Dwang in de zorg

• New lesson editor
• Verzorgende
• MBO
• Studiejaar 4

Dwang in de zorg

Open met het spanningsveld tussen veiligheid, vrijheid en zelfbeschikking. Maak duidelijk dat dwang in de zorg alleen in uitzonderlijke situaties aan de orde is.

Lesdoel

Ik kan uitleggen wat onvrijwillige zorg is, inschatten wanneer een zorgvrager wilsonbekwaam is, herkennen wanneer onvrijwillige zorg wordt ingezet en welke taken de verpleegkundige daarbij heeft.

De gebruiker noemde meerdere doelen. Deze slide bundelt die tot één samenhangend lesdoel dat de rest van de les draagt.

Instap opdracht:

• Learnbeat

• lees crisis situaties (VZ B1-K1-W8)

• Dwang in de zorg

• Dwang bij psychogeriatrische stoornis of verstandelijke beperking opdracht 3,4 en 5

• Rol van de verzorgende rondom dwang opdracht 3 en 4

Welke woorden koppel jij aan onvrijwillige zorg?

Gebruik de uitkomsten om voorkennis en gevoelens zichtbaar te maken, zoals dwang, veiligheid, vrijheid, verzet of bescherming.

Wat is onvrijwillige zorg?

Onvrijwillige zorg is zorg waarmee de zorgvrager niet instemt of waartegen hij of zij zich verzet.

Het gaat om situaties waarin vrijheid, keuze of eigen regie van de zorgvrager wordt beperkt.

Leg het verschil uit tussen gewone zorgverlening en zorg die tegen de wil of ondanks verzet wordt gegeven. Benadruk dat het niet alleen om fysieke dwang gaat.

Vormen van onvrijwillige zorg

• Medicatie onder dwang

• Iemand tegenhouden of vastzetten

• Toezicht of insluiting

• Beperken van contact of beweging

• Verzorging uitvoeren ondanks verzet

Gebruik herkenbare praktijksituaties. Laat zien dat ook ogenschijnlijk kleine beperkingen, zoals een deur afsluiten of iemands telefoon afnemen, onder vrijheidsbeperking kunnen vallen.

Waarom is dit zo ingrijpend?

• Vrijheid en zelfbeschikking worden beperkt

• Het kan angst, boosheid of wantrouwen oproepen

• De relatie tussen zorgvrager en zorgverlener kan onder druk komen

• Daarom is grote zorgvuldigheid nodig

Maak de koppeling met beroepshouding: respect, menswaardigheid en zo min mogelijk dwang. Dit helpt studenten zien waarom de regels zo streng zijn.

Onvrijwillige zorg is laatste stap

Onvrijwillige zorg mag niet zomaar worden ingezet.

Eerst wordt gekeken of het probleem op een andere, minder ingrijpende manier kan worden opgelost.

Dit is de kern van het onderwerp: niet beginnen bij dwang, maar bij zoeken naar vrijwillige en passende zorg.

Wanneer is er sprake van onvrijwillige zorg?

A

Bij verzet

B

Bij haast

C

Bij onduidelijkheid

D

Bij planning

Correct is 'bij verzet', omdat onvrijwillige zorg gaat om geen instemming of actief verzet. De andere opties zijn geen wettelijke of inhoudelijke reden.

Kern van het begrip

Onvrijwillige zorg is zorg waarmee de zorgvrager niet instemt of waartegen hij of zij zich verzet. Daardoor worden vrijheid en eigen regie beperkt. Daarom is deze zorg pas de laatste stap.

instemt

verzet

vrijheid

laatste stap

akkoord gaat

meewerkt

veiligheid

eerste keuze

De invulling sluit direct aan bij slides 2 t/m 5: niet instemmen, verzet, beperking van vrijheid en onvrijwillige zorg als laatste stap.

Wat wordt bedoeld met wilsbekwaam en wilsonbekwaam ?

Wat is wilsonbekwaam?

Een zorgvrager is wilsonbekwaam als hij of zij een beslissing over de zorg niet goed kan begrijpen, afwegen of overzien.

Het gaat altijd om een specifieke beslissing op een specifiek moment.

Benadruk dat iemand niet 'helemaal wilsonbekwaam' hoeft te zijn. Wilsonbekwaamheid is taak- en situatiegebonden.

