Thema 5 Waarneming, gedrag en regeling
Thema 5 Waarneming, gedrag en regeling
BS 5.1 Je omgeving waarnemen
Leerdoelen:
- Je kunt de werking van zintuigen beschrijven.
- Je kunt de zintuigen benoemen met hun ligging en hun prikkel.
De dingen om je heen kun je horen, zien, ruiken, proeven en voelen.
Dit doen we met onze zintuigen, maar we hebben ook onze hersenen daarbij nodig.
Waarnemen
Waarnemen = Prikkels uit de omgeving opvangen met je zintuigen.
Prikkels = Invloeden uit je omgeving. (bijv. Licht, geluid, geur en aanraking)
Waarneming
Wat zie je op dit plaatje?
Waarnemingen kunnen dus verschillend zijn!!!
Zintuigcellen: zijn cellen die zijn aangesloten op zenuwen die verbonden zijn met je hersenen.
Impulsen: elektrische signaaltjes (seintjes)die via de zenuwen naar je hersenen gaan.
Al je zintuigen samen noem je het zintuigenstelsel.
We kunnen ook pijn waarnemen, dit doen we met pijnpunten. Dit zit overal in je lichaam.
Alle zintuigen met hun prikkel op een rij:
Wat is een prikkel?
Een verandering in de omgeving
Een elektrisch signaal
Een zintuig
Een waarneming
Een prikkel wordt opgevangen door een zintuigcel. Deze maakt een impuls. Wat is een impuls?
Een chemische reactie in je lichaam
Een elektrisch signaal
Hetzelfde als een prikkel
Impuls
Hersenen
Zintuig
Prikkel
Zintuigen
Prikkels
Licht zintuig
Gehoor zintuig
Reuk zintuig
Smaak zintuig
Warmte zintuig
Muziek
Vieze sokken
Vuurwerk
Een schouderklopje
Snoep dat op tafel ligt
Tekst
gezichts- zintuig
gehoor- zintuig
reuk- zintuig
tast- zintuig
smaak- zintuig
evenwichts-zintuig
Match de prikkel met het juiste zintuig.
Druk-
zintuig
Evenwichts-
zintuig
Smaak-
zintuig
Gezichts-
zintuig
Tastzintuig
Druk
Licht
Zwaarte-
kracht
Smaak
Lichte aanraking
BS 5.2 Voelen, ruiken en proeven
Leerdoelen:
- Je kunt de bouw en functies van de huid beschrijven.
- Je kunt benoemen hoe je verschillende geuren ruikt.
- Je kunt benoemen hoe je verschillende smaken proeft.
DEEL 1 de huid
In de huid, je grootste orgaan, liggen verschillende zintuigcellen waarmee je kunt voelen.
Opperhuid: bovenste laag van de huid, bestaat uit hoornlaag en kiemlaag. Hoornlaag: Dode cellen, die afslijten. Beschermt: uitdroging, beschadiging en ziekteverwekkers tegen houden.
Kiemlaag: Levende cellen, die delen en de hoornlaag aanvullen van onderaf.
Lederhuid: tweede laag van de huid. Hier liggen de zintuigen, haarspiertjes, bloedvaten, zweetklieren en pijnpunten.
Onderhuidse bindweefsel: laag vet onder de huid, isolatie (warm houden), reservevoedsel.
Brandwond: beschadiging van de huid door warmte, een chemische stof of elektriciteit.
Als je huid kapot gaat kan die je niet meer beschermen tegen bacteriën, je verliest ook vocht en warmte.
De huid: De huid bestaat uit verschillende onderdelen. In welk deel liggen je zintuigen in de huid?
Hoornlaag
Kiemlaag
Lederhuid
Onderhuidse bindweefsel
De huid heeft 3 taken. Wat is GEEN taak van de huid?
beschermen tegen giftige gassen uit de lucht
beschermen tegen vuil en ziekteverwekkers
beschermen tegen beschadigingen van je spieren
beschermen tegen de zon
Wat is de huid?
een cel
een weefsel
een orgaanstelsel
een orgaan
Bekijk de afbeelding van de huid.
