§4.1 Natuur: Klimaat en landschap

• New lesson editor
• Aardrijkskunde
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 5

§4.1 Klimaat en landschap

Lesdoelen

• De ruimtelijke spreiding van de klimaten in Zuid-Amerika beschrijven en verklaren (met behulp van de klimaatfactoren);

• De invloed van El Niño op het weerpatroon in Zuid-Amerika beschrijven;

• De kenmerkende landschappen en vegetatie in Zuid-Amerika beschrijven en hun ruimtelijke spreiding verklaren;

• Het gedrag van de grote rivieren in Zuid-Amerika aan de hand van reliëf en vegetatie analyseren. 

Geef een kaart van ZA en laat de leerlingen 10 minuten alles opschrijven wat ze zien of denken te zien mbt. de landschappen, klimaten, vegetatie, atmosferische circulatie. etc. 

7

minute

00

second

+30 s

Introductie §

Maak: opdracht 1

5 min. 

Topografie: landschap Brazilië / Zuid-Amerika

Andes

Hoogland van Guyana

Hoogland van Brazilië

Atlantische oceaan

Amazone

Pacifische oceaan

Pantanal

Reliëf

Breedteligging

Zeestroom

ITCZ

Regenschaduw

Stijgingsregen

Vochtige lucht

Lagedrukgebied

Passaatwind

Corioliskracht

Stuwingsregen

Invalshoek

Klimaat 

Klimaatfactoren?

teken

teken

Klimaatverschillen binnen Z-A

Overheersende windrichting + Andesgebergte 

Zuid-oostpassaat in Brazilië -> tot de oostzijde van de Andes

Westzijde Andes: lijzijde 

Oostzijde andes loefzijde 

Bij Argentinië is dit andersom. daar zorgen de overheersende westenwinden van de gematigde breedte voor neerslag aan de westzijde en droogte aan de oostzijde van de Andes 

juli

januari

El Niño / La Niña

Hoe zat het ook alweer?

Luchtdruk oscilleert

Luchtdrukverschil tussen Tahiti en Darwin ‘oscilleert’. Dat wil zeggen: verandert in de tijd als een golf, een cyclus, op en neer.

De zuidelijke oscillatie (Southern Oscillation)

Onder normale omstandigheden waait er dus rond de evenaar een oostelijke wind over de grote oceaan. Gevolg -> zeewater van Peru naar Indonesië geblazen.

Hierdoor ontstaat er voor de kust van Peru opwelling van koud diezeewater met veel voedingsstoffen voor zeeleven en is goed voor de visvangst.

Het water is koud -> lucht koelt af dus dalende luchtbeweging -> hogedrukgebied.

Bij Australië en Indonesië is dit precies andersom 

Peru

Kust

Luchtdruk daalt en draait om en dus ook de winden, passaten en dus ook de zeestroom

EN(SO)

EN = El Niño

I.p.v. normale zeestroming oost ->west 

(Peru naar Indonesië), stroming van west 

naar oost Indonesië  naar Peru. Belemmert 

opwelling van koud water.

- Oceanische deel van de weersverandering.

visvangst ligt stil 

(EN)SO

SO = Zuidelijke oscillatie

Veranderingen in het luchtdrukverschil

over de Grote Oceaan tussen

Indonesië en Peru.

- Atmosferische deel van de 

    weersverandering.

Zuidelijke oscillatie

Luchtdrukverschillen: Lagedruk gebied verschuift richting oceaan.

El Niño 

1. Lagedruk gebied in Peru.

2. Hogere luchtdruk in Australië.

3. Lucht- en zeestromen keren 

    om.

4. Indonesië = droogte.

5. Peru = neerslag.

Gevolgen El Niño 

1.  Bosbranden in Indonesië door droogte.

2. Droogte in delen van Californië.

3. Overstromingen in Peru door zware 

     regenval.

4. Daling visvangst bij Peru door minder 

     opwellend diepzeewater.

5. Ontstaan van luchtdrukverschillen op de

 Atlantische oceaan - beïnvloedt het weer in

Europa, bijvoorbeeld een vochtig voorjaar 

 Nederland.

2 tot 8 jaar wisselt het om. Nog heel weinig over de oorzaken van dit verschijnsel duidelijk. 

Prognose 2026

De huidige La Niña (koele fase) zal begin 2026 snel overgaan in een neutrale fase, met een grote kans dat deze gedurende de eerste helft van 2026 aanhoudt. Vanaf de zomer of tweede helft van 2026 neemt de kans op een terugkeer van El Niño (warme fase) sterk toe, wat kan leiden tot hogere wereldwijde temperaturen

Landschappen

Volgende les

Lesdoelen

• De ruimtelijke spreiding van de klimaten in Zuid-Amerika beschrijven en verklaren (met behulp van de klimaatfactoren);

• De invloed van El Niño op het weerpatroon in Zuid-Amerika beschrijven;

• De kenmerkende landschappen en vegetatie in Zuid-Amerika beschrijven en hun ruimtelijke spreiding verklaren;

• Het gedrag van de grote rivieren in Zuid-Amerika aan de hand van reliëf en vegetatie analyseren. 