Waar let je op?

• Begrijpt de zorgvrager de uitleg?

• Kan hij of zij gevolgen overzien?

• Kan de zorgvrager keuzes afwegen?

• Is een keuze duidelijk en consistent?

• Past de beslissing bij het gesprek en de situatie?

Maak duidelijk dat dit een professionele inschatting is, geen snelle indruk. De verpleegkundige observeert, rapporteert en bespreekt dit met het team.

Praktische signalen

• Vergeet informatie direct weer

• Begrijpt de situatie niet goed

• Wisselt sterk van antwoord

• Kan gevolgen niet benoemen

Noem dat deze signalen kunnen voorkomen bij bijvoorbeeld dementie, delier, verstandelijke beperking of psychiatrische problematiek, maar dat de beoordeling altijd individueel blijft.

Wat betekent wilsonbekwaam hier het best?

A

Altijd verward

B

Altijd afhankelijk

C

Niet alles onthouden

D

Niet goed afwegen

De juiste kern is dat iemand een specifieke beslissing niet goed kan begrijpen, afwegen of overzien. De andere opties zijn te algemeen of niet voldoende.

Wanneer wordt onvrijwillige zorg ingezet?

Onvrijwillige zorg komt pas in beeld als er ernstig nadeel dreigt voor de zorgvrager of voor anderen, en vrijwillige zorg niet voldoende helpt.

Het doel is gevaar of ernstige schade voorkomen.

Gebruik de term 'ernstig nadeel' zorgvuldig en leg uit dat het gaat om meer dan ongemak of praktische moeite.

Voorbeelden van ernstig nadeel

• Groot risico op vallen of weglopen

• Ernstige verwaarlozing of uitdroging

• Gevaar door agressie

• Ernstige ontregeling van gezondheid

• Onveiligheid voor andere cliënten of medewerkers

Benadruk dat het om serieuze risico's gaat. Niet elk lastig gedrag of elke weigering rechtvaardigt onvrijwillige zorg.

Eerst vrijwillige zorg proberen

De eerste stap is altijd zoeken naar oplossingen met toestemming van de zorgvrager.

Pas als die onvoldoende werken en het gevaar blijft bestaan, kan onvrijwillige zorg aan de orde zijn.

Leg uit dat dit past bij het uitgangspunt: minst ingrijpende zorg eerst.

Voorwaarden bij inzet

• Alleen als het echt noodzakelijk is

• Zo kort mogelijk

• Zo licht mogelijk

• Goed vastgelegd en geëvalueerd

• In overleg met betrokken professionals en vertegenwoordiger

Noem dat zorgvuldigheid, verslaglegging en evaluatie belangrijk zijn voor goede en rechtmatige zorg.

Vrijheid beperken herkennen

Vrijheidsbeperking betekent dat de zorgvrager minder ruimte heeft om zelf te kiezen, te bewegen of contact te hebben.

Sommige maatregelen lijken gewoon praktisch, maar beperken wel degelijk de vrijheid.

Deze slide helpt studenten om ook subtiele vormen van beperking te zien, niet alleen opvallende vormen zoals fixatie.

Maatregelen die vrijheid inperken

• Deur op slot

• Bedhekken gebruiken

• Rolstoel op rem zetten

• Medicatie om gedrag te dempen

• Iemand steeds volgen of apart zetten

Bespreek dat de bedoeling van een maatregel niet doorslaggevend is; ook goedbedoelde veiligheid kan een vrijheidsbeperking zijn.

Niet alleen fysieke maatregelen

• Iemand dwingen om te eten of te wassen

• Bezoek beperken

• Persoonlijke spullen afnemen

• Iemand verhinderen naar buiten te gaan

• Druk uitoefenen totdat iemand toegeeft

Maak duidelijk dat dwang ook verbaal of organisatorisch kan zijn. Studenten zien dan beter hoe breed het begrip is.

Waarom herkennen zo belangrijk is

Als je een maatregel niet herkent als vrijheidsbeperking, is de kans groter dat die te snel of te lang wordt gebruikt.

Herkennen is daarom de eerste stap naar zorgvuldige afweging.

Koppel dit aan professioneel handelen: zien, benoemen, rapporteren en bespreken.

