Thema 5 Waarneming, gedrag en regeling

Thema 5 Waarneming, gedrag en regeling

1 / 99
next
Slide 1: Slide
New lesson editorBiologieMiddelbare schoolvmbo tLeerjaar 1

This lesson contains 99 slides, with interactive quizzes and text slides.

time-iconLesson duration is: 45 min
Report this lesson

Items in this lesson

Thema 5 Waarneming, gedrag en regeling

BS 5.1 Je omgeving waarnemen

Leerdoelen:

- Je kunt de werking van zintuigen beschrijven.

- Je kunt de zintuigen benoemen met hun ligging en hun prikkel.

De dingen om je heen kun je horen, zien, ruiken, proeven en voelen.
Dit doen we met onze zintuigen, maar we hebben ook onze hersenen daarbij nodig. 

Waarnemen

Waarnemen = Prikkels uit de omgeving opvangen met je zintuigen.


Prikkels =  Invloeden uit je omgeving. (bijv. Licht, geluid, geur en aanraking)

Waarneming

Wat zie je op dit plaatje?


Waarnemingen kunnen dus verschillend zijn!!!





Zintuigcellen: zijn cellen die zijn aangesloten op zenuwen die verbonden zijn met je hersenen. 


Impulsen: elektrische signaaltjes (seintjes)die via de zenuwen naar je hersenen gaan. 

Al je zintuigen samen noem je het zintuigenstelsel. 

We kunnen ook pijn waarnemen, dit doen we met pijnpunten. Dit zit overal in je lichaam. 

Alle zintuigen met hun prikkel op een rij:

Wat is een prikkel?

A

Een verandering in de omgeving

B

Een elektrisch signaal

C

Een zintuig

D

Een waarneming

Een prikkel wordt opgevangen door een zintuigcel. Deze maakt een impuls. Wat is een impuls?

A

Een chemische reactie in je lichaam

B

Een elektrisch signaal

C

Hetzelfde als een prikkel

D






Impuls

Hersenen

Zintuig

Prikkel

Zintuigen

Prikkels

Licht zintuig

Gehoor zintuig

Reuk zintuig

Smaak zintuig

Warmte zintuig

Muziek

Vieze sokken

Vuurwerk

Een schouderklopje

Snoep dat op tafel ligt

Tekst








gezichts- zintuig

gehoor- zintuig

reuk- zintuig


tast- zintuig


smaak- zintuig

evenwichts-zintuig

Match de prikkel met het juiste zintuig.

Druk-

zintuig

Evenwichts-

zintuig

Smaak-

zintuig

Gezichts-

zintuig

Tastzintuig

Druk

Licht

Zwaarte-

kracht

Smaak

Lichte aanraking

BS 5.2 Voelen, ruiken en proeven

Leerdoelen:

- Je kunt de bouw en functies van de huid beschrijven. 

- Je kunt benoemen hoe je verschillende geuren ruikt. 

- Je kunt benoemen hoe je verschillende smaken proeft. 


DEEL 1 de huid

In de huid, je grootste orgaan, liggen verschillende zintuigcellen waarmee je kunt voelen. 

Opperhuid: bovenste laag van de huid, bestaat uit hoornlaag en kiemlaag. Hoornlaag: Dode cellen, die afslijten. Beschermt: uitdroging, beschadiging en ziekteverwekkers tegen houden. 

Kiemlaag: Levende cellen, die delen en de hoornlaag aanvullen van onderaf. 

Lederhuid: tweede laag van de huid. Hier liggen de zintuigen, haarspiertjes, bloedvaten, zweetklieren en pijnpunten. 
Onderhuidse bindweefsel: laag vet onder de huid, isolatie (warm houden), reservevoedsel.

Brandwond: beschadiging van de huid door warmte, een chemische stof of elektriciteit. 


Als je huid kapot gaat kan die je niet meer beschermen tegen bacteriën, je verliest ook vocht en warmte. 

De huid: De huid bestaat uit verschillende onderdelen. In welk deel liggen je zintuigen in de huid?

A

Hoornlaag

B

Kiemlaag

C

Lederhuid

D

Onderhuidse bindweefsel

De huid heeft 3 taken. Wat is GEEN taak van de huid?

