2.3 Hervorming 2HA GWP4

• New lesson editor
• Geschiedenis
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 2

Startopdracht: Waarom veranderde het denken in de Renaissance van Memento Mori naar Carpe Diem? Gebruik je aantekeningen van 2.1.

Waarom betekende een nieuwe kijk op het leven nog niet dat de kerk haar invloed verloor?

Wat leer je in §2.3 De Hervorming/De Reformatie?

TWEE GROTE VRAGEN

LES 1 | Waarom kwam er kritiek op de kerk?

• Uitleggen waarom de kerk veel invloed had.

• Hemel, hel, vagevuur en aflaten beschrijven.

• Erasmus en Luther vergelijken.

• Uitleggen hoe de boekdrukkunst nieuwe ideeën verspreidde.

LES 2 | Waarom viel de kerk uiteen?

• Katholieken, lutheranen en calvinisten vergelijken.

• Predestinatie uitleggen.

• Verklaren waarom vorsten het geloof wilden bepalen.

• Godsdienstoorlogen en de Vrede van Augsburg uitleggen.

Van renaissance naar Hervorming

NIET IEDEREEN DACHT METEEN ANDERS

RIJKE EN OPGELEIDE GROEPEN

In de renaissance kregen vooral rijke burgers en geleerden belangstelling voor nieuwe ideeën over mens en wereld.

Het christelijk geloof bleef ook voor hen belangrijk.

HET DAGELIJKSE LEVEN

Voor veel gewone mensen bleef de kerk het leven sterk bepalen: van heiligenverering tot de angst voor straf na de dood.

Kritiek van Erasmus en Luther, en later de ideeën van Calvijn, daagden bestaande kerkelijke opvattingen uit.

Leerdoelen les 1

CORNELL

Je kunt heiligenverering uitleggen.

Je kent hemel, hel, vagevuur en aflaten.

Je verklaart kritiek van Erasmus en Luther.

Je legt een verband met de boekdrukkunst.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 1 | EXPLAIN

Hemel, hel en vagevuur

GELOOF VÓÓR DE REFORMATIE

HEMEL: eeuwig leven bij God.

HEL: blijvende verwijdering van God.

VAGEVUUR: tijdelijke loutering vóór de hemel.

De hoop op verlossing en angst voor straf waren belangrijk.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 1 | EXPLAIN

Wat was een aflaat?

CORNELL

Een aflaat verminderde volgens de katholieke leer tijdelijke straf voor reeds vergeven zonden.

Een aflaat was niet hetzelfde als vergeving kopen.

De verkoop van aflaten leidde tot kritiek.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 1 | EXPLAIN

Startopdracht — heiligen

5 MINUTEN STIL

Bekijk Sint Laurentius.

1. Wat zie je?

2. Waarom zou iemand een heilige om hulp vragen?

3. Wat zegt dat over de plaats van geloof in het dagelijks leven?

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 1 | EXPLAIN

Sint Stefanus en Isidorus

HERKEN DE HEILIGE

Stefanus wordt vaak afgebeeld met stenen.

Isidorus van Sevilla verzamelde kennis.

Heiligen hadden herkenbare verhalen en symbolen.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 1 | EXPLAIN

Waarom vereerden mensen heiligen?

CORNELL

Heiligen waren voorbeelden van een bijzonder christelijk leven.

Gelovigen vroegen hen om voorspraak bij God.

De kerk gaf verhalen, beelden en rituelen door.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 1 | EXPLAIN

Waarom waren heiligen en het leven na de dood belangrijk voor mensen?

Denkvraag: heiligenverering

LEG UIT

Waarom kon heiligenverering de kerk veel invloed geven op het dagelijks leven?

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 1 | EXPLAIN

Waarom kon heiligenverering de kerk veel macht geven op het dagelijks leven?

Antwoordcheck: heiligenverering

ZWAK → STERK

✗ ZWAK: De kerk had veel heiligen.

✓ GOED: Gelovigen zochten via heiligen steun bij problemen. Omdat de kerk hun verering en rituelen begeleidde, speelde zij ook buiten de kerkdienst een belangrijke rol.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 1 | EXPLAIN

Denkvraag: aflaten

LEG UIT

Waarom kon de verkoop van aflaten het gezag van de kerk aantasten?

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 1 | EXPLAIN

Waarom kon het verkopen van aflaten het gezag van de kerk aantasten?

