2.1 en 2.2 Van jagers naar boeren
2.1 en 2.2 Van jagers naar boeren
Deze les verbindt drie grote lijnen: evolutie van de mens, leven in de ijstijd en de overgang naar landbouw in de prehistorie.
Lesdoel
Ik kan uitleggen hoe mensen in de prehistorie leefden en waarom de overgang van jagen en verzamelen naar landbouw zoveel veranderde.
This item has no instructions
Welke woorden passen volgens jou bij prehistorie?
Gebruik deze woordwolk om voorkennis op te halen. Vraag kort door op woorden als jagers, boeren, ijstijd, evolutie of hunebedden.
Hoe werkt evolutie?
Evolutie is het langzaam veranderen van soorten over heel lange tijd.
Binnen een soort zijn verschillen tussen individuen.
Door aanpassing aan de omgeving hebben sommige kenmerken meer kans om te blijven.
Mensen met handige kenmerken krijgen vaker nakomelingen.
Zo verandert een soort stap voor stap.
Benadruk dat evolutie niet ineens gebeurt en dat soorten niet bewust kiezen om te veranderen. Het gaat om veel generaties.
Van aapachtige naar mens
Bij de evolutie van de mens zie je geleidelijke veranderingen:
rechter lopen
handigere handen
grotere hersenen
betere werktuigen
meer samenwerking
Zeg erbij dat het geen rechte, simpele lijn was. Er leefden verschillende mensensoorten naast elkaar of na elkaar.
Homo habilis
Homo habilis betekent ongeveer: handige mens.
Kenmerken:
gebruikte eenvoudige stenen werktuigen
kon beter voedsel verwerken
had grotere hersenen dan eerdere mensachtigen
leefde zeer lang geleden in Afrika
Leg kort uit dat werktuigen belangrijk zijn omdat ze laten zien dat mensen hun omgeving steeds beter konden gebruiken.
Homo erectus
Homo erectus liep rechtop en verspreidde zich verder over de wereld.
sterker gebouwd
gebruikte werktuigen
leefde in verschillende gebieden
kon zich beter aanpassen aan nieuwe omgevingen
Als passend in de methode kan de docent noemen dat Homo erectus vaak wordt verbonden aan grotere mobiliteit en aanpassing aan verschillende klimaten.
Homo neanderthalensis
De Neanderthaler leefde in een koud klimaat.
Kenmerken:
stevig lichaam
aangepast aan kou
gebruikte werktuigen
leefde in groepen
zorgde waarschijnlijk voor elkaar
Gebruik consequent de term Homo neanderthalensis en leg uit dat deze mensensoort goed paste bij ijstijdomstandigheden in Europa.
Homo Sapiens
leefde vanaf ongeveer 300.000 jaar geleden
ontstond in Afrika
liep rechtop
had groter denkvermogen dan eerdere mensensoorten
gebruikte vuur en verfijnde werktuigen
leefde in groepen en werkte samen
trok naar andere werelddelen
This item has no instructions
Homo sapiens sapiens
Homo sapiens sapiens is de moderne mens.
zeer ontwikkeld denkvermogen
taal en samenwerking werden belangrijker
maakte steeds ingewikkeldere werktuigen
verspreidde zich over de wereld
Benadruk dat deze mensensoort uiteindelijk overbleef en later ook landbouw ging ontwikkelen.
Waardoor verandert een soort volgens evolutie?
Door oefening
Door toeval alleen
Door aanpassing
Door keuze
De kern uit de slides is dat kenmerken die beter passen bij de omgeving vaker blijven, over veel generaties.
Maak de tekst compleet
Bij de evolutie van de mens waren er geleidelijke veranderingen. Mensen gingen meer rechtop lopen, kregen grotere hersenen en maakten betere werktuigen.
Alle drie de woorden komen letterlijk of bijna letterlijk terug in het blok over evolutie van de mens.
