Thema 2 - Voeding en vertering

• Biologie
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 2

Thema 2

Voeding en vertering

Basisstof 1

- Je kunt de functies van voedingsstoffen en voedingsvezel in voedingsmiddelen noemen

- Je kunt zes groepen voedingsstoffen noemen met hun functies en kenmerken

- Je kunt essentiële en niet-essentiële voedingsstoffen onderscheiden (VG)

Voedingsstoffen

• Bouwstoffen
• Brandstoffen
• Reservestoffen
• Beschermende stoffen

Vetten

Eiwitten

Koolhydraten

Water

Mineralen

Vitaminen

Indicatoren

• Voedingsstoffen aantonen
• Zetmeel - jodium
• Glucose - Fehling
• Vetten - Sudan 3
• Eiwit - Kopersulfaat en natronloog
• Vitamine C - DCPIP

Basisstof 2

- Je kunt de werking en functie van vertering, verteringssappen en enzymen beschrijven

- Je kunt de delen van een gebit noemen met hun functie

- Je kunt de werking en functie van de darmperistaltiek beschrijven

Vertering

• Grotere voedingsstoffen worden afgebroken tot kleinere verteringsproducten
• Mechanische vertering: voedsel in kleine stukjes verdelen waardoor het oppervlakte groter wordt
• Chemische vertering: verteringssappen met enzymen zorgen ervoor dat voedingsstoffen in je voedsel worden afgebroken tot steeds kleinere verteringsproducten

Enzymen

• Ze werken maar met één soort voedingsstof
• Ze kunnen opnieuw gebruikt worden
• Ze werken het beste bij een bepaalde temperatuur
• Ze werken het best bij een bepaalde zuurgraad.
• Werken met sleutel-slot principe

Darmperistaltiek

• Slokdarm, twaalfvingerige darm, dunne darm, dikke darm, endeldarm
• Spieren kneden voedsel en bewegen het door verteringsstelsel--> continu in beweging

Basisstof 3

- Je kunt de functies en kenmerken van de delen van het verteringsstelsel noemen

- Je kunt de verteringssappen noemen met hun functies

Mondholte

• Tanden voor mechanische vertering --> oppervlakte vergroting 
• Speeksel chemisch
• Vertering zetmeel (koolhydraat) naar glucose

Maag

• Zoutzuur doodt ziekteverwekkers en activeert enzym (Zuurgraad laag) 
• Begint vertering eiwitten 

12-vingerige darm

• Lever maakt gal, opgeslagen in galblaas en via galbuis naar twaalfvingerige darm
• Gal emulgeert vetten: maakt vetdruppeltjes kleiner

12-vingerige darm

• Alvleesklier maakt alvleessap
• Alvleessap bevat enzymen die eiwitten, koolhydraten en vetten afbreken
• Vertering zetmeel naar glucose
• Vertering eiwitten naar aminozuren (essentieel en niet essentieel)
• Vertering vetten 

Dunne darm

• Groot oppervlak door plooien
• Wand dunne darm maakt darmsap, bevat enzymen voor vertering
• Eindproducten vertering: aminozuur, glucose, vetzuur
• Door darmwand naar bloedvaten

Dikke darm

• Opname water
• Opname glucose afkomstig van cellulose (vezels)
• Appendix

Extra oefening: benoem de organen en enzymen

1. mond

2. speeksel / amylase

3. maag

4. zoutzuur

5. pepsine

6. 12-vingerige darm

7a. amylase

7b. peptidase

7c. lipase en gal

8. dunne darm

9. dikke darm

10. endeldarm

11. anus

12. lever

13. nieren 

Basisstof 4

- Je kunt met de Schijf van Vijf adviezen voor een gezonde voeding geven

- Je weet wat een gezond gewicht is en welke keuzen daaraan kunnen bijdragen

- Je kunt mogelijke oorzaken en gevolgen van eetstoornissen noemen en enkele voorbeelden geven

Schijf van vijf

Elk vak heeft voordelen voor je gezondheid en levert een belangrijke voedingsstof op

 

Groen, vooral vitaminen

Elke dag minimaal 250 gram groente en 2 porties fruit

 

Groente kun je op vele manieren klaarmaken: rauw, koken, stomen, bakken, wokken, grillen, pureren. Zo maak je groente eten nog gevarieerder.

 

 

Oranje, vooral koolhydraten

Leveren Energie en veel andere voedingsstoffen (Eiwitten,B-vitamines, Ijzer en Jodium) 

 

 Voedingsvezels 

Risico verlaagt met 2 opscheplepels volkoren graan producten of 3 volkoren broodjes

Roos, vooral eiwitten

Vis, Peulvruchten, Vlees en Ei

 

Vlees en Ei: Veel vitamine B-12 en IJzer 

Peulvruchten: Verlagen cholesterol -> Verlaagt kans op hart en vaatziekten

Geel, vooral vetten

Bouwstof en brandstof

Vitamines: A,D en E

Onverzadigd vet verlaagt kans op hart en vaatziekten

Blauw, vooral water

Mens bestaat voor ong 60% uit water

 

Verliezen het door de dag door zweten en plassen

 

Groene thee: Verlaagt kans op hartaanval en verlaagt bloeddruk

BMI

Wordt gebruikt als een indicator voor gezond gewicht → niet accuraat

Houdt geen rekening met spier, bot en water massa

 

Energie behoefte

Verschilt per persoon

Man of vrouw?

Leeftijd?

Actief of Inactief?