Antwoordcheck: aflaten

ZWAK → STERK

✗ ZWAK: Mensen vonden aflaten slecht.

✓ GOED: Bij de verkoop van aflaten leek geld invloed te hebben op de gevolgen van zonden. Daardoor konden gelovigen twijfelen of geestelijken geloof of inkomsten belangrijker vonden.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 1 | EXPLAIN

Luther en de 95 stellingen

CORNELL

In 1517 bekritiseerde Luther de aflaathandel.

Hij benadrukte geloof, Gods genade en de Bijbel.

Hij weigerde zijn opvattingen in te trekken en werd uit de kerk gezet.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 1 | EXPLAIN

Boekdrukkunst als versneller

CORNELL

Pamfletten en boeken werden sneller verspreid.

Veel meer mensen lazen Luthers ideeën en Bijbelvertalingen.

Een plaatselijk conflict werd een Europese discussie.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 1 | EXPLAIN

Denkvraag: Erasmus en Luther

VERGELIJK

Waarom leidde de kritiek van Luther tot een kerksplitsing, terwijl Erasmus binnen de kerk wilde blijven?

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 1 | EXPLAIN

Waarom leidde de kritiek van Luther tot een kerksplitsing en die van Erasmus niet?

Waarom leidde de kritiek van Luther tot een kerksplitsing en die van Erasmus niet?

Antwoordcheck: Erasmus en Luther

ZWAK → STERK

✗ ZWAK: Luther was tegen de kerk.

✓ GOED: Erasmus wilde misstanden binnen de katholieke kerk verbeteren. Luther bleef ideeën verdedigen die botsten met het gezag van de paus. Rond zijn opvattingen ontstond een afzonderlijke geloofsbeweging.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 1 | EXPLAIN

Eindcheck les 1

Vat de les samen in ongeveer 5 zinnen, gebruik onderstaande zaken.

Heiligenverering, vagevuur, kritiek op aflateeen, vergelijking tussen Erasmus en Luther en het verband tussen de hervorming/Reformatie en de boekdrukkunst .

Aan de slag

• Maak opdracht 1 t/m 7 van 2.3

Les 2 — geloof en macht

START

Waarom werd een meningsverschil over geloof ook een strijd tussen machthebbers?

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 2 | EXPLAIN

Startopdracht: de vorst beslist

5 MINUTEN STIL

Je vorst is katholiek, maar jouw gezin is protestants.

1. Wat zou de vorst van jullie kunnen eisen?

2. Waarom wil hij misschien één geloof?

3. Waarom kan dat tot verzet leiden?

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 2 | EXPLAIN

Leerdoelen les 2

Je kunt het katholieke, lutherse en calvinistische christendom met elkaar vergelijken.

Je kunt predestinatie uitleggen.

Je kunt verklaren waarom vorsten het geloof in hun land wilden bepalen.

Je kunt het ontstaan van godsdienstoorlogen verklaren.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 2 | EXPLAIN

Calvijn en predestinatie

CORNELL

Calvijn benadrukte de Bijbel en sober leven.

Predestinatie: God had volgens Calvijn al bepaald wie gered zou worden.

Zijn ideeën kregen ook in de Nederlanden aanhangers.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 2 | EXPLAIN

Drie geloofsrichtingen

CORNELL

KATHOLIEK: paus, sacramenten en heiligenverering.

LUTHERS: geen pauselijk gezag, nadruk op geloof en Bijbel.

CALVINISTISCH: geen pauselijk gezag, soberheid en predestinatie.

ALLE DRIE zijn het christelijke geloofsrichtingen.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 2 | EXPLAIN

Denkvraag: verschillen

VERGELIJK

Leg met twee voorbeelden uit hoe het calvinisme verschilde van het katholicisme.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 2 | EXPLAIN

Antwoordcheck: verschillen

ZWAK → STERK

✗ ZWAK: Ze geloven anders.

✓ GOED: Calvinisten erkenden het gezag van de paus niet en wezen de katholieke heiligenverering af. Ook benadrukten ze een sobere eredienst en de Bijbel.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 2 | EXPLAIN

Vorsten en de Reformatie

CORNELL

Vorsten wilden orde en gehoorzaamheid.

Sommige vorsten zagen in de Reformatie een kans op zelfstandigheid tegenover paus en keizer.

