De Droomfabriek · Mixtape 4: Songs uit de platenkast
DE DROOMFABRIEK · FILMROL 4
Songs uit de platenkast
Jazz, pop en de song in film: van Busby Berkeley tot Pulp Fiction, ca. 1929–1994.
1
Lesson duration is: 60 minIntroduction
Items in this lesson
DE DROOMFABRIEK · FILMROL 4
Songs uit de platenkast
Jazz, pop en de song in film: van Busby Berkeley tot Pulp Fiction, ca. 1929–1994.
1
Image credit: Metro-Goldwyn-Mayer / Publiek domein, via Wikimedia Commons
DRAAIBOEK · LEERDOEL
Na deze les kun je…
uitleggen hoe de song in film een dubbele rol kreeg, als deel van het verhaal en als los te verkopen hit, en hoe musical, jazzscore en compilatiescore die rol elk op hun eigen manier invulden.
CENTRALE VRAAG
Wat brengt een bekend lied mee naar een film dat een nieuwe score niet heeft?
This item has no instructions
Noem een filmscène die je kent vooral door het lied dat erin klinkt.
Verzamel titels en vraag door: was het lied voor de film geschreven, of bestond het al? Bewaar het woordweb; aan het eind van de les komt het onderscheid tussen titelsong en compilatiescore terug. Image credit: Metro-Goldwyn-Mayer / Publiek domein, via Wikimedia Commons
AKTE 1 · 1929-1961
Film kan zingen
Vanaf 1929 maken de Hollywoodstudio’s musicals aan de lopende band. Het lied duwt het verhaal vooruit, en leeft daarna verder als bladmuziek, op de radio en op de plaat.
De lobbykaart is van 42nd Street (1933). Leg de rode draad van de les neer: de song in film heeft een dubbele rol, als onderdeel van de film en als los te verkopen hit. Die dubbele rol komt in elke kant terug. Image credit: Warner Bros. Pictures / Publiek domein, via Wikimedia Commons
AKTE 1 · SCÈNE 01 · 1929-1946 · LOS ANGELES
Caleidoscoop: de studiomusical
Busby Berkeley denkt vanuit de camera: danseressen in cirkels en rijen, recht van boven gefilmd
42nd Street (1933) is een backstagemusical: de liedjes zijn nummers in de show
Harry Warren en Al Dubin: kort couplet, refrein van 32 maten in AABA
Chattanooga Choo Choo levert in 1942 de allereerste gouden plaat op
Busby Berkeley
Ginger Rogers
We’re in the Money (1933)
Glenn Miller and His Orchestra
Chattanooga Choo Choo (1941)
Bij RKO maakten Fred Astaire en Ginger Rogers negen films samen, waaronder Top Hat (1935) met liedjes van Irving Berlin. Astaire wilde lange shots met het hele lichaam in beeld, zodat je zag dat de dans echt was. Warren (geboren als Salvatore Guaragna, Brooklyn 1893) schreef meer dan achthonderd liedjes en won drie Oscars, maar bleef veel minder bekend dan Berlin. In Gold Diggers of 1933 eindigt de film met Remember My Forgotten Man, over werkloze oud-soldaten.
Luistertips:
Ginger Rogers – We’re in the Money: Een vrolijk geldlied midden in de economische crisis, gezongen in een kostuum van munten.Glenn Miller and His Orchestra – Chattanooga Choo Choo: Trompetten en trombones doen de fluit van een locomotief na. Film en plaat versterkten elkaar.
