PERIODE 1848-1914 · GRONDWET
De grondwet van 1848
Examenstof geschiedenis en staatsinrichting vmbo
PERIODE 1848-1914 · GRONDWET
De grondwet van 1848
Examenstof geschiedenis en staatsinrichting vmbo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: GS/K/5 en GS/K/10, De periode 1848-1914; GS/K/3 vaardigheden. Image credit: Jan Zweerts / Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0
PERIODE 1848-1914 · GRONDWET
Wat ga je kunnen?
Ik kan vertellen waarom de grondwet in 1848 veranderde en wat dat betekende voor koning, ministers en parlement.
This item has no instructions
Wat bedenk je bij: een koning, ministers en wie mag stemmen in 1848?
Verwachte woorden: koning, Willem II, Thorbecke, revolutie, grondwet, minister, Tweede Kamer, stemmen, belasting, mannen. Groepeer ze met de klas: waarom veranderde de grondwet (blok 1), wat veranderde er voor koning en parlement (blok 2) en wie mocht er kiezen en wie niet (blok 3). Dat zijn de drie blokken van deze les. Voor BB is herkennen en noemen de kern. KB en GL/TL moeten de veranderingen ook kunnen beschrijven, en GL/TL kent daarnaast de Luxemburgse kwestie.
Straatgevecht om een barricade tijdens de revolutie in Parijs, 1848 (illustratie)
PERIODE 1848-1914 · GRONDWET
Revolutie in Europa
In 1848 braken in veel Europese landen revoluties uit, onder meer in Frankrijk.
Burgers wilden meer vrijheid en minder macht voor hun koning.
In Nederland waren veel liberalen al langer ontevreden over de macht van de koning.
Syllabus: reactie van Willem II op revolutie(dreigingen) elders in Europa. In 1848 braken vanuit Sicilië, de Duitse staten en Frankrijk revoluties uit. Ook in Den Haag was er onrust (bron: Wikipedia, Grondwetsherziening van 1848). De tekening laat een straatgevecht bij een barricade zien. Veelgemaakte fout: denken dat er in Nederland een revolutie was. Image credit: Onbekende maker / Wikimedia Commons, publiek domein
Koning Willem II, prent bij de grondwetsherziening van 1848
PERIODE 1848-1914 · GRONDWET
Willem II geeft toe
Koning Willem II was bang dat de onrust ook naar Nederland zou komen.
Hij liet in 1848 de grondwet veranderen: een grondwetsherziening.
De revolutie in Europa was de aanleiding: de directe reden voor de herziening.
Willem II overleed in 1849, zijn zoon Willem III volgde hem op.
Syllabus: reactie van Willem II en jaartal 1848. Eerder had Willem II een herziening geweigerd; onder druk van de onrust gaf hij toe (bron: Wikipedia, Grondwetsherziening van 1848). Aanleiding is de meest directe oorzaak, een gebeurtenis vlak ervoor. De langere oorzaak is dat liberalen al lang minder macht voor de koning wilden. Veelgemaakte fout: aanleiding en oorzaak door elkaar halen. Image credit: Rijksmuseum / Wikimedia Commons, CC0
Johan Rudolf Thorbecke, liberaal staatsman, 19e eeuw
PERIODE 1848-1914 · GRONDWET
Thorbecke en de liberalen
De liberalen wilden meer vrijheid voor burgers en minder macht voor de koning.
Hun voorman Thorbecke leidde de commissie die de nieuwe grondwet ontwierp.
Liberalen vinden dat de overheid zich niet te veel met burgers moet bemoeien.
De nieuwe grondwet werd op 3 november 1848 afgekondigd.
Syllabus: opvattingen van liberalen bij de grondwetsherziening, houding t.o.v. overheidsbemoeienis. Willem II benoemde op 17 maart 1848 een commissie onder leiding van Thorbecke, de nieuwe grondwet werd op 3 november 1848 afgekondigd (bron: Wikipedia, Grondwetsherziening van 1848). Veelgemaakte fout: Thorbecke voor de koning of voor een revolutionair houden. Hij was een liberale politicus die de koning juist via de grondwet wilde beperken. Image credit: Onbekende maker / Rijksmuseum / Wikimedia Commons, CC0
Wat was de aanleiding voor de grondwetsherziening van 1848?
Een oorlog met België
De dood van koning Willem II
De komst van de eerste fabrieken
De revoluties in andere Europese landen
De revoluties in Europa waren de directe aanleiding. Verwachte fout: de dood van Willem II, omdat leerlingen een koning en een herziening aan elkaar koppelen. Hij overleed pas in 1849.