 

Hoeveelheid energie die je lichaam gebruikt uit voedsel, wordt aangegeven met KiloJoule (KJ) 

Hoeveelheid energie in voedsel wordt aangegeven met Kilocalorie (kcal_ 

1kcal= 4,2 kj

 

Gewicht

Meestal: Gewicht blijft hetzelfde als de hoeveelheid energie die je opneemt, gelijk is aan de hoeveelheid energie die je gebruikt.

Heeft ook te maken met:

Erfelijke eigenschappen

Stofwisselingsprobleem

Bouw per persoon

Te veel vet in het lichaam

Gezondheidsrisico's: 

Hart en vaatziekten (cholesterol)

Diabetes type 2 (suikerziekte)

Overbelasting gewrichten

 

Ondergewicht

Te laag lichaamsgewicht → Tekort aan voedingsstoffen

Als reservestoffen op zijn→ afbraak spieren

Kan gevolg zijn van ondervoeding

Risico’s:

Hogere kans botbreuk

Sneller ziek

Lusteloos

 

Eetstoornissen

Eten wordt bron van spanning, angst of als ontspanner

Oorzaken vaak psychisch

Invloeden cultuur of media

Nare gebeurtenis in je leven

Gevoel van controle willen hebben

Faalangst of perfectionisme

Slecht zelfbeeld

Anorexia en Boulimia

Anorexia: Extreme manier van afvallen, weigert om voldoende te eten.

Boulimia: heeft last van eetbuien, kotst het eten er daarna uit.

 

Gebruiken beide vaak laxeermiddelen 

 

Eetbui stoornis

Gebruiken eten vaak als comfort middel

Kan niet stoppen met eten

Leidt vaak tot obesitas

Basisstof 5

- Je kunt manieren beschrijven om voedselbederf tegen te gaan

• Voedselvergifitiging
• Conserveren
• Additieven

Conservering

Waarom conserveren?

→ Om micro-organismen te doden of remmen in groei.

Technieken:

• Verhitten (koken, pasteuriseren, steriliseren) → microben gaan dood.
• Koelen/vriezen → groei remt of stopt.
• Drogen/zouten/suikeren → weinig water → microben drogen uit.
• Vacuüm/fermenteren → zuurstof wegnemen of pH verlagen.

Kern: micro-organismen hebben water, warmte en zuurstof/voeding nodig om te groeien.

ADDITIEVEN ...

... stoffen die aan voedingsmiddelen worden toegevoegd om deze langer houdbaar / aantrekkelijker te maken. 

Stoffen met een E-nummer zijn voorbeelden van additieven. Additieven kunnen natuurlijk of kunstmatig zijn. 

• Natuurlijke additieven: suiker, azijn, zout, sommige kleur-/smaakstoffen.
• Kunstmatige additieven: kleur-/geur-/smaakstoffen die in de fabriek worden geproduceerd. 

Hygiënisch omgaan met eten:

- Handen vaak wassen

- Koelkast op 4 graden

- Vlees & vis goed gaar bereiden

Practicum voedingstoffen aantonen

2G/A: Pagina 166 practicum 4

2 Lyceum: pagina 158 practicum 3

Basisstof 6

- Je kunt bij zoogdieren het verband aangeven tussen de voedselkeuze, de lengte van het darmkanaal en de kenmerken van het gebit

• Voedingsmiddelen en voedingsstoffen
  (eiwitten, koolhydraten, vetten, water, mineralen, vitaminen), functie voedingsstoffen (bouwstoffen, brandstoffen, reservestoffen, beschermende stoffen), indicatoren voedingsstoffen
• Vertering, verteringsproducten, verteringssappen, enzymen, darmperistaltiek, verteringsstelsel
• Gezonde voeding, schijf van vijf, energie, overgewicht en ondergewicht, BMI, eetstoornissen 
• Bederven en conserveren van voedsel, additieven
• Vegetariërs, veganisten
• Voeding en vertering zoogdieren
• Productinformatie

Begrippen kunnen toepassen en uitleggen. Omrekenen voedingswaarden (KJ en Kcal)

https:

https:

Voor een koe is het moeilijk om eten te verteren. Voor een hond is dat is een stuk makkelijker. Waarom is dat zo?

1. Vleeseters hebben een klein verteringsstelsel
2. Knobbelkiezen kunnen de prooi goed malen
3. Plantencellen hebben een celwand
4. Met knipkiezen kan je makkelijker en snel eten

Wat wordt er bedoelt met een sleutel-slot principe bij enzymen?

Gal is een vertering sap

1. Juist
2. Onjuist

Hoe noem je de beweging van de darmen?

Welke organen maken sappen die eiwitten verteren?

Energiebehoefte is afhankelijk van:

(Sleep de correcte vakjes naar het rode vak)

Leeftijd

eetgewoontes

activiteit

geslacht

gewicht

lengte

BMI

honger gevoel

waarom is minder vlees eten beter voor het milieu?

Er is geen vertering nodig bij.....

1. Water, glucose, vitamines en mineralen
2. Voedingsvezels
3. Vetten en eiwitten
4. Zetmeel en suiker

     enzym

verteringsproduct

  voedingsstof

VWO: Gegeven: 

2 enzymen en 2 curves. Het enzym pepsine komt voor in de maag. Het enzym amylase zit in ons speeksel. Zet de enzymen op de juiste plek.

Pepsine

Amylase

Geert is een topsporter. Hij heeft een blessure gekregen waardoor hij zijn sport niet meer kan uitoefenen. Leg uit waarom zijn energie behoefte afneemt.

Pip is Vegan en wil haar kat graag ook vegan eet. Waarom krijgt een kat een eiwit tekort door een vegan dieet.