H10: Evolutie
H10: Evolutie
Paragraaf 10.2: populaties veranderen
Leerdoelen en begrippen 10.2
3 Je beschrijft hoe verschillende typen mutaties en geslachtelijke voortplanting de genetische variatie in een populatie vergroten.
4 Je legt het effect uit van verschillende vormen van selectie, fitness en genetic drift op de genetishe variatie in een populatie
mutatie, allel, allelfrequentie, evolutie, mutageen, puntmutatie, chromosoommutaties, genoommutatie, tetraploïde cellen, recombinatie, genetische variatie, genenpool, voortplantingssucces, natuurlijke selectie, adaptatie, selectiedruk, fitness, genetic drift, toeval, seksuele selectie, kunstmatige selectie
Evolutie
Voor evolutie zijn de volgende zaken nodig:
Genetische variatie in een populatie
Selectiedruk
Genetische variatie
Genetische variatie onstaat door:
* mutaties
* recombinatie
Mutaties
Bij elke celdeling kunnen kopieer- of delingsfouten plaatsvinden -> mutaties. Als dit gebeurt bij het aanmaken van geslachtscellen dan erven de nakomelingen dit veranderde DNA.
Sommige invloeden van buitenaf vergroten de kans op mutaties: UV straling, radioactieve straling, chemische stoffen (roken bijv).
Deze dingen noem je mutageen.
Mutaties
Een mutatie is een verandering in de basevolgorde van het DNA of in het aantal chromosomen.
Bij een verandering in de basevolgorde in een gen kan het eiwit dat hier door wordt gecodeerd anders gaan werken. Het werkt niet meer of het werkt juist extra goed. Daardoor levert het een andere eigenschap op.
Soorten mutaties
Puntmutatie: Eén base(paar) verandert.
Chromosoommutaties: Een deel van een chromosoom verandert, vaak meerder genen.
Delen van chromosomen ontbreken, zijn dubbel, zijn omgedraaid of verplaatst.
Genoommutatie: het aantal chromosomen verandert (bijvoorbeeld trisomie 21)
Puntmutatie
Chromosoommutatie
Genoommutatie
Tetrapoloïde/ triploïde
De stof colchicine verstoort de meïose (geen trekdraden) en blijven de geslachtscellen diploïd.
Bij planten soms levensvatbaat en met voordelen: kwekers gebruiken het.
Recombinatie
Geslachtelijke voortplanting vergroot de genetische variatie binnen een populatie omdat kinderen een toevallige combinatie van de chromosomen van hun ouders krijgen.
Dit proces heet recombinatie.
De beschikbare genen binnen een populatie heet de genenpool.
Selectiedruk
Doordat in een populatie de individuen (bijna) allemaal genetisch verschillend zijn (variatie) hebben ze allemaal een grotere of kleinere kans om zich voort te planten. De gunstige genen (hoge fitness) hebben een grotere kant om in de nieuwe generatie terecht te komen dan ongunstige genen (lage fitness).
Dit proces heet natuurlijke selectie (selectiedruk).
In een populatie
Het veranderen van de eigenschappen van een populatie door de selectiedruk heet adaptatie.
De allelfrequentie van het allel verandert.
Voorbeeld: Berkenspanner
Evolutie
Het veranderen van soorten, tot zelfs het ontstaan van nieuwe soorten heet evolutie.
Evolutie gaat langzaam.
Evolutie is niet gestuurd, je weet vooraf niet welke kant het op gaat, mutaties ontstaan bij toeval.
Evolutie is nooit klaar.
Voorbeeld nu: paardenbloemen
In het veld: lichte zaden, waaien ver weg
.
Voordeel: Grote verspreiding van de soort.
In de stad: zwaardere zaden, waaien niet ver weg
.
Voordeel: Zaden komen vaker op een geschikt stuk grond terecht.
Genetic drift (verschuiving in verhoudingen van de allelen door omstandigheden)
Soms verandert de allelfrequentie van een populatie door iets anders dan natuurlijke selectie: door toeval.
Bij een bosbrand gaan toevallig meer planten met rode dan met witte bloemen dood.
Er worden toevallig meer individuen met rood haar geboren in een bepaalde periode (meer dan je zou verwachten op basis van de kansberekening).
Dit verschijnsel heet genetic drift.
Seksuele selectie
Bij de partnerkeuze wordt op specifieke eigenschappen gelet. Deze eigenschappen hebben daarom een hoge fitness, hoewel ze misschien niet erg handig zijn voor het individu (lange pauwenstaart, groot gewei enz.)
Dit proces heet seksuele selectie.
Kunstmatige selectie= veredelen
Mensen kiezen bij het kweken van planten en het fokken van dieren bewust bepaalde eigenschappen uit.
Dit proces heet kunstmatige selectie.
Doel en begrippen 10.2
Je leert hoe het komt dat een soort voortdurend verandert
mutatie, allel, allelfrequetie, evolutie, mutageen, puntmutatie, chromosoommutaties, genoommutatie, tetraploïde cellen, recombinatie, genetische variatie, genenpool, voortplantingssucces, natuurlijke selectie, adaptatie, selectiedruk, fitness, genetic drift, toeval, seksuele selectie, kunstmatige selectie
MAAKWERK
Maak de opdrachten 15 t/m 25 van 10.2