Түрік қағанаты

• New lesson editor
• History
• Primary Education
• Secondary Education

Түрік қағанаты

Түрік қағанаты

Түрік қағанаты – түркі халықтарының тарихындағы алғашқы ірі мемлекеттердің бірі, ол VI-VIII ғасырларда өмір сүрді. Түрік қағанаты Евразия құрлығындағы кең аумақты алып жатқан көшпелі мемлекет болып, түркі халықтарының этногенезі мен мәдени қалыптасуына айтарлықтай әсер етті.

Түрік қағанатының құрылуы

Түрік қағанатының негізін қалаған халық – көк түріктер (түркілер). 552 жылы Бумын қағанның басшылығымен түріктер өздеріне бағынышты болған Жужан қағанатын талқандап, өз мемлекетін құрды. Осылайша Түрік қағанатының тарихы басталды. Бумын қаған алғашқы түрік қағаны атанып, «ел қағаны» деп жарияланды. Бумын қаған қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Қара-Еске мен інісі Істеми қаған билікке келді. Қағанаттың күшеюі осы Істеми қаған мен Мухан қаған тұсында болды.

Түрік қағанатының аумағы

Түрік қағанатының аумағы өте үлкен болды. Оның құрамына қазіргі Моңғолия, Қазақстан, Орталық Азия, Қытайдың солтүстік аймақтары және кейбір Сібір жерлері кірді. Қағанат солтүстік-шығысында Амур өзенінен бастап, батысында Қара теңізге дейін созылды. Бұл кең аумақта әртүрлі этникалық топтар мен халықтар өмір сүрді, бірақ бәрі түрік қағандарына бағынды.

Ішкі және сыртқы саясат

Түрік қағанатының ішкі саясаты феодалдық басқару жүйесіне негізделді. Қаған мемлекеттің ең жоғарғы билеушісі болды. Қағаннан кейін билікті қағанның туыстары мен аймақ басшылары атқарды. Қағанатта жергілікті тайпа басшылары мен әскери көсемдер үлкен рөл ойнады. Мемлекеттің ішкі тұрақтылығы түрік тайпаларының бірлігін сақтауға байланысты болды.

Сыртқы саясатта Түрік қағанаты көрші елдермен, әсіресе Қытаймен тығыз қарым-қатынас орнатты. Түрік қағандары Қытаймен одақтасып, сауда және саяси байланыстарды дамытты. Сонымен қатар, түріктер Ұлы Жібек жолы арқылы сауда жасап, оны бақылауда ұстады. Бұл жолдың маңызды бөліктері Түрік қағанатының жерлерінен өтті, бұл олардың экономикалық тұрғыдан бай болуына ықпал етті.

Түрік қағанатының құлдырауы

VIII ғасырда Түрік қағанатының саяси жағдайы нашарлай бастады. Қытай империясы қағанатты әлсірету үшін ішкі талас-тартыстарды пайдаланды. Осылайша, 744 жылы Түрік қағанаты Қытай мен оның одақтастарының қысымымен толықтай құлады.

Түрік қағанатының құлдырауы жаңа түркі мемлекеттерінің қалыптасуына жол ашты. Оның ішінде Қарлұқ, Оғыз, Қимақ, Қыпшақ сияқты мемлекеттер мен тайпалық одақтар пайда болды.

Тақырып бойынша тапсырмалар

Түрік қағанатының негізін қалаушы кім?

A

Істеми қаған

B

Бумын қаған

C

Мухан қаған

D

Білге қаған

Түрік қағанаты қай жылы құрылды?

A

552 ж.

B

581 ж.

C

630 ж.

D

744 ж.

Түрік қағанаты қандай негізгі сауда жолын бақылауда ұстады?

A

Ұлы Жібек жолы

B

Солтүстік жолы

C

Теңіз сауда жолы

D

Батыс жолы

Түрік қағанаты алып жатқан аумақты жазыңыз