Vul in
De liberalen met Thorbecke als voorman bedachten de nieuwe grondwet, omdat de koning te veel macht had.
Liberalen met Thorbecke als voorman. Verwachte fout: socialisten, omdat leerlingen elke groep die verandering wil aan elkaar koppelen. De socialisten kwamen pas later op.
PERIODE 1848-1914 · GRONDWET
Minder macht voor de koning
Vóór 1848 had de koning bijna alle macht en bepaalde hij wat zijn ministers deden.
Na 1848 zijn de ministers verantwoordelijk: dat heet ministeriële verantwoordelijkheid.
Ze moeten de Tweede Kamer uitleggen wat ze doen en worden daarop aangesproken.
(GL/TL) De onschendbaarheid van de koning: hij kan niet worden aangesproken, de minister wel.
Zo werd de macht van de koning kleiner en die van het parlement groter.
Syllabus: beperking macht koning, uitbreiding macht parlement, ministeriële verantwoordelijkheid (GL/TL ook onschendbaarheid van de koning). De macht verschoof van de koning naar de ministers, die verantwoording afleggen aan de Tweede Kamer (bron: Wikipedia, Grondwetsherziening van 1848). Veelgemaakte fout: denken dat de koning geen enkele rol meer had. Hij bleef staatshoofd, maar zijn macht werd begrensd.
De plenaire zaal van de Tweede Kamer in Den Haag, 2018
PERIODE 1848-1914 · GRONDWET
Meer macht voor de Tweede Kamer
Het parlement heet de Staten-Generaal: de Eerste Kamer en de Tweede Kamer.
De Tweede Kamer kreeg het recht van amendement: een wetsvoorstel wijzigen.
De Tweede Kamer kreeg ook het recht van enquête: zelf onderzoek doen en getuigen oproepen.
Syllabus: nieuwe rechten voor de Tweede Kamer, recht van amendement en recht van enquête. Beide rechten horen bij 1848 (bron: Wikipedia, Grondwetsherziening van 1848). De foto toont de zaal van nu. Veelgemaakte fout: denken dat de Eerste Kamer ook mag amenderen. Image credit: Husky / Wikimedia Commons, CC BY 4.0
De Ridderzaal op het Binnenhof in Den Haag, 2015
PERIODE 1848-1914 · GRONDWET
Parlementaire democratie
Nederland werd een parlementaire democratie: het gekozen parlement heeft veel macht.
De koning bleef staatshoofd, maar moest zich aan de grondwet houden.
(GL/TL) Dat heet een constitutionele monarchie met een parlementair stelsel.
Syllabus: parlementaire democratie (GL/TL: constitutionele monarchie met een parlementair stelsel). Constitutioneel: de macht van de koning is in de grondwet begrensd. Veelgemaakte fout: parlementaire democratie verwarren met een republiek. Nederland bleef een monarchie. Image credit: Hermann Luyken / Wikimedia Commons, CC0
Wat veranderde er in 1848 voor de ministers?
Zij werden door het volk gekozen
Zij werden verantwoordelijk voor het beleid
Zij kregen alle macht van de koning
Zij hoefden niemand uitleg te geven
Ministeriële verantwoordelijkheid: ministers leggen verantwoording af aan de Tweede Kamer. Verwachte fout: 'door het volk gekozen', omdat leerlingen verantwoordelijk met gekozen verwarren. Ministers worden benoemd.
Vul in
Met het recht van amendement wijzigt de Tweede Kamer een voorstel, met het recht van enquête onderzoekt zij zelf een misstand.
Amendement is wijzigen, enquête is onderzoeken. Verwachte fout: de twee woorden omdraaien.
Stemmen in 1918, na de invoering van algemeen kiesrecht (ter vergelijking)
PERIODE 1848-1914 · GRONDWET
Wie mocht er stemmen?
Gemeenteraad, Provinciale Staten en Tweede Kamer werden rechtstreeks gekozen door de kiezers.
Maar er gold censuskiesrecht: alleen mannen die genoeg belasting betaalden mochten stemmen.
Vrouwen en armere mannen mochten dus niet stemmen.
Nu mogen alle volwassen Nederlanders stemmen.
Syllabus: rechtstreekse verkiezingen op lokaal (gemeenteraad), provinciaal (Provinciale Staten) en landelijk niveau (Tweede Kamer), censuskiesrecht. De foto uit 1918 is ter vergelijking (bron: Wikipedia, Grondwetsherziening van 1848). Veelgemaakte fout: denken dat in 1848 al iedereen mocht stemmen. Image credit: Onbekende maker / Wikimedia Commons, publiek domein
De plenaire zaal van de Eerste Kamer in Den Haag, 2015
PERIODE 1848-1914 · GRONDWET
De Eerste Kamer
De Provinciale Staten zijn het parlement van een provincie.