Aan de slag

3 en 4

Lesdoelencheck 

Wat beschrijft de Pampa?

A

Gematigd grasland

B

Savanne

C

Steppe

D

Wat type klimaat heeft de Selva?

A

Droog klimaat

B

Tropisch regenklimaat

C

Steppe klimaat

D

Wat is er bij de La Niña situatie aan de hand?

A

Hoge drukgebied in de Stille Oceaan / Zuid-Amerika

B

Laag drukgebied in de Atlantische Oceaan / Zuid Amerika

C

Bosbranden in Indonesië

D

Hoe beïnvloedt El Niño het weer?

A

Verhoogt de neerslag in Zuid-Amerika

B

Verlaagt de temperatuur in Afrika

C

D

Lesdoelen

• De ruimtelijke spreiding van de klimaten in Brazilië beschrijven en verklaren (met behulp van de klimaatfactoren);

De klimaten in Brazilië verschillen door de breedteligging (dicht bij de evenaar en de ITCZ), de ligging ten opzichte van zee met warme zeestromen en overheersende luchtstromen, en door bergen waarbij aan de loefzijde meer neerslag valt dan aan de lijzijde.

• De invloed van El Niño op het weerpatroon in Zuid-Amerika beschrijven.

Tijdens El Niño warmt het zeewater in de Stille Oceaan op en verschuift het lagedrukgebied richting Zuid-Amerika, waardoor de normale lucht- en neerslagpatronen veranderen.
Dit zorgt in Zuid-Amerika voor meer regen en overstromingen in sommige gebieden en droogte in Australië en Indonesië. 

Lesdoelen

• De ruimtelijke spreiding van de klimaten in Brazilië beschrijven en verklaren (met behulp van de klimaatfactoren);

• De invloed van El Niño op het weerpatroon in Zuid-Amerika beschrijven;

• De kenmerkende landschappen en vegetatie in Brazilië beschrijven en hun ruimtelijke spreiding verklaren;

• Het gedrag van de grote rivieren in Zuid-Amerika aan de hand van reliëf en vegetatie analyseren. 

Vandaag 

Deel II

Landschappen en rivieren 

Lesdoelen

• De ruimtelijke spreiding van de klimaten in Brazilië beschrijven en verklaren (met behulp van de klimaatfactoren);

• De invloed van El Niño op het weerpatroon in Zuid-Amerika beschrijven;

• De kenmerkende landschappen en vegetatie in Brazilië beschrijven en hun ruimtelijke spreiding verklaren;

• Het gedrag van de grote rivieren in Zuid-Amerika aan de hand van reliëf en vegetatie analyseren. 

Klimaat 

Klimaatfactoren?

Klimaat Z-A

klimaatfactoren van invloed op Brazilië

1. reliëf >> bergketens aan de zuidoostkust zorgen voor stuwingsregens in de kustvlakte en droog daarachter. NO lijzijde.

2. geografische ligging >> ligging voor een deel op de evenaar met bijkomend lagedrukgebied, stijgingsregens. 

Klimaat Z-A

3. Lucht en zeestromen (type oppervlak / ligging t.o.v. de zee) > 

Rond de evenaar aanlandige passaatwinden +

Langs de kust is een warme zeestroom =

dosis vochtige lucht

4. ITCZ -> het equatoriale lagedrukgebied. Verschuift wat zorgt voor neerslagvariaties door het jaar heen. 

Landschappen

Selva: tropisch regenwoud

Cerrado: vochtige savanne

Caatinga: witte woud, steppeklimaat

Llanos: drogere savanne

Mangrove: tropische kust, bomen met wortels in zee

Selva (tropisch regenwoud)

Selva

Amazone

Dichte en gelaagde vegetatie

Hoge biodiversiteit

Af klimaat

Vegetatie: Selva (tropisch regenwoud)

Mangrove 

• Kustgebieden (zout water)

• eb- en vloedwisseling 

Savanne

Llanos - Venezuela 

Cerrado - Midden Brazilië

Caatinga - Noordoost Brazilië (steppe)

Cerrado (savanne)

Portugees voor "gesloten" 

grillig gevormde takken ondoordringbaar voor de kolonisten

Cerrado (Savanne)

• Tropisch regenwoud verandert ten zuide van de amazone in de savanne.