Image credit: Los Angeles Daily News / CC BY 4.0, via Wikimedia Commons
AKTE 1 · SCÈNE 02 · 1952-2016 · LOS ANGELES, NEW YORK
Van de regen naar de straat
Singin’ in the Rain (1952) lacht om het nasynchroniseren; de dans neemt het ritme over
West Side Story (1961): Romeo en Julia tussen de Jets en de Sharks, tien Oscars
Bernstein bouwt liefde en geweld op één interval: de tritonus (Maria, Cool)
America wisselt 6/8 en 3/4 af: een hemiool uit Latijns-Amerikaanse dansmuziek
Leonard Bernstein
Gene Kelly
Singin' in the Rain (1952)
Rita Moreno & George Chakiris
America (1961)
Singin’ in the Rain (Gene Kelly en Stanley Donen) is gebouwd op oude liedjes van Arthur Freed en Nacio Herb Brown; Freed leidde bij MGM de Freed Unit. Bernstein schreef één originele filmscore: On the Waterfront (1954), met een eenzame hoorn tegenover hard koper en percussie. In 2016 liet Damien Chazelle de musical herleven met La La Land, muziek van Justin Hurwitz (twee Oscars).
Luistertips:
Gene Kelly – Singin' in the Rain: Een rustige melodie in een kalm tempo. Let op hoe de dans het ritme overneemt.Rita Moreno & George Chakiris – America: Wisselende maten van zes en drie. Tel mee met de handklappen.
Image credit: Marion S. Trikosko / Publiek domein, via Wikimedia Commons
Luister: wat gebeurt er met de maat in dit nummer?
Hij blijft steeds in 4/4
Hij wisselt tussen 6/8 en 3/4
Hij staat in 5/4
Hij versnelt geleidelijk
B. Twee groepen van drie en drie groepen van twee wisselen elkaar af: een hemiool. C is de maat van Mission: Impossible, later in de les. Image credit: Metro-Goldwyn-Mayer / Publiek domein, via Wikimedia Commons
Waarom hoeft in een backstagemusical niemand uit te leggen waarom de personages zingen?
Omdat de liedjes nummers in een show binnen het verhaal zijn
Omdat de zang achteraf is ingezongen
Omdat er geen dialoog in de film zit
Omdat het publiek de liedjes al kende
A. In 42nd Street gaat de film over het maken van een show. Zodra het doek opgaat, laat Berkeley het theater wel los. Image credit: Metro-Goldwyn-Mayer / Publiek domein, via Wikimedia Commons
DE DROOMFABRIEK · FILMROL 4
Jazz in de nacht
Jazz verhuist van de nachtclub naar de score en wordt het geluid van stad, misdaad en spionage.
2
Image credit: Onbekend / Publiek domein, via Wikimedia Commons
AKTE 2 · SCÈNE 03 · 1951-1962 · LOS ANGELES
Jazz in de partituur
Lang klinkt jazz alleen als bronmuziek: een band in beeld, een plaat op een feest
Alex North: blues en jazz in A Streetcar Named Desire, als muziek voor wat er in de personages gebeurt
Elmer Bernstein: een harde bigband voor een verslaving in The Man with the Golden Arm
Saul Bass maakt er een titelreeks bij: beeld en muziek samen het merk van de film
Elmer Bernstein
Alex North
Streetcar (1951)
Elmer Bernstein
Main Title (1955)
De underscore was tot dan toe symfonisch (zie Filmrol 2). North werd vijftien keer voor een Oscar genomineerd en kreeg in 1986 een ere-Oscar. Preminger bracht The Man with the Golden Arm uit zonder goedkeuring van de Production Code. Elmer Bernstein (geen familie van Leonard) schreef later The Ten Commandments, The Magnificent Seven en To Kill a Mockingbird; zijn enige Oscar won hij voor Thoroughly Modern Millie (1967).
Luistertips:
Alex North – Streetcar: Blues en jazz als de zinnelijkheid en spanning van New Orleans.Elmer Bernstein – Main Title: Hard koper en drums boven een drijvende, herhaalde baslijn: een bigband voor een verslaving.