Alternatieven eerst

Bij spanning, onrust of risico zoek je eerst naar een oplossing die de vrijheid van de zorgvrager zo veel mogelijk behoudt.

Dat vraagt kijken naar de oorzaak van het gedrag of het probleem.

Leg uit dat gedrag vaak een signaal is van pijn, angst, verwarring, overprikkeling of onbegrepen behoeften.

Voorbeelden van alternatieven

• Rustige benadering en duidelijke uitleg

• Structuur en vaste afspraken

• Andere dagindeling of omgeving

• Hulp van familie of vertrouwde personen

• Extra toezicht zonder opsluiting

Noem dat alternatieven per persoon verschillen. Wat werkt, hangt af van de oorzaak van het risico en van wat de zorgvrager prettig vindt.

Zo denk je in alternatieven

Probleem of spanning herkennen → oorzaak zoeken → minder ingrijpende oplossing kiezen → kijken of het werkt

Deze manier van denken helpt om dwang te voorkomen of te verminderen.

Gebruik eventueel een kort voorbeeld, zoals onrust door pijn of door een te drukke omgeving.

Wat is een goed eerste alternatief bij onrust?

A

Apart zetten

B

Vastpakken

C

Rustige uitleg

D

Deur sluiten

Rustige benadering en duidelijke uitleg passen bij 'alternatieven eerst'. De andere opties zijn al snel beperkend.

De rol van de verpleegkundige

De verpleegkundige heeft een belangrijke rol bij het signaleren, uitvoeren en evalueren van onvrijwillige of verplichte zorg.

Daarbij staan veiligheid, menswaardigheid en zorgvuldigheid centraal.

Gebruik deze slide als overgang van theorie naar beroepspraktijk.

Taken in de praktijk

• Observeren en risico's signaleren

• Verzet en gedrag zorgvuldig rapporteren

• Meedenken over alternatieven

• Uitvoeren volgens afspraken

• Veranderingen doorgeven aan het team

Maak duidelijk dat de verpleegkundige niet alleen uitvoert, maar ook professioneel afweegt en signaleert.

Communicatie en samenwerking

• Overleggen met collega's en arts

• Contact houden met vertegenwoordiger

• Uitleg geven over zorg en risico's

• Respectvol blijven, ook bij verzet

Benadruk dat communicatie helpt om escalatie te voorkomen en vertrouwen zoveel mogelijk te behouden.

Professionele verantwoordelijkheid

Een verpleegkundige moet steeds nagaan of de maatregel nog nodig is, of het minder ingrijpend kan en of de zorgvrager zo veel mogelijk regie houdt.

Onvrijwillige zorg is nooit routine.

Sluit inhoudelijk af met de beroepsnorm: steeds kritisch blijven, ook als een maatregel al langer bestaat.

Welke taak past bij de verpleegkundige?

A

Alleen uitvoeren

B

Dwang kiezen

C

Niets rapporteren

D

Risico's signaleren

De verpleegkundige signaleert, rapporteert, denkt mee over alternatieven, voert afspraken zorgvuldig uit en evalueert mee.

Begrippenlijst

onvrijwillige zorg - zorg waarmee de zorgvrager niet instemt of waartegen verzet bestaat

vrijheidsbeperking - maatregel die de keuzevrijheid, beweging of contacten van de zorgvrager beperkt

wilsonbekwaam - niet goed een beslissing over zorg kunnen begrijpen, afwegen of overzien

wilsbekwaam - wel in staat zijn om een beslissing over de eigen zorg te begrijpen en te nemen

ernstig nadeel - groot risico op schade of gevaar voor de zorgvrager of anderen

vertegenwoordiger - persoon die meebeslist of opkomt voor de belangen van de zorgvrager

verzet - gedrag of uiting waaruit blijkt dat iemand de zorg niet wil

Begrippenlijst

alternatief - minder ingrijpende oplossing waardoor onvrijwillige zorg mogelijk niet nodig is

rapporteren - waarnemingen en afspraken duidelijk vastleggen in het dossier

maatregel - concrete handeling of afspraak die wordt ingezet om risico te beperken

zelfbeschikking - het recht van iemand om zo veel mogelijk eigen keuzes te maken

zorgvuldigheid - precies en verantwoord handelen, met aandacht voor rechten en veiligheid