A

beschermen tegen giftige gassen uit de lucht

B

beschermen tegen vuil en ziekteverwekkers

C

beschermen tegen beschadigingen van je spieren

D

beschermen tegen de zon

Wat is de huid?

A

een cel

B

een weefsel

C

een orgaanstelsel

D

een orgaan

Bekijk de afbeelding van de huid. 

Geef de namen van onderdeel 1 t/m 3 

1

2

3

kiemlaag

hoornlaag 

Lederhuid

Welke onderdelen van de huid zijn dit?









Haartje

Opperhuid

Lederhuid

Zweetkliertje

Haarzakje

Bloedvaten

Onderhuids bindweefsel

Vet

Wat moet je doen bij een brandwond?

A

kleding snel lostrekken van de wond

B

1 uur koelen met ijskoud water

C

10 minuten koelen met lauw, stromend water

D

in bad gaan zitten

We hebben van deze BS alleen de huid behandeld. 

Je maakt nu opdr: 1, 2, 6, 7


Volgende les gaan we verder met deel 2 van deze BS. 

Deel 2 Ruiken en Proeven

Bovenin je neusholte ligt je reukzintuig.  


Hier liggen in het neusslijmvlies reukzintuigcellen die gevoelig zijn voor geur. 


Als deze worden geprikkeld door geurende gassen geven ze een impuls af naar de hersenen. 

Op onze tong ligt het smaakzintuig.

Op je tong liggen fijne groeven en in die groeven liggen de smaakknopjes. 
Hier liggen de smaakzintuigcellen. 

We kunnen 5 smaken proeven: zoet, zuur, zout, bitter en umami (hartig)



............ zijn de prikkels voor het reukzintuig.

A

Neusslijmvliezen

B

Reukzintuigen

C

Tongen

D

Geurstoffen

Er komt een geurstof in je neus. Je reukzintuig wordt geprikkeld. Wat gebeurt er nu met je reukzintuig?

A

Het reukzintuig maakt impulsen en stuurt die naar de hersenen.

B

Het reukzintuig ontvangt impulsen en reageert hierop.

C

Het reukzintuig maakt prikkels en stuurt die naar de hersenen

D

Het reukzintuig neemt een geur waar.







Reukzintuig

Neusslijmvlies

Neusholte

Geurstoffen

Tong

Keelholte

Als je verkouden bent kan je minder proeven. Waarom?

A

het reukorgaan is verstopt

B

het smaakorgaan is verstopt

C

er zijn minder geuren in je mond

D

door het virus is het kapot

Welke smaken kan je proeven?

A

Bitter, umami en zoet

B

Zoet, zout en zuur

C

Zout, zoet en bitter

D

Zout, zoet, bitter, zuur en umami

Maak nu heel 5.2 af: opdr 1 t/m 8


Wat niet af is is huiswerk. 


Is er tijd over in de les? Maar de samenhang opdr. 10

Wat kun je minder goed proeven wanneer je verkouden bent?

A

Een kaneelstok.

B

Een suikerklontje.

C

Een zout dropje.

D

Een zure mat.

BS 5.3 Horen en zien

Leerdoelen:

- Je kunt de delen van het oor benoemen met hun functie. 
- Je kunt de bouw en werking van het oog beschrijven. 

DEEL 1 HorenBuiten, midden,  binnen oor.

Met gehoorzintuig neem je geluiden (trillingen van lucht)waar.

Oorschelp: vangt deze trillingen op en brengt ze de gehoorgang in. 

Daar botsen de trillingen tegen het trommelvlies dit gaat vervolgens ook trillen. 


In de gehoorgang zitten nog oorsmeerkliertjes, deze maken oorsmeer dat het

trommelvlies soepel houdt zodat het goed kan trillen. 


Hier achter zitten de gehoorbeentjes, de kleinste botjes van ons lichaam. Deze geven de trillingen door aan venster van het 

slakkenhuis.

Het slakkenhuis is gevuld met vloeistof, deze vloeistof gaat ook trillen. In de vloeistof van het slakkenhuis liggen de zintuigcellen. Deze nemen de trillingen waar en geven een impuls, via de gehoorzenuw, door aan de hersenen.

Buis van Eustachius: een buis die keel en trommelholte verbind. 

Deze buis is meestal dicht, tenzij je slaapt of slikt. 

Lucht gaat van keelholte naar trommelholte. Dit herstelt luchtdruk en zorgt dat het trommelvlies goed blijft staan. 