Wat was de ijstijd?
De ijstijd was een lange periode waarin het klimaat veel kouder was dan nu.
Grote delen van Noord-Europa waren bedekt met ijs of hadden een toendraklimaat.
Daardoor was leven moeilijker en moesten mens en dier zich aanpassen.
Noem dat er meerdere ijstijden waren, maar dat in deze les vooral de laatste ijstijd en het einde daarvan belangrijk zijn.
Leven tijdens de ijstijd
Mensen leefden van wat de natuur bood.
jagen op dieren
verzamelen van planten en noten
trekken met seizoenen mee
schuilen tegen kou en wind.
Verbind dit met het nomadische bestaan van jagers-verzamelaars.
Na de laatste ijstijd
Het wegvallen van de laatste ijstijd had grote gevolgen voor Noordwest-Europa.
het klimaat werd warmer
ijs verdween
bossen kwamen terug
dieren en planten veranderden
mensen konden zich op nieuwe plekken vestigen
Laat zien dat klimaatverandering directe invloed heeft op hoe mensen leven.
Gevolgen voor het leven
Door het warmere klimaat veranderde het dagelijks leven.
Mensen vonden op meer plaatsen voedsel.
Ze bleven soms langer op één plek.
Het werd uiteindelijk makkelijker om gewassen te verbouwen en dieren te houden.
Deze slide vormt de brug van klimaat naar landbouwrevolutie.
Jagers en verzamelaars
Kenmerken van jagers en verzamelaars:
leefden in kleine groepen
gebruikten eenvoudige werktuigen
waren nomadisch
hadden weinig bezittingen
kenden weinig of geen hiërarchie
Leg nomadisch uit als rondtrekkend. Leg hiërarchie uit als verschil in macht of status.
Waarom weinig hiërarchie?
Bij jagers en verzamelaars was er meestal weinig verschil in bezit.
Wie rondtrekt, kan niet veel meenemen.
Daardoor waren verschillen tussen mensen vaak kleiner dan later bij boeren.
Maak duidelijk dat dit een algemeen kenmerk is: kleine groepen en weinig bezit zorgen vaak voor minder sociale verschillen.
Wat veranderde in Noordwest-Europa na de laatste ijstijd?
Meer ijs
Warmer klimaat
Minder planten
Grotere kou
Laat leerlingen het verband leggen tussen klimaatverandering en nieuwe mogelijkheden voor mensen.
Vul de juiste woorden in
Jagers en verzamelaars leefden in kleine groepen. Ze waren vaak nomadisch en hadden weinig bezittingen. Daardoor was er meestal weinig hiërarchie.
Deze oefening bundelt de kernkenmerken van jagers en verzamelaars uit slides 12 en 13.
Het ontstaan van landbouw
De landbouwrevolutie is de overgang van jagen en verzamelen naar akkerbouw en veeteelt.
Mensen gingen zelf voedsel produceren in plaats van alleen zoeken of jagen.
Dat veranderde hun leven ingrijpend.
Benadruk dat 'revolutie' hier een grote verandering betekent, geen plotselinge gebeurtenis in één jaar.
Akkerbouw en veeteelt
Akkerbouw is het verbouwen van gewassen.
Veeteelt is het houden van dieren voor voedsel of andere producten.
Door akkerbouw en veeteelt konden mensen meer voedsel op één plek krijgen.
Gebruik eenvoudige voorbeelden zoals graan bij akkerbouw en geiten of schapen bij veeteelt, zonder de slide te vol te maken.
Vruchtbare Halve Maan in het Middenoosten
De landbouw ontstond vroeg in de Vruchtbare Halve Maan.
Dat gebied had:
vruchtbare grond
water van rivieren
geschikte planten
dieren die mensen konden houden
Noem dat dit gebied in het Midden-Oosten lag. De combinatie van water, vruchtbare bodem en geschikte soorten maakte landbouw daar kansrijk.