Geef de namen van onderdeel 1 t/m 3
1
2
3
kiemlaag
hoornlaag
Lederhuid
Welke onderdelen van de huid zijn dit?
Haartje
Opperhuid
Lederhuid
Zweetkliertje
Haarzakje
Bloedvaten
Onderhuids bindweefsel
Vet
Wat moet je doen bij een brandwond?
kleding snel lostrekken van de wond
1 uur koelen met ijskoud water
10 minuten koelen met lauw, stromend water
in bad gaan zitten
We hebben van deze BS alleen de huid behandeld.
Je maakt nu opdr: 1, 2, 6, 7
Volgende les gaan we verder met deel 2 van deze BS.
Deel 2 Ruiken en Proeven
Bovenin je neusholte ligt je reukzintuig.
Hier liggen in het neusslijmvlies reukzintuigcellen die gevoelig zijn voor geur.
Als deze worden geprikkeld door geurende gassen geven ze een impuls af naar de hersenen.
Op onze tong ligt het smaakzintuig.
Op je tong liggen fijne groeven en in die groeven liggen de smaakknopjes.
Hier liggen de smaakzintuigcellen.
We kunnen 5 smaken proeven: zoet, zuur, zout, bitter en umami (hartig)
............ zijn de prikkels voor het reukzintuig.
Neusslijmvliezen
Reukzintuigen
Tongen
Geurstoffen
Er komt een geurstof in je neus. Je reukzintuig wordt geprikkeld. Wat gebeurt er nu met je reukzintuig?
Het reukzintuig maakt impulsen en stuurt die naar de hersenen.
Het reukzintuig ontvangt impulsen en reageert hierop.
Het reukzintuig maakt prikkels en stuurt die naar de hersenen
Het reukzintuig neemt een geur waar.
Reukzintuig
Neusslijmvlies
Neusholte
Geurstoffen
Tong
Keelholte
Als je verkouden bent kan je minder proeven. Waarom?
het reukorgaan is verstopt
het smaakorgaan is verstopt
er zijn minder geuren in je mond
door het virus is het kapot
Welke smaken kan je proeven?
Bitter, umami en zoet
Zoet, zout en zuur
Zout, zoet en bitter
Zout, zoet, bitter, zuur en umami
Maak nu heel 5.2 af: opdr 1 t/m 8
Wat niet af is is huiswerk.
Is er tijd over in de les? Maar de samenhang opdr. 10
Wat kun je minder goed proeven wanneer je verkouden bent?
Een kaneelstok.
Een suikerklontje.
Een zout dropje.
Een zure mat.
BS 5.3 Horen en zien
Leerdoelen:
- Je kunt de delen van het oor benoemen met hun functie.
- Je kunt de bouw en werking van het oog beschrijven.
DEEL 1 HorenBuiten, midden, binnen oor.
Met gehoorzintuig neem je geluiden (trillingen van lucht)waar.
Oorschelp: vangt deze trillingen op en brengt ze de gehoorgang in.
Daar botsen de trillingen tegen het trommelvlies dit gaat vervolgens ook trillen.
In de gehoorgang zitten nog oorsmeerkliertjes, deze maken oorsmeer dat het
trommelvlies soepel houdt zodat het goed kan trillen.
Hier achter zitten de gehoorbeentjes, de kleinste botjes van ons lichaam. Deze geven de trillingen door aan venster van het
slakkenhuis.
Het slakkenhuis is gevuld met vloeistof, deze vloeistof gaat ook trillen. In de vloeistof van het slakkenhuis liggen de zintuigcellen. Deze nemen de trillingen waar en geven een impuls, via de gehoorzenuw, door aan de hersenen.
Buis van Eustachius: een buis die keel en trommelholte verbind.
Deze buis is meestal dicht, tenzij je slaapt of slikt.
Lucht gaat van keelholte naar trommelholte. Dit herstelt luchtdruk en zorgt dat het trommelvlies goed blijft staan.