Image credit: MSGT Deal Toney / Publiek domein, via Wikimedia Commons
AKTE 2 · SCÈNE 04 · 1958-1961 · NEW YORK, PARIJS
De jazzmusici spelen zelf
Duke Ellington schrijft met Billy Strayhorn de score van Anatomy of a Murder (1959)
De eerste belangrijke Hollywoodscore van Afro-Amerikaanse componisten als underscore
Miles Davis improviseert in Parijs op het geprojecteerde beeld van Ascenseur pour l’échafaud
Een vroeg voorbeeld van modale jazz: improviseren op een toonladder
Duke Ellington
Anatomy of a Murder (1959)
Een heel jazzorkest vertelt een rechtbankdrama, met de altsax van Johnny Hodges.
Miles Davis
Générique (1958)
Gedempte trompet in de nachtelijke stad, geïmproviseerd bij het beeld.
Ellington schreef voor de klank van zijn musici: gedempte trompetten, de altsax van Hodges, de baritonsax van Harry Carney. Hij speelt zelf pianist Pie Eye. Het album won drie Grammy’s. Davis nam op 4 en 5 december 1957 op met Barney Wilen, René Urtreger, Pierre Michelot en Kenny Clarke, zonder uitgeschreven thema’s. Hij werkte het modale idee verder uit op Milestones en Kind of Blue (1959). Image credit: Tom Palumbo from New York City, USA / CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons
AKTE 2 · SCÈNE 05 · 1958-1963 · LOS ANGELES
Mancini: jazz voor de platenspeler
Peter Gunn (tv, 1958) rust op een ostinato: een dreigende baslijn in gitaar en piano
Mancini neemt de muziek opnieuw op als nummers voor thuis: de eerste Grammy voor album van het jaar
Moon River (1961) ligt binnen het bereik van een stem zonder zangopleiding
The Pink Panther: een chromatische tenorsax op zijn tenen. Jazz kan ook geestig zijn
Henry Mancini
Henry Mancini
Peter Gunn (1958)
Henry Mancini
The Pink Panther Theme (1963)
Mancini speelde en arrangeerde na de oorlog voor het Glenn Miller Orchestra onder Tex Beneke en leerde het vak bij Universal, vaak zonder naam op de aftiteling. Mancini dacht aan twee publieken tegelijk: de kijker en de luisteraar met een platenspeler. Moon River (met Johnny Mercer) en de score van Breakfast at Tiffany’s wonnen allebei een Oscar.
Luistertips:
Henry Mancini – Peter Gunn: Eén herhaalde baslijn draagt het hele stuk. De pianist was de jonge John Williams.Henry Mancini – The Pink Panther Theme: De tenorsax van Plas Johnson sluipt in halve toonstappen, met stiltes tussen de frasen.
Image credit: RCA Records / Publiek domein, via Wikimedia Commons
“
Het titelthema van Peter Gunn komt eigenlijk meer uit de rock-’n-roll dan uit de jazz.
HENRY MANCINI, 1989
Laat het fragment van Peter Gunn nog eens horen en vraag waaraan je de rock-’n-roll hoort: de baslijn in gitaar en piano, de harde stoten. Gitarist Duane Eddy had er in 1959 een hit mee. Image credit: RCA Records / Publiek domein, via Wikimedia Commons
AKTE 2 · SCÈNE 06 · 1965-1973 · BUENOS AIRES, LOS ANGELES
Schifrin: vijf tellen spanning
Klassiek geschoold (Messiaen in Parijs), pianist en arrangeur bij Dizzy Gillespie
Mission: Impossible (1966) staat in een 5/4-maat: lang, lang, kort, kort
Bullitt (1968): jazz, funk, latin en orkest, het geluid van de politiefilm
In de achtervolging valt de muziek weg: alleen motoren en gierende banden
Lalo Schifrin
Lalo Schifrin
Mission: Impossible (1966)
Lalo Schifrin
Bullitt (Main Title) (1968)
Voor het soundtrackalbum van Bullitt nam Schifrin de muziek opnieuw op met onder anderen Bud Shank, Carol Kaye en Howard Roberts: ook hij dacht aan de luisteraar thuis. Daarna Dirty Harry (1971) en Enter the Dragon (1973). Over televisiemuziek gaat Filmrol 8.