(KB, GL/TL) De Eerste Kamer werd indirect gekozen: door de Provinciale Staten.
De Tweede Kamer werd wel rechtstreeks gekozen door de kiezers.
Samen vormen de twee Kamers de Staten-Generaal.
Syllabus KB en GL/TL: de Eerste Kamer werd indirect gekozen, door de Provinciale Staten. BB: het volstaat dat gemeenteraad, Provinciale Staten en Tweede Kamer rechtstreeks gekozen werden. Veelgemaakte fout: denken dat de kiezers ook de Eerste Kamer zelf kozen. Image credit: Rijksvastgoedbedrijf / Cornè Bastiaansen / Wikimedia Commons, CC0
De vesting Luxemburg voor de sloop, jaren 1860
PERIODE 1848-1914 · GRONDWET
Luxemburgse kwestie (GL/TL)
In 1866 en 1867 wilde koning Willem III Luxemburg verkopen aan Frankrijk.
De Tweede Kamer verzette zich: de minister had eigenmachtig de neutraliteit in gevaar gebracht.
Op de conferentie van Londen (1867) bleef Luxemburg neutraal.
Uiteindelijk trad het kabinet af: het parlement bleek echt macht te hebben.
Alleen GL/TL: de Luxemburgse kwestie (1866-1867). Willem III stemde op 23 maart 1867 in met een Frans bod op Luxemburg, maar de Tweede Kamer weigerde de begroting goed te keuren, het parlement werd ontbonden en het kabinet trad af. Op de conferentie van Londen in mei 1867 gaf Frankrijk zijn aanspraken op en bleef Luxemburg neutraal (bron: Wikipedia, Luxemburgse kwestie). Dit laat zien dat de koning na 1848 niet meer zonder het parlement kon. BB en KB slaan deze dia over. Veelgemaakte fout: denken dat Luxemburg Nederlands gebied was. Het was een eigen groothertogdom met de Nederlandse koning als groothertog. Image credit: Onbekende fotograaf, voor 1867 / Wikimedia Commons, publiek domein
Wie mochten er in 1848 stemmen bij het censuskiesrecht?
Alle mannen vanaf 18 jaar
Alle volwassenen, ook vrouwen
Mannen die genoeg belasting betaalden
Alleen mannen die in het leger dienden
Census betekent een belastingbedrag: wie genoeg belasting betaalde, mocht stemmen. Verwachte fout: alle mannen, omdat leerlingen denken dat alleen vrouwen werden uitgesloten.
Zet op volgorde, van vroeg naar laat
Eerst de onrust, daarna de opdracht (maart 1848), het ontwerp en tot slot de afkondiging in november 1848. Verwachte fout: het ontwerp vóór de opdracht zetten.
Wat vond je het lastigst van deze les?
Waarom de grondwet veranderde
Ministeriële verantwoordelijkheid
Amendement en enquête
Censuskiesrecht en de Kamers
Gebruik de uitslag om les 2 te beginnen: herhaal eerst het onderdeel dat de meeste stemmen krijgt.
Wat veranderde er in 1848 voor de macht van de koning?
Een goed antwoord noemt dat de koning minder macht kreeg en het parlement meer, bijvoorbeeld doordat ministers verantwoordelijk werden. Let op antwoorden die zeggen dat de koning helemaal geen macht meer had.
PERIODE 1848-1914 · GRONDWET
Begrippen (1/2)
grondwetsherziening: Het veranderen van de grondwet, zoals in 1848.
liberalen: Politici die meer vrijheid voor burgers en minder macht voor de koning wilden.
ministeriële verantwoordelijkheid: Ministers leggen verantwoording af aan de Tweede Kamer voor hun beleid.
onschendbaarheid van de koning (GL/TL): De koning kan niet worden aangesproken op het beleid, de minister wel.
recht van amendement: Het recht van de Tweede Kamer om een wetsvoorstel te wijzigen.
This item has no instructions
PERIODE 1848-1914 · GRONDWET
Begrippen (2/2)
recht van enquête: Het recht van de Tweede Kamer om zelf onderzoek te doen en getuigen op te roepen.
censuskiesrecht: Alleen wie genoeg belasting betaalde, mocht stemmen.
parlementaire democratie: Een land waar het gekozen parlement veel macht heeft.
Provinciale Staten: Het gekozen parlement van een provincie.
Luxemburgse kwestie (GL/TL): De botsing tussen Willem III en de Tweede Kamer over de verkoop van Luxemburg, 1866-1867.
This item has no instructions