Binnen oor

Buiten oor

Midden oor

In de linkerkolom staan kenmerken en functies van onderdelen van het oor in willekeurige volgorde.

Sleep de kenmerken en functies (A tot en met C) naar de bijbehorende onderdelen (1 tot en met 3)

gehoorgang

slakkenhuis

gehoorbeentje

bevat vloeistof en zintuigcellen

geleid geluiden naar het trommelvlies

geeft trillingen door

1

2

3

4

5

6


7

89

10



Oorsmeerkliertjes

Leerdoel: de onderdelen van het oor noemen in een schematische tekening.











Slakkenhuis

gehoorbeentjes

Gehoorgang

Oorschelp

Trommelvlies

Evenwichtsorgaan

Gehoorzenuw

Buis van Eustachius

Trommelholte

Doordat een impuls naar de ........ gaat hoor je geluid

A

Oren

B

Hersenen

C

Trommelvlies

D

Gehoorgang

Wat is de buis van Eustachius?

A

Dat is de verbinding met de mond en de keel.

B

Dat is de verbinding tussen het oog en de mond.

C

De verbinding tussen het oog en het oor.

D

Deze buis is de verbinding tussen het oor en de keelholte.

Wat is de functie van de buis van Eustachius?

A

het afvoeren van binnen gedrongen stofdeeltjes

B

het afvoeren van overtollig oorsmeer

C

het gelijk houden van de luchtdruk aan beiden kanten van het trommelvlies

D

het verder geleiden van geluidstrillingen




Maak nu van BS 5.3 opdr 1, 2, 8.


Wat niet af is wordt huiswerk voor volgende les. 

DEEL 2 Zien

Wenkbrauw:

voorkomen dat zweet/water je oog in loopt. 

Wimpers:Beschermen je oog tegen

vuil en fel licht. 

Harde oogvlies: witte gedeelte van het oog, zitten oogspieren aan vast. 
Oogspieren: daarmee kunnen we onze ogen alle kanten opdraaien. 
Iris: gekleurde gedeelte van je oog. 
Pupil: opening in de iris, hier komt licht je oog binnen. 
Hoornvlies: doorzichtige laag over je pupil en iris. 

Traanklier: produceren traanvocht dit wordt door je ooglid verspreidt.
Traanbuis: voert traanvocht af naar de neusholte.

Het oog:






netvlies

oogzenuw

lens

Hoornvlies

vaatvlies

Beschermt het oog tegen vuil en te fel licht

Beschermt het oog tegen uitdroging

Verspreidt traanvocht over het oog

Zorgt ervoor dat zweet langs het oog loopt

Produceert traanvocht

Ooglid

Traanklier

Traanvocht

Wenkbrauw

Wimper

Mk van 5.3 opdr. 3, 4 en 7.

DEEL 3




Pupilreflex: het groter of kleiner worden van de pupil afhankelijk van de hoeveelheid licht. 

Lens kan boller en platter worden. 
Het beeld kom zo precies op de gele vlek op je netvlies. Bolle lens is dichtbij scherp kijken. 
Platte lens in ver weg scherp kijken. 


Beeld is op zijn kop, je hersenen draaien dit beeld om. 

Bijziend: dichtbij kun je goed zien, ver weg niet. Ooglens te bol of je oogbol te lang, je lens kan niet plat genoeg worden om ver weg goed te zien. 

Verziend: ver weg kun je goed zien, dichtbij niet. Ooglens te plat of oogbol te kort. Je lens kan niet bol genoeg worden om dichtbij scherp te zien.

Hoe noem je het groter en kleiner worden van de pupil?

A

oogreflex

B

pupilreflex

C

accomoderen

D

accomodatiereflex

Het boller of platter maken van de lens noemen we accomoderen. Als de lens plat is, dan.....

A

zien we van dichtbij scherp

B

zien we van veraf scherp

C

Dan is er veel lichtinval

D

Dan is er weinig lichtinval

Welk oog is bijziend en welk oog is verziend?



Verziend

Bijziend

Timo leest in de schemering een boek. Hoe ziet zijn pupil eruit? Hoe ziet zijn lens eruit?