Luistertips:
Lalo Schifrin – Mission: Impossible: Tel de maat: geen vier maar vijf tellen.Lalo Schifrin – Bullitt (Main Title): Een funky elektrische bas, fluit, koperstoten en percussie.
Image credit: Distributed by Dot Records / Publiek domein, via Wikimedia Commons
AKTE 2 · SCÈNE 07 · 1962-2008 · LONDEN
Bond: twanggitaar en koper
John Barry arrangeert het James Bond Theme van Monty Norman voor Dr. No (1962)
Een twanggitaar op de lage snaren, een vamp in mineur, swingende bigbandblazers
Goldfinger (1964) legt de Bondklank vast: koper, jazzakkoorden en een groot titellied
Voor The Ipcress File kiest Barry een cimbalom, voor een latere Bondfilm een Moog
John Barry
Monty Norman
James Bond Theme (1962)
Shirley Bassey
Goldfinger (1964)
Gitarist Vic Flick speelde de partij in het Bondthema. Barry schreef de muziek voor elf Bondfilms en won vijf Oscars (twee voor Born Free, verder The Lion in Winter, Out of Africa, Dances with Wolves). David Arnold zette de Bondklank voort van Tomorrow Never Dies (1997) tot Quantum of Solace (2008), met elektronische beats.
Luistertips:
Monty Norman – James Bond Theme: Eén riff draagt een heel filmmerk. Hoor het slotakkoord: mineur met een grote septiem.Shirley Bassey – Goldfinger: Shirley Bassey, een groot orkest en de titel in de melodie: de blauwdruk voor elke latere Bondsong.
Image credit: Geoff Leonard / CC BY-SA 1.0, via Wikimedia Commons
Luister: hoeveel tellen heeft één maat in dit thema?
Drie
Vier
Vijf
Zes
C. Lang, lang, kort, kort: doordat er één tel meer is dan je verwacht, valt het begin van de volgende maat steeds iets later dan je lichaam denkt. Image credit: Onbekend / Publiek domein, via Wikimedia Commons
Wat maakte Ascenseur pour l’échafaud bijzonder?
Het orkest speelde een uitgeschreven symfonische score
De muziek kwam alleen uit een band in beeld
De musici improviseerden op het geprojecteerde beeld
Alle muziek bestond uit bestaande platen
C. Davis had alleen een paar akkoordreeksen bedacht. De musici speelden rechtstreeks op het beeld, zoals een pianist in de stomme film. Image credit: Onbekend / Publiek domein, via Wikimedia Commons
Mancini en Schifrin namen hun muziek opnieuw op voor de plaat. Wat moet er veranderen als filmmuziek thuis moet werken?
In de serie of film zijn het korte stukjes van een paar seconden; op de plaat werden het afgeronde nummers van twee à drie minuten. Goede antwoorden noemen vorm (begin en eind, herhaling), lengte en bezetting. Image credit: Onbekend / Publiek domein, via Wikimedia Commons
DE DROOMFABRIEK · FILMROL 4
De platenkast als partituur
Titelsongs, rocknummers, soul en funk nemen de plaats van de score in.
3
Image credit: Phillip Pessar / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons
AKTE 3 · SCÈNE 08 · 1965-1969 · LOS ANGELES
Bacharach: titelsong en flügelhorn
Licht van klank, ingewikkeld van bouw: maatwisselingen, jazzakkoorden, grote sprongen
Een zachte flügelhorn, piano, lichte strijkers en vocale koortjes
Titelsongs maken als single reclame voor de film
Butch Cassidy (1969): een luchtige score voor een western, met ironie en sympathie
Burt Bacharach
Dusty Springfield
The Look of Love (1967)
Burt Bacharach
South American Getaway (1969)
Bacharach studeerde onder meer bij Darius Milhaud en was arrangeur en dirigent van Marlene Dietrich. Met Hal David schreef hij hits voor Dionne Warwick. Raindrops Keep Fallin’ on My Head (B.J. Thomas) staat als een videoclip binnen de film. Bacharach won twee Oscars, voor de score en voor Raindrops. Bossanova: Braziliaanse stijl uit eind jaren vijftig, samba met jazzharmonie.