• In de hooglanden zijn de winters warm en droog 

• natuurlijke bosbranden

• Mix van bomen en struiken met leerachtige bladeren 

Caatinga (witte woud)

• Steppeklimaat

• Noordoost Brasil -> regenschaduw 

• Droogte (verwoestijning kan gevolg zijn)

• Hoge doornstruiken

Semi-aride klimaat (BS)

Droog doordat het in regenschaduw kustgebergte ligt voor de zuidoostpassaat

Hoge doornstruiken

Andes

Lijdzijde van de Andes

Steppe en woestijnen 

Patagonië - Pampas (BS)

Droogste woestijn ter wereld - Atacama (BW)

Brazilië

warme Atlantische zeestroom

Rivieren

https://atlas.co/explore/rivers/rivers-in-south-america/

Quizvraag!

Hoe breed is de Amazone op ze breedst tijdens regenseizoen? 40 km

en droog? 3,2 tot 9

Paraná

Het is een van de langste rivieren van Zuid-Amerika. (stroomt in het zuiden van Z-A)

De rivier voedt grote waterkrachtcentrales.

Hij stroomt langs enorme moerasgebieden.

Amazone

Het is de waterrijkste rivier ter wereld.

Er leven roze rivierdolfijnen.

Hij stroomt door het grootste regenwoud.

Orinoco

Hij vormt deels de grens van Venezuela.

De rivier verandert sterk per seizoen.

Er zwemmen elektrische sidderalen⚡

juli

januari

Stroomsnelheid 

Afhankelijk van verhang

lage stroomsnelheid brede rivieren

hoog? erosie en veel sediment in de rivieren. 

ontbossing heeft invloed hierop

Aan de slag / thuis

§4.1 

3 en 4 vorige les

Opdracht 5

Begrippen

• Hoogvlakte / Hoogland

• Biodiversiteit

• Tropisch regenwoud - Selva

• Savanne – Cerrado (bomen en struiken)

• Savanne – Llanos (soort grasvlaktes)

• Steppe – Caatinga (doornstruiken)

                                        Klimaat <--> Landschap <--> Vegetatie

Lesdoelen

• De ruimtelijke spreiding van de klimaten in Brazilië beschrijven en verklaren;

• De kenmerkende landschappen in Brazilië beschrijven en hun ruimtelijke spreiding verklaren;

• De samenhang tussen vegetatie, landschap en klimaat in Brazilië uitleggen. 

Lesdoelen

1. De ruimtelijke spreiding van de klimaten in Brazilië beschrijven en verklaren

In het Amazonegebied heerst een tropisch regenklimaat met het hele jaar door veel neerslag, terwijl het noordoosten (caatinga) een droog savanne- en steppeklimaat heeft. Deze verschillen ontstaan door de ligging ten opzichte van de evenaar, de invloed van passaatwinden en  zeestromen en de hoogteligging van het Hoogland van Brazilië en het Hoogland van Guyana.

2. De kenmerkende landschappen in Brazilië beschrijven en hun ruimtelijke spreiding verklaren

Het Amazonebekken bestaat uit laagland met tropisch regenwoud, het Hoogland van Brazilië uit savannelandschap (cerrado) en het Pantanal uit een groot moerasgebied. De vlakke kuststrook wordt gekenmerkt door mangroven, en de ruimtelijke spreiding wordt vooral bepaald door hoogte, neerslag en afstand tot zee.

Lesdoelen

3. De samenhang tussen vegetatie, landschap en klimaat in Brazilië uitleggen

In natte gebieden zoals de Amazone groeit tropisch regenwoud, terwijl in droge gebieden zoals de caatinga alleen doornstruiken en harde planten voorkomen. Het klimaat bepaalt dus welke vegetatie kan groeien, en die vegetatie geeft het landschap zijn kenmerkende uiterlijk.

Het grootste deel van Zuid-Amerika bestaat uit

A

Selva

B

Mangrove

C

Caatinga

D

Cerrado

De cerrado bestaat uit

A

tropisch regenwoud

B

woestijn

C

boomsavanne

D

graslanden

Het grootste deel van Zuid-Amerika bestaat uit

A

Selva

B

Mangrove

C

Caatinga

D

Cerrado

De cerrado bestaat uit

A

tropisch regenwoud

B

woestijn

C

boomsavanne

D

graslanden

Leg uit waarom de ITCZ in januari in het binnenland van Brazilië zover naar het zuiden afwijkt.

Denk aan reliëf!

De caatinga ligt vnl aan de oostzijde van Brazilië, vlakbij de kust in de buurt van een warme zeestroom. Toch is het hier relatief droog (BS). Welke klimaatfactor is hiervoor verantwoordelijk? Leg uit.