Binnen oor
Buiten oor
Midden oor
In de linkerkolom staan kenmerken en functies van onderdelen van het oor in willekeurige volgorde.
Sleep de kenmerken en functies (A tot en met C) naar de bijbehorende onderdelen (1 tot en met 3)
gehoorgang
slakkenhuis
gehoorbeentje
bevat vloeistof en zintuigcellen
geleid geluiden naar het trommelvlies
geeft trillingen door
1
2
3
4
5
6
7
89
10
Oorsmeerkliertjes
Leerdoel: de onderdelen van het oor noemen in een schematische tekening.
Slakkenhuis
gehoorbeentjes
Gehoorgang
Oorschelp
Trommelvlies
Evenwichtsorgaan
Gehoorzenuw
Buis van Eustachius
Trommelholte
Doordat een impuls naar de ........ gaat hoor je geluid
Oren
Hersenen
Trommelvlies
Gehoorgang
Wat is de buis van Eustachius?
Dat is de verbinding met de mond en de keel.
Dat is de verbinding tussen het oog en de mond.
De verbinding tussen het oog en het oor.
Deze buis is de verbinding tussen het oor en de keelholte.
Wat is de functie van de buis van Eustachius?
het afvoeren van binnen gedrongen stofdeeltjes
het afvoeren van overtollig oorsmeer
het gelijk houden van de luchtdruk aan beiden kanten van het trommelvlies
het verder geleiden van geluidstrillingen
Maak nu van BS 5.3 opdr 1, 2, 8.
Wat niet af is wordt huiswerk voor volgende les.
DEEL 2 Zien
Wenkbrauw:
voorkomen dat zweet/water je oog in loopt.
Wimpers:Beschermen je oog tegen
vuil en fel licht.
Harde oogvlies: witte gedeelte van het oog, zitten oogspieren aan vast.
Oogspieren: daarmee kunnen we onze ogen alle kanten opdraaien.
Iris: gekleurde gedeelte van je oog.
Pupil: opening in de iris, hier komt licht je oog binnen.
Hoornvlies: doorzichtige laag over je pupil en iris.
Traanklier: produceren traanvocht dit wordt door je ooglid verspreidt.
Traanbuis: voert traanvocht af naar de neusholte.
Het oog:
netvlies
oogzenuw
lens
Hoornvlies
vaatvlies
Beschermt het oog tegen vuil en te fel licht
Beschermt het oog tegen uitdroging
Verspreidt traanvocht over het oog
Zorgt ervoor dat zweet langs het oog loopt
Produceert traanvocht
Ooglid
Traanklier
Traanvocht
Wenkbrauw
Wimper
Mk van 5.3 opdr. 3, 4 en 7.
DEEL 3
Pupilreflex: het groter of kleiner worden van de pupil afhankelijk van de hoeveelheid licht.
Lens kan boller en platter worden.
Het beeld kom zo precies op de gele vlek op je netvlies. Bolle lens is dichtbij scherp kijken.
Platte lens in ver weg scherp kijken.
Beeld is op zijn kop, je hersenen draaien dit beeld om.
Bijziend: dichtbij kun je goed zien, ver weg niet. Ooglens te bol of je oogbol te lang, je lens kan niet plat genoeg worden om ver weg goed te zien.
Verziend: ver weg kun je goed zien, dichtbij niet. Ooglens te plat of oogbol te kort. Je lens kan niet bol genoeg worden om dichtbij scherp te zien.
Hoe noem je het groter en kleiner worden van de pupil?
oogreflex
pupilreflex
accomoderen
accomodatiereflex
Het boller of platter maken van de lens noemen we accomoderen. Als de lens plat is, dan.....
zien we van dichtbij scherp
zien we van veraf scherp
Dan is er veel lichtinval
Dan is er weinig lichtinval
Welk oog is bijziend en welk oog is verziend?
Verziend
Bijziend
Timo leest in de schemering een boek. Hoe ziet zijn pupil eruit? Hoe ziet zijn lens eruit?