Luistertips:
Dusty Springfield – The Look of Love: Een ontspannen bossanovaritme. Zoek de verrassende akkoordwendingen onder de zang.Burt Bacharach – South American Getaway: Een koortje zonder woorden: achtervolgingsmuziek zonder dreiging.
Image credit: ABC Television / Publiek domein, via Wikimedia Commons
AKTE 3 · SCÈNE 09 · 1967-1969 · LOS ANGELES
Bestaande liedjes, nieuwe betekenis
Het jonge bioscooppubliek herkent een popnummer binnen een paar seconden
The Graduate (1967): The Sound of Silence wordt de binnenwereld van Benjamin
Easy Rider (1969) heeft geen gecomponeerde score, alleen rocknummers
De componist wordt een samensteller, vaak is het de regisseur zelf
Simon & Garfunkel
Simon & Garfunkel
The Sound of Silence (1967)
Steppenwolf
Born to Be Wild (1969)
Producer Tom Wilson voegde in 1965 zonder overleg elektrische gitaar, bas en drums toe aan The Sound of Silence; die folkrockversie werd begin 1966 een nummer 1-hit. Alleen Mrs. Robinson werkte Paul Simon speciaal voor de film uit. Born to Be Wild was een jaar eerder uitgebracht en is sinds Easy Rider verbonden met motoren en de road movie. Het paste bij New Hollywood (zie Filmrol 2), en de soundtrackplaat werkte als reclame voor de film.
Luistertips:
Simon & Garfunkel – The Sound of Silence: Een bestaand lied over langs elkaar heen praten wordt de binnenwereld van de hoofdpersoon.Steppenwolf – Born to Be Wild: Geen componist, wel een soundtrack: rock als motor van de road movie.
Image credit: GAC-General Artists Corporation-management and Columbia Reco / Publiek domein, via Wikimedia Commons
AKTE 3 · SCÈNE 10 · 1971-1974 · NEW YORK, MEMPHIS
Blaxploitation: wah-wah en hi-hat
Blaxploitation: actiefilms met zwarte hoofdrolspelers, met soul en funk als score
Shaft begint met alleen een hi-hat in zestienden, dan een wah-wah-gitaar
Laag voor laag komen bas, piano, blazers, strijkers en fluit erbij
Hayes wint de Oscar voor het beste lied: de eerste Afro-Amerikaan buiten het acteren
Isaac Hayes
Isaac Hayes
Theme from Shaft (1971)
Curtis Mayfield
Superfly (1972)
Hayes was songschrijver en producer bij Stax in Memphis (Soul Man met David Porter). Drummer Willie Hall haalde het hi-hatpatroon uit een break in Try a Little Tenderness van Otis Redding. Het nummer wordt ook een van de eerste discoplaten genoemd. Bij Sweet Sweetback’s Baadasssss Song (1971) speelde het nog onbekende Earth, Wind & Fire. Bij Super Fly zeggen Mayfields teksten soms iets anders dan de beelden.
Luistertips:
Isaac Hayes – Theme from Shaft: Eerst alleen hi-hat en wah-wah. Het arrangement bouwt zich laag voor laag op.Curtis Mayfield – Superfly: Dansbare soul in falset, met een kritische tekst over de drugswereld.