A

Pupil Klein, Lens Bol

B

Pupil Klein, Lens Plat

C

Pupil Groot, Lens Bol

D

Pupil Groot, Lens Plat

Mk van 5.3 opdr. 5, 6(in je boek maken) en 9

BS 5.4 Het zenuwstelsel

Leerdoelen:

- Je kunt de bouw en functies van het zenuwstelsel beschrijven. 

-  Je kunt de bouw van zenuwcellen en zenuwen beschrijven. 

Prikkels, gezichtszintuig en reukzintuig stuurt impulsen naar hersenen. De hersenen verwerken de impulsen. 

Bewust van wat ze ziet en ruikt, bonbons.


Reactie: Ze besluit een bonbon te pakken.

Impulsen vanaf hersenen naar de zenuwen naar armspieren en speekselklieren. 


Hierdoor pakt ze de bonbon, maar maakt ze ook speeksel aan. ('water loopt in de mond")


Zenuwstelsel 2 functies:
- Verwerkt impulsen van zintuigen

- Regelt de werking van spieren en klieren. 

Het zenuwstelsel bestaat uit het centrale zenuwstelsel en uit zenuwen.

A

juist

B

onjuist

C


D


Een functie van het zenuwstelsel

A

bloed zuiveren

B

reacties regelen van spieren of klieren

C

prikkels van de spieren ontvangen

D

zintuigcellen aanmaken

Wat is het centrale zenuwstelsel?

A

hersenen + ruggenmerg

B

hersenen + zenuwen

C

hersenen

D

hersenen+ zenuwen + ruggenmerg




ruggenmerg

wervel

zenuw





Er komt een prikkel binnen!

Zenuwcellen geven impuls door naar hersenen.

De hersenen maken je bewust en maken een besluit.

Een impuls van de hersenen bereikt de spieren. Je reageert!

Maak nu van 5.4 de volgende opdrachten online:

1 (in je boek maken), 2, 4, 6.



Deel 2 Zenuwcellen en zenuwen

Het zenuwstelsel bestaat uit miljoenen zenuwcellen. 


Cellichaam: gedeelte van de cel waar de celkern ligt. Deze liggen in of vlakbij het centrale zenuwstelsel. 


Uitlopers: Geleiden impulsen, naar het cellichaam toe of er vanaf. Ze kunnen ook impulsen doorgeven aan andere zenuwcellen. Uitloper kunnen erg lang zijn. 



Deel 1 De bouw van het zenuwstelsel

Zintuigcellen geven impulsen door aan zenuwen.

De zenuwen geleiden deze impulsen naar de 

hersenen. De hersenen sturen impulsen 

naar spieren en klieren. 

Centrale zenuwstelsel

en de zenuwen. 


Klier is een orgaan dat iets produceert: bijv. zweetklieren. 

Er gaan altijd meerdere impulsen door meerdere uitlopers tegelijk.

Uitlopers van zenuwcellen liggen bij elkaar in een zenuw. 

Om elke uitloper ligt een laagje, dit uit de uitlopers van elkaar af. 

Ook om de gehele 

zenuw ligt ook een 

stevige laag 

die bescherming

bied aan de zenuw 






centraal zenuwstelsel

centraal zenuwstelsel

zenuwen


zenuwen

zenuwen

Zet de juiste naam bij het juiste onderdeel van een zenuwcel.

Nr 6

Nr 2

Nr 4




Celkern

Cellichaam

Uitlopers

Waar ligt het cellichaam van een zenuwcel meestal vlakbij?

A

Bij een zintuigcel

B

Bij het centrale zenuwstelsel

C

Bij spieren of klieren

D


Elke zenuwcel is opgebouw uit...

A

cellichamen en uitlopers

B

zenuwen en uitlopers

C

spieren en klieren

D

wervel en wervelkolom

Wat sturen zenuwcellen aan?

A

Spieren

B

hersenen

C

Klieren en spieren

D

spieren, hersenen en klieren

Zenuwen zijn lange ...........van zenuwcellen

A

draden

B

streepjes

C

punten

D

uitlopers

Welke kleur hebben de zenuwen in de afbeelding hiernaast?

A

Bruin

B

Geel

C

Blauw

D

Er zijn geen zenuwen te zien

Een elektrisch seintje dat via je zenuwen wordt getransporteerd noem je:

A

Impuls

B

Prikkel

C

Zintuig

D

Zenuwen

Juist of Onjuist? Zenuwen horen bij het centraal zenuwstelsel.