Waarom juist daar?
In de Vruchtbare Halve Maan kwam veel gunstigs samen.
Goede natuurlijke omstandigheden maakten het makkelijker om zaden te laten groeien.
Ook waren er dieren in de buurt die tam gemaakt konden worden.
Daardoor kon landbouw zich daar eerder ontwikkelen dan in veel andere gebieden.
Benadruk dat landbouw niet zomaar overal tegelijk ontstond; omgeving speelt een grote rol in de geschiedenis.
Grote gevolgen van landbouw
De landbouwrevolutie veranderde het leven op veel manieren:
sedentair leven: wonen op een vaste plek
stevige huizen bouwen
aardewerken potten gebruiken
meer en ingewikkeldere werktuigen
meer bezittingen verzamelen
Leg sedentair uit als niet meer rondtrekken maar op één plek wonen.
Nieuwe problemen
Landbouw bracht ook nadelen.
meer contact met dieren → meer kans op ziektes en parasieten
eenzijdigere voeding → meer gezondheidsproblemen
dicht op elkaar wonen → ziektes verspreiden sneller
De pijlnotatie is hier functioneel: contact met dieren en samenleven in dorpen verhogen de kans op ziekteverspreiding.
Meer dan alleen voedsel
Door landbouw ontstonden grotere en vastere nederzettingen.
Mensen konden tempels en grafmonumenten bouwen.
Er kwamen ingewikkeldere werktuigen.
Ook groeiden bezit en verschillen tussen mensen.
Verbind bezit hier alvast met de volgende stap: het ontstaan van hiërarchie.
Voordelen en nadelen
meer voedsel op één plek
vaste woonplaats
stevige huizen
voorraden opslaan
ontwikkeling van nieuwe werktuigen
Voordelen
meer ziektes
eenzijdigere voeding
harder werken op het land
meer verschillen in bezit
minder vrijheid om rond te trekken
Nadelen
Laat zien dat de overgang niet alleen vooruitgang was; er waren ook duidelijke kosten.
Waarom ontstond landbouw vroeg in de Vruchtbare Halve Maan?
Veel bergen
Vruchtbare grond
Weinig water
Koud klimaat
De juiste redenering is de combinatie van vruchtbare grond, rivierwater, geschikte planten en dieren.
Maak de uitleg compleet
De landbouwrevolutie is de overgang naar akkerbouw en veeteelt. Daardoor gingen mensen meer sedentair leven en op een vaste plek wonen.
Controleer of leerlingen de drie kernbegrippen uit dit blok beheersen.
Noem één voordeel en één nadeel van landbouw.
Bespreek voordelen zoals meer voedsel, vaste woonplaats en voorraden. Bespreek nadelen zoals meer ziektes, eenzijdigere voeding, harder werken en meer verschillen in bezit.
Wat is cultuur?
Cultuur is alles wat mensen aanleren en doorgeven.
Voorbeelden zijn:
gewoonten
manier van wonen
gebruiken rond eten
kunst en rituelen
soorten werktuigen en aardewerk
Maak het onderscheid met natuur: cultuur is niet aangeboren, maar geleerd.
Bandkeramiekers
De Bandkeramiekers waren vroege boeren.
Kenmerken:
ze dreven akkerbouw en veeteelt
ze maakten aardewerk met bandvormige versiering
ze woonden op vaste plekken
ze vestigden zich op vruchtbare grond
Noem dat ze zich in Nederland vooral in Zuid-Limburg vestigden, op lössgrond.
Vestiging van Bandkeramiekers
Bandkeramiekers kozen plekken die geschikt waren voor landbouw.
In Noordwest-Europa vestigden zij zich waar de bodem vruchtbaar genoeg was, vooral in Zuid-Limburg.
Verbind dit met de eerdere uitleg: boeren zoeken vaste plekken met goede grond en water in de buurt.