Geloof werd ook een politieke keuze.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 2 | EXPLAIN

Denkvraag: macht

VERBAND

Hoe kon een meningsverschil over geloof veranderen in een machtsstrijd?

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 2 | EXPLAIN

Antwoordcheck: macht

ZWAK → STERK

✗ ZWAK: Vorsten wilden macht.

✓ GOED: Vorsten wilden bepalen welk geloof in hun gebied was toegestaan. Als inwoners of andere machthebbers die keuze betwistten, ontstond strijd over gezag. Zo werd een religieus conflict ook politiek.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 2 | EXPLAIN

Waarom ontstonden godsdienstoorlogen?

GELOOF ÉN MACHT

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN

1 RELIGIE

Katholieken en protestanten verschilden van mening over het juiste geloof.

2 POLITIEK

Vorsten wilden bepalen welk geloof in hun gebied was toegestaan.

3 CONFLICT

Als vorsten en inwoners andere keuzes maakten, konden spanningen uitlopen op oorlog.

DENKVRAAG → Wanneer wordt een godsdienstig meningsverschil een machtsstrijd?

Vrede van Augsburg (1555)

CORNELL

In het Heilige Roomse Rijk konden vorsten kiezen tussen katholiek en luthers.

Inwoners mochten niet automatisch zelf kiezen.

Calvinisme viel niet onder de regeling.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 2 | EXPLAIN

Denkvraag: godsdienstvrijheid

LEG UIT

Waarom bracht de Vrede van Augsburg geen volledige godsdienstvrijheid?

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 2 | EXPLAIN

Antwoordcheck: Augsburg

ZWAK → STERK

✗ ZWAK: Niet iedereen was tevreden.

✓ GOED: De vrede gaf vooral vorsten de keuze tussen katholiek en luthers. Inwoners mochten niet overal zelf kiezen en calvinisme was niet erkend. Daarom bleven spanningen bestaan.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 2 | EXPLAIN

De Nederlanden

VOORUITBLIK OP DE OPSTAND

Karel V en Filips II wilden het katholieke geloof handhaven.

Protestanten werden vervolgd.

Calvinisten kwamen onder meer bij hagenpreken samen.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 2 | EXPLAIN

Kernvraag §2.3

ZELFSTANDIG ANTWOORDEN

Waarom leidde kritiek op de katholieke kerk tot een blijvende kerksplitsing?

Verwerk Luther, boekdrukkunst, pauselijk gezag en protestantse kerken.

Schrijf oorzaak → uitleg → gevolg.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 2 | EXPLAIN

Kernvraag — modelantwoord

ZWAK → STERK

✗ ZWAK: Luther had kritiek en toen kwamen er protestanten.

✓ GOED: Luther bekritiseerde de aflaathandel en het gezag van de paus. Dankzij de boekdrukkunst verspreidden zijn ideeën zich snel. Omdat hij zijn kritiek niet introk en steun kreeg van vorsten, ontstonden protestantse kerken naast de katholieke kerk.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 2 | EXPLAIN

Frankrijk: katholieken en hugenoten

CORNELL • GODSDIENSTOORLOGEN

In Frankrijk bleef de koning katholiek, maar het calvinisme kreeg aanhangers: de hugenoten.

Vanaf 1562 ontstonden bloedige godsdienstoorlogen tussen katholieken en hugenoten.

Tijdens de Bartholomeusnacht (1572) werden duizenden hugenoten vermoord.

Het Edict van Nantes (1598) gaf hugenoten beperkte godsdienstvrijheid.

Kerk, wetenschap en techniek

CORNELL • LEG HET VERBAND UIT

Tijdens de renaissance gingen geleerden oude ideeën opnieuw onderzoeken en zelf waarnemen.

Ook Erasmus en Luther stelden bestaande kerkelijke praktijken en het kerkelijk gezag ter discussie.

Dankzij de boekdrukkunst konden nieuwe ideeën en Bijbelvertalingen zich veel sneller verspreiden.

Zo droegen kritisch denken én nieuwe techniek bij aan de Hervorming.

Eindcheck les 2

ZONDER SPIEKEN

1. Wat betekent predestinatie?

2. Vergelijk katholieken en calvinisten.

3. Waarom bemoeiden vorsten zich met geloof?

4. Waarom loste Augsburg niet alles op?

5. Verklaar het ontstaan van godsdienstoorlogen.

2HA • §2.3 DE KERK VALT UITEEN • LES 2 | EXPLAIN