A

Juist

B

Onjuist

C


D


Een zenuw bestaat uit meerdere uitlopers van zenuwcellen

A

Juist

B

onjuist

C


D


Maak nu de volgende opdrachten online:

3, 5(samenvatting in je boek maken), 7, 8.

Bs 5.5 Gedrag

Leerdoelen: 

- Je kunt uitleggen wat gedrag is. 

- Je kunt uitleggen waardoor gedrag wordt bepaald. 

- Je kunt het verschil noemen tussen observatie en interpretatie van gedrag. 

Alles wat je doet is gedrag. Gedrag bestaat uit een groot aantal handelingen (dingen die een dier of mens doet).
Gedragsketen: serie handelingen in vaste volgorde, de ene handeling leid tot de volgende handeling. 

DEEL 1

Een reactie op een prikkel noem je een respons.

Er zijn verschillende soorten prikkels. 

Prikkels die van buitenaf komen zijn:

uitwendige prikkels. 

Onze zintuigen kunnen uitwendige prikkels waarnemen. 

Er bestaan ook prikkels die uit ons lichaam zelf komen. 
Honger bijvoorbeeld. Dit noemen we inwendige prikkels: Prikkels die in ons lichaam ontstaan. 

Motivatie is de bereidheid om bepaald gedrag te verrichten. 

Maak nu de volgende opdrachten online:

1, 6a, 7a, 7b, 7d

Aangeboren en aangeleerd. (DEEL 2)


Gedrag is voor een deel aangeboren en een deel aangeleerd. 

Al direct na de geboorte kunnen zoogdieren melk drinken bij de moeder, dit is een voorbeeld van

aangeboren gedrag. De jonge dieren 

hebben dit niet hoeven te leren. 

Als gedrag ontstaat door leren noemen we dat aangeleerd gedrag.  

Bij veel dieren en mensen worden het gedrag beïnvloed door soortgenoten.

Het gedrag van soortgenoten ten opzichte van elkaar noem je sociaal gedrag.

Signalen: handelingen of prikkel (geur, geluid, kleur) om te communiceren met soortgenoten. 


Gedrag van mensen.

Gedrag van mensen is anders dan van dieren, wij denken na over ons gedrag en we beoordelen anderen op hun gedrag. 


Om goed te kunnen samenleven hebben wij normen en waarden. 

Waarden: Dingen die we belangrijk vinden in het leven, bijv. eerlijkheid, respect, vrijheid, rechtvaardigheid. 
Normen: Gedragsregels op basis van de waarden, bijv. je mag niet stelen. 

Observatie en interpretatie

Observatie: het feitelijke gedrag dat je waarneemt. Bijv. iemand steekt zijn hand op. 

Interpretatie: Wat jij denkt dat dit gedrag betekent. Bijv. iemand zwaait. 

Gedrag kun je onderverdelen in kleine stukjes, hoe noem je een 'stukje' gedrag?

A

Een actie

B

Een handeling

C

Een ethogram

D

Baltsgedrag

Wat is gedrag?

A

Alles wat een voorwerp doet

B

Alles wat alleen een mens doet

C

Alles wat een mens en dier doet

D

Alles wat alleen een dier doet

Wat is aangeleerd gedrag?

A

Nederlands spreken

B

Drinken

C

Slapen

D

Huilen

Interpretatie van gedrag gaat over wat je denkt dat gedrag betekent.

A

juist

B

onjuist

C


D


Wat is GEEN juiste beschrijving van gedrag? Gedrag...

A

Is alle waarneembare activiteiten van een dier

B

Is een reactie van een dier op een prikkel

C

Komt tot tot stand door de werking van een spier of klier

D

Komt alleen voor tussen dieren van dezelfde soort

Dit gedrag van de kittens is

A

Aangeleerd

B

Aangeboren

C


D


Gedrag bij chimpansees. Welke is geen voorbeeld van sociaal gedrag?

A

vlooien bij elkaar uit de vacht halen

B

elkaar knuffelen

C

voedsel plukken

D

elkaar besnuffelen

Aangeboren gedrag is gedrag dat je zelf al kan, zonder het te moeten leren

A

klopt

B

klopt niet

C


D


Maak nu BS 5.5 helemaal af. 


Opdr 1 t/m 8.