Trechterbekercultuur
De trechterbekercultuur is genoemd naar aardewerk in de vorm van een trechterbeker.
Kenmerken:
boerenbestaan
gebruik van aardewerk
vaste nederzettingen
bouw van grafmonumenten zoals hunebedden
Noem dat deze cultuur vooral in het noorden van Nederland voorkwam.
Waar vestigden zij zich?
De trechterbekercultuur vestigde zich in gebieden van Noord-Nederland.
Daar zijn ook hunebedden gevonden.
Die grafmonumenten laten zien dat mensen samenwerkten en blijvende sporen achterlieten.
Laat zien dat grafmonumenten ook iets zeggen over cultuur: rituelen, samenwerking en omgang met de doden.
Hoe ontstond hiërarchie?
Door landbouw konden mensen meer bezit verzamelen.
De één kreeg meer land, voedsel of spullen dan de ander.
Daardoor ontstonden verschillen in macht en status.
Dat noemen we hiërarchie.
Gebruik een eenvoudig voorbeeld: iemand met veel voorraad of vee krijgt vaak meer invloed in een groep.
Van gelijke groepen naar verschillen
Jagers en verzamelaars hadden vaak weinig bezit en weinig hiërarchie.
Boeren leefden op vaste plekken en konden voorraden, huizen en vee opbouwen.
Daardoor werden verschillen tussen mensen groter.
Deze slide rondt de grote vergelijking van de les af: rondtrekkende groepen versus landbouwsamenlevingen.
Wat is een voorbeeld van cultuur?
Een rivier
Een gewoonte
Een winter
Een berg
Cultuur is wat mensen aanleren en doorgeven; natuurverschijnselen zijn dus fout.
Vul de begrippen in
De Bandkeramiekers waren vroege boeren in vooral Zuid-Limburg. De trechterbekercultuur kwam vooral voor in Noord-Nederland en staat bekend om hunebedden.
Hiermee check je of leerlingen de twee culturen en hun ligging uit elkaar kunnen houden.
Hoe zorgde meer bezit voor hiërarchie?
Verwachte elementen: door landbouw konden mensen meer bezit verzamelen, zoals land, voorraden of vee. Daardoor ontstonden verschillen in macht en status; dat noemen we hiërarchie.
Wat is nieuw voor je/wat heb je vandaag geleerd?
Laat leerlingen één concreet inzicht noemen, bijvoorbeeld over evolutie, ijstijd, jagers-verzamelaars of landbouw.
Welk begrip uit deze les onthoud jij het best?
Gebruik de antwoorden als korte herhaling voor de begrippenlijst die hierna komt.
Wat vond je het moeilijkste deel van deze les?
Mogelijke antwoorden: evolutie, verschil tussen jagers en boeren, hiërarchie, Vruchtbare Halve Maan, gevolgen van landbouw.
Begrippenlijst
evolutie - het langzaam veranderen van soorten over heel lange tijd
ijstijd - lange koude periode waarin grote gebieden met ijs bedekt waren
jagers en verzamelaars - mensen die leefden van jacht, visserij en het verzamelen van voedsel
nomadisch - rondtrekkend, zonder vaste woonplaats
landbouwrevolutie - overgang van jagen en verzamelen naar akkerbouw en veeteelt
akkerbouw - het verbouwen van gewassen
veeteelt - het houden van dieren voor voedsel of andere producten
This item has no instructions
Begrippenlijst
Vruchtbare Halve Maan - gebied in het Midden-Oosten waar vroeg landbouw ontstond
sedentair - op een vaste plek wonend
cultuur - alles wat mensen leren en aan elkaar doorgeven
Bandkeramiekers - vroege boeren met aardewerk met bandvormige versiering
trechterbekercultuur - prehistorische cultuur met trechtervormig aardewerk en hunebedden
hiërarchie - rangorde waarbij de één meer macht of status heeft dan de ander
This item has no instructions