Pupil Klein, Lens Bol
Pupil Klein, Lens Plat
Pupil Groot, Lens Bol
Pupil Groot, Lens Plat
Mk van 5.3 opdr. 5, 6(in je boek maken) en 9
BS 5.4 Het zenuwstelsel
Leerdoelen:
- Je kunt de bouw en functies van het zenuwstelsel beschrijven.
- Je kunt de bouw van zenuwcellen en zenuwen beschrijven.
Prikkels, gezichtszintuig en reukzintuig stuurt impulsen naar hersenen. De hersenen verwerken de impulsen.
Bewust van wat ze ziet en ruikt, bonbons.
Reactie: Ze besluit een bonbon te pakken.
Impulsen vanaf hersenen naar de zenuwen naar armspieren en speekselklieren.
Hierdoor pakt ze de bonbon, maar maakt ze ook speeksel aan. ('water loopt in de mond")
Zenuwstelsel 2 functies:
- Verwerkt impulsen van zintuigen
- Regelt de werking van spieren en klieren.
Het zenuwstelsel bestaat uit het centrale zenuwstelsel en uit zenuwen.
juist
onjuist
Een functie van het zenuwstelsel
bloed zuiveren
reacties regelen van spieren of klieren
prikkels van de spieren ontvangen
zintuigcellen aanmaken
Wat is het centrale zenuwstelsel?
hersenen + ruggenmerg
hersenen + zenuwen
hersenen
hersenen+ zenuwen + ruggenmerg
ruggenmerg
wervel
zenuw
Er komt een prikkel binnen!
Zenuwcellen geven impuls door naar hersenen.
De hersenen maken je bewust en maken een besluit.
Een impuls van de hersenen bereikt de spieren. Je reageert!
Maak nu van 5.4 de volgende opdrachten online:
1 (in je boek maken), 2, 4, 6.
Deel 2 Zenuwcellen en zenuwen
Het zenuwstelsel bestaat uit miljoenen zenuwcellen.
Cellichaam: gedeelte van de cel waar de celkern ligt. Deze liggen in of vlakbij het centrale zenuwstelsel.
Uitlopers: Geleiden impulsen, naar het cellichaam toe of er vanaf. Ze kunnen ook impulsen doorgeven aan andere zenuwcellen. Uitloper kunnen erg lang zijn.
Deel 1 De bouw van het zenuwstelsel
Zintuigcellen geven impulsen door aan zenuwen.
De zenuwen geleiden deze impulsen naar de
hersenen. De hersenen sturen impulsen
naar spieren en klieren.
Centrale zenuwstelsel
en de zenuwen.
Klier is een orgaan dat iets produceert: bijv. zweetklieren.
Er gaan altijd meerdere impulsen door meerdere uitlopers tegelijk.
Uitlopers van zenuwcellen liggen bij elkaar in een zenuw.
Om elke uitloper ligt een laagje, dit uit de uitlopers van elkaar af.
Ook om de gehele
zenuw ligt ook een
stevige laag
die bescherming
bied aan de zenuw
centraal zenuwstelsel
centraal zenuwstelsel
zenuwen
zenuwen
zenuwen
Zet de juiste naam bij het juiste onderdeel van een zenuwcel.
Nr 6
Nr 2
Nr 4
Celkern
Cellichaam
Uitlopers
Waar ligt het cellichaam van een zenuwcel meestal vlakbij?
Bij een zintuigcel
Bij het centrale zenuwstelsel
Bij spieren of klieren
Elke zenuwcel is opgebouw uit...
cellichamen en uitlopers
zenuwen en uitlopers
spieren en klieren
wervel en wervelkolom
Wat sturen zenuwcellen aan?
Spieren
hersenen
Klieren en spieren
spieren, hersenen en klieren
Zenuwen zijn lange ...........van zenuwcellen
draden
streepjes
punten
uitlopers
Welke kleur hebben de zenuwen in de afbeelding hiernaast?
Bruin
Geel
Blauw
Er zijn geen zenuwen te zien
Een elektrisch seintje dat via je zenuwen wordt getransporteerd noem je:
Impuls
Prikkel
Zintuig
Zenuwen
Juist of Onjuist? Zenuwen horen bij het centraal zenuwstelsel.