Image credit: John H. White / Publiek domein, via Wikimedia Commons
AKTE 3 · SCÈNE 11 · 1973-1994 · LOS ANGELES
Van American Graffiti tot Pulp Fiction
American Graffiti (1973): 41 nummers uit de autoradio, een compilatiescore
De bronmuziek valt samen met de score: de personages horen haar ook
Pulp Fiction (1994): Misirlou in een razendsnelle tremolo, als openingsschok
De regisseur als dj: platen kiezen, combineren en op het juiste moment laten vallen
Quentin Tarantino
Bill Haley & His Comets
Rock Around the Clock (1954)
Dick Dale & His Del-Tones
Misirlou (1962)
Walter Murch stelde voor om het radioprogramma van Wolfman Jack de ruggengraat van American Graffiti te maken. RCA weigerde, daarom ontbreekt Elvis Presley. Rock Around the Clock werd pas een wereldhit via Blackboard Jungle (1955). Dick Dale hoorde Misirlou van zijn oom op een oed. Bij American Graffiti zijn de liedjes een tijdmachine, bij Tarantino zeggen ze meer over de smaak van de regisseur.
Luistertips:
Bill Haley & His Comets – Rock Around the Clock: Een oude hit opent de film en zet meteen het jaar neer.Dick Dale & His Del-Tones – Misirlou: Surfgitaar in de dubbelharmonische toonladder, als openingsschok van een film uit 1994.
Image credit: Gage Skidmore / CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons
AFTITELING
Herkenning
Van Busby Berkeley tot Tarantino draait de song in film om herkenning. De film maakt de song beroemd, en de song maakt reclame voor de film.
Grijp terug op het woordweb van het begin: welke van de genoemde scènes gebruiken een titelsong, welke een bestaand nummer? Image credit: Phillip Pessar / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons
Wat is een compilatiescore?
Een score die alleen uit jazz bestaat
Een soundtrack van bestaande nummers in plaats van nieuw gecomponeerde muziek
Een verzamelalbum met titelsongs
Een score die tijdens de opname wordt geïmproviseerd
B. American Graffiti is het voorbeeld: 41 nummers, en geen geld meer over voor een gecomponeerde score. Image credit: Phillip Pessar / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons
Zet deze films in de goede volgorde.
1933, 1951, 1962, 1967, 1971, 1994. Image credit: Phillip Pessar / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons
Vul in
In een backstagemusical worden de liedjes als toneelnummers in het verhaal uitgevoerd. Bernstein bouwt West Side Story op de tritonus. Het thema van Peter Gunn rust op een ostinato, en Mission: Impossible staat in een 5/4-maat. Een soundtrack van bestaande nummers heet een compilatiescore.
Image credit: Phillip Pessar / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons
Kies een recente film of serie met een bestaand lied. Welke betekenis neemt het lied mee, en welke krijgt het erbij?
Slotopdracht. Goede antwoorden noemen de plek in de film (opening, montage, slot), wat het lied al betekende (tijd, artiest, tekst) en wat de scène eraan toevoegt, zoals Born to Be Wild in Easy Rider of Misirlou in Pulp Fiction. Image credit: Phillip Pessar / CC BY 2.0, via Wikimedia Commons
DRAAIBOEK · BEGRIPPEN
Begrippen
Backstagemusical: musical over het maken van een show
Nasynchroniseren: achteraf een stem of zang inspreken bij beeld
Tritonus: interval van drie hele tonen, klinkt gespannen
Hemiool: afwisseling van 2×3 en 3×2
Bronmuziek: muziek die de personages ook horen
Bigband: groot jazzorkest met blazerssecties en ritmesectie
Modale jazz: improviseren op toonladders (modi)
Ostinato: kort motief dat steeds wordt herhaald
Chromatiek: beweging in halve toonstappen
Twanggitaar: harde aanslag op lage snaren, veel galm
Cimbalom: Hongaars hakkebord met hamertjes
Titelsong: lied onder de begintitels, vaak ook een single
Flügelhorn: koperinstrument, ronder en warmer dan een trompet
Compilatiescore: soundtrack van bestaande nummers
Wah-wah: gitaarpedaal dat de klank laat ‘praten’
Tremolo: snel herhaald aanslaan van dezelfde noot
This item has no instructions
