in plaats van alleen zoeken.
Het ontstaan van landbouw
Mensen gingen graan verbouwen
Ze hielden dieren zoals schapen, geiten en runderen
Voedsel werd meer voorspelbaar dan bij jagen en verzamelen
Daardoor konden gezinnen op vaste plekken wonen
Landbouw → meer voedsel op één plek → vaste woonplaatsen
Door deze verandering groeide de bevolking en veranderde de manier van leven ingrijpend.
Noem dat dit niet in één keer gebeurde. Het was een langzame verandering over veel generaties.
Waardoor gingen mensen vaker op één plek wonen?
Door schrift
Door landbouw
Door jacht
Door handel
Toetst de oorzaak-gevolgketen uit de slides over landbouw: voedsel verbouwen en dieren houden maakte vaste woonplaatsen mogelijk.
Vul de tekst aan
Mensen gingen graan verbouwen en dieren houden. Daardoor kwam er meer voedsel op één plek en ontstonden vaste woonplaatsen.
Laat leerlingen de oorzaak-gevolgketen uit slide 9 herkennen en verwoorden.
Trechterbekercultuur
De boeren van de trechterbekercultuur kwamen in dit gebied wonen na de boeren van de Swifterbantcultuur. Ze leefden zo’n 5.400 tot 5.000 jaar geleden (3400-2850 voor Christus) in delen van Noordwest-Europa. Deze vroege boeren heetten zo vanwege hun bijzondere potten met trechtervormige bekers. Mensen uit deze cultuur bouwden de hunebedden, waardoor archeologen ze ook wel de hunebedbouwers noemen. Ze waren één van de eerste groepen in Noord-Nederland die op één plek bleven wonen in plaats van rond te trekken. Ze leefden van landbouw, veeteelt, verzamelen, jagen en vissen.
Noem dat dit niet in één keer gebeurde. Het was een langzame verandering over veel generaties.
This item has no instructions
Trechterbekercultuur
minute
second
Noem dat dit niet in één keer gebeurde. Het was een langzame verandering over veel generaties.
Sleepvraag
Waar
Niet waar
Hunebedden zijn minder dan 500 jaar oud.
Hunebedden zijn de oudste bouwwerken in Nederland.
Hunebedden zijn ouder dan de piramides in Egypte.
De meeste hunebedden kun je vinden in de provincie Utrecht.
This item has no instructions
minute
second
This item has no instructions
De bronstijd
Na de steentijd kwam de bronstijd rond 2000 v.C.
Mensen maakten voorwerpen van brons
Brons werd gebruikt voor wapens, sieraden en werktuigen
Houd het op hoofdlijnen. Je hoeft de precieze samenstelling van brons niet uit te werken voor deze doelgroep, tenzij de klas daar al over heeft gehad.
Hoe zag het leven eruit in de Bronstijd?
Het gebruik van een nieuw materiaal markeert het begin van een nieuw tijdperk: de bronstijd. Het boerenbedrijf blijft het belangrijkste, de jacht vermindert wel sterk. De boeren houden meer vee: runderen, schapen, geiten en varkens. Door het gebruik van de trekkracht van dieren en door het gebruik van wol en melk levert het boerenbestaan nu meer op. Het gesettelde leven zorgt ook dat mensen zich met meer zorg gaan kleden: in geweven stoffen met verschillende kleuren en motieven.
Maak eventueel de vergelijking: in de steentijd vooral steen, in de bronstijd steeds vaker metaal. Dat helpt de tijdvakken onthouden.
Waarom brons belangrijk was
Bronzen voorwerpen waren vaak sterker dan stenen werktuigen
Mensen konden nieuwe soorten gereedschap maken
De naam van deze tijd komt van het veelgebruikte materiaal
Maak eventueel de vergelijking: in de steentijd vooral steen, in de bronstijd steeds vaker metaal. Dat helpt de tijdvakken onthouden.
Hier zijn we gebleven
This item has no instructions
De ijzertijd
Na de bronstijd kwam de ijzertijd rond 800 v.C.
Mensen gingen ijzer gebruiken voor werktuigen en wapens
IJzer zorgde opnieuw voor veranderingen in het dagelijks leven
Ook deze periode is genoemd naar het materiaal dat veel werd gebruikt
Benadruk de volgorde: steentijd → bronstijd → ijzertijd. Dat is voor veel leerlingen de belangrijkste kapstok.
Wat is de juiste volgorde van de tijden?
Ijzertijd, steentijd, bronstijd
Bronstijd, ijzertijd, steentijd
Steentijd, bronstijd, ijzertijd
Steentijd, ijzertijd, bronstijd
Belangrijke kapstok uit dit lesblok: eerst steen, dan brons, dan ijzer.
This item has no instructions
This item has no instructions