Juist
Onjuist
Een zenuw bestaat uit meerdere uitlopers van zenuwcellen
Juist
onjuist
Maak nu de volgende opdrachten online:
3, 5(samenvatting in je boek maken), 7, 8.
Bs 5.5 Gedrag
Leerdoelen:
- Je kunt uitleggen wat gedrag is.
- Je kunt uitleggen waardoor gedrag wordt bepaald.
- Je kunt het verschil noemen tussen observatie en interpretatie van gedrag.
Alles wat je doet is gedrag. Gedrag bestaat uit een groot aantal handelingen (dingen die een dier of mens doet).
Gedragsketen: serie handelingen in vaste volgorde, de ene handeling leid tot de volgende handeling.
DEEL 1
Een reactie op een prikkel noem je een respons.
Er zijn verschillende soorten prikkels.
Prikkels die van buitenaf komen zijn:
uitwendige prikkels.
Onze zintuigen kunnen uitwendige prikkels waarnemen.
Er bestaan ook prikkels die uit ons lichaam zelf komen.
Honger bijvoorbeeld. Dit noemen we inwendige prikkels: Prikkels die in ons lichaam ontstaan.
Motivatie is de bereidheid om bepaald gedrag te verrichten.
Maak nu de volgende opdrachten online:
1, 6a, 7a, 7b, 7d
Aangeboren en aangeleerd. (DEEL 2)
Gedrag is voor een deel aangeboren en een deel aangeleerd.
Al direct na de geboorte kunnen zoogdieren melk drinken bij de moeder, dit is een voorbeeld van
aangeboren gedrag. De jonge dieren
hebben dit niet hoeven te leren.
Als gedrag ontstaat door leren noemen we dat aangeleerd gedrag.
Bij veel dieren en mensen worden het gedrag beïnvloed door soortgenoten.
Het gedrag van soortgenoten ten opzichte van elkaar noem je sociaal gedrag.
Signalen: handelingen of prikkel (geur, geluid, kleur) om te communiceren met soortgenoten.
Gedrag van mensen.
Gedrag van mensen is anders dan van dieren, wij denken na over ons gedrag en we beoordelen anderen op hun gedrag.
Om goed te kunnen samenleven hebben wij normen en waarden.
Waarden: Dingen die we belangrijk vinden in het leven, bijv. eerlijkheid, respect, vrijheid, rechtvaardigheid.
Normen: Gedragsregels op basis van de waarden, bijv. je mag niet stelen.
Observatie en interpretatie
Observatie: het feitelijke gedrag dat je waarneemt. Bijv. iemand steekt zijn hand op.
Interpretatie: Wat jij denkt dat dit gedrag betekent. Bijv. iemand zwaait.
Gedrag kun je onderverdelen in kleine stukjes, hoe noem je een 'stukje' gedrag?
Een actie
Een handeling
Een ethogram
Baltsgedrag
Wat is gedrag?
Alles wat een voorwerp doet
Alles wat alleen een mens doet
Alles wat een mens en dier doet
Alles wat alleen een dier doet
Wat is aangeleerd gedrag?
Nederlands spreken
Drinken
Slapen
Huilen
Interpretatie van gedrag gaat over wat je denkt dat gedrag betekent.
juist
onjuist
Wat is GEEN juiste beschrijving van gedrag? Gedrag...
Is alle waarneembare activiteiten van een dier
Is een reactie van een dier op een prikkel
Komt tot tot stand door de werking van een spier of klier
Komt alleen voor tussen dieren van dezelfde soort
Dit gedrag van de kittens is
Aangeleerd
Aangeboren
Gedrag bij chimpansees. Welke is geen voorbeeld van sociaal gedrag?
vlooien bij elkaar uit de vacht halen
elkaar knuffelen
voedsel plukken
elkaar besnuffelen
Aangeboren gedrag is gedrag dat je zelf al kan, zonder het te moeten leren
klopt
klopt niet
Maak nu BS 5.5 helemaal af.
Opdr 1 t/m 8.