Les 5. Gevolgen van de Reformatie: Verandering en Conflict

• Godsdienst
• Middelbare school
• vmbo, mavo
• Leerjaar 1-3

Het vervolg

Leerlingen beluisteren (nemen oortjes mee) en maken deze les zelfstandig. Dit kan thuis, maar kan zeker ook in de les.

Leerdoelen

Je begrijpt hoe het komt dat Calvijn veel invloed kreeg in Nederland.

Je begrijpt het schilderij De zielenvisserij.

Schilderij van Ludovico Carracci

 (1555-1619)

Ludovico Carracci (1555-1619), Het Het Vagevuur" door Ludovico Carracci

Beschrijving: Het schilderij stelt het vagevuur voor, een plaats waar de zielen van overledenen die niet direct naar de hemel gaan, worden gereinigd van hun zonden. De zielen worden vaak afgebeeld als lijdend, maar met de hoop op uiteindelijke verlossing.

Kenmerken:

Compositie: De compositie van het schilderij is verticaal, met zielen die uit de vlammen van het vagevuur opstijgen naar het hemelse licht bovenaan het schilderij.

Emotie en Expressie: Carracci beeldt de zielen met expressieve gezichten en houdingen af, die hun lijden en verlangen naar verlossing uitdrukken.

Engelen: Engelen spelen een rol in het schilderij door de zielen te troosten en te begeleiden, wat een teken van hoop en goddelijke barmhartigheid is.

Licht en Kleur: Gebruik van sterke licht-donkercontrasten (chiaroscuro) om de dramatische overgang van lijden naar verlossing te benadrukken.

Symboliek en Thema's

Theologisch Thema: Het vagevuur is een belangrijk thema in de katholieke theologie, waarin het wordt gezien als een noodzakelijke fase van zuivering voordat een ziel de hemel kan binnengaan.

Gebed en Opoffering: De katholieke kerk leert dat de levenden kunnen bidden voor de zielen in het vagevuur om hun lijden te verlichten en hun overgang naar de hemel te bespoedigen. Dit schilderij kan dienen als een herinnering aan deze praktijk.

De engel die de ziel verlost wijst naar Maria met Kind, omringd door de paus (met de witte mijter) en met name vertegenwoordigers van de belangrijkste religieuze orden. 

Mogelijk was de vingerwijzing bedoeld om te benadrukken dat vooral Gods moeder door haar voorspraak de boetetijd kan bekorten. De figuren om haar heen laten op typisch contrareformatorische wijze zien dat verlossing alleen mogelijk is binnen de enige heilige roomse kerk. 

De schilder heeft gekozen voor een vuurzee, de zielen branden in de hel. Vervolgens zien we dat de verloste zielen zijn gekleed, terwijl de boetende personages naakt zijn. Dit rijmt met de middeleeuwse associatie van naaktheid met slechtheid, hetgeen nog terug te voeren was op de zondeval: pas nadat hij gegeten had van de appel realiseerde Adam zich dat hij naakt was en daar schaamde hij zich voor. 

Leg uit waarom je dat denkt.

Maria en Jezus.

Centrale Rol van Maria en Jezus: Maria wordt vereerd als de Moeder van God en Jezus als de Zoon van God. Hun centrale positie in religieuze schilderijen weerspiegelt hun belangrijke rol in het christelijke geloof als bemiddelaars tussen God en de mensheid.

Verlossing alleen mogelijk door de katholieke kerk. De leiders van de kerk staan naast Maria en Jezus.

Calvijn heeft veel invloed gekregen in Nederland.

Calvijn kreeg meer invloed in Nederland dan Luther om verschillende redenen, waaronder theologische, politieke en sociale factoren:

Theologische Nadruk: De theologische ideeën van Calvijn pasten beter bij de Nederlandse context dan die van Luther. Calvijns nadruk op predestinatie en zijn systeem van kerkelijke organisatie (presbyteriaans systeem) werden beter ontvangen door Nederlandse hervormers en vormden de basis van de gereformeerde traditie in Nederland.

Religieuze Tolerantie: Nederland was een toevluchtsoord voor religieuze minderheden tijdens de Reformatie, vanwege de relatieve religieuze tolerantie die er heerste. Het calvinisme kreeg de ruimte om te groeien naast andere protestantse en katholieke stromingen, wat bijdroeg aan de verspreiding van het calvinisme in Nederland.

Sociale Factoren: Het calvinisme sprak aan bij bepaalde sociale groepen in Nederland, zoals handelaren, ambachtslieden en stedelijke burgerij. De nadruk op discipline, soberheid en hard werken sloot goed aan bij de opkomende handels- en industriële economie van Nederland.

Het boek De Institutie":  heeft een enorme invloed gehad op de ontwikkeling van het gereformeerde protestantisme en het calvinisme, niet alleen in de tijd van Calvijn zelf, maar ook daarna. Het boek heeft talloze generaties theologen, predikanten en gelovigen beïnvloed en is een essentiële bron geworden voor de studie van de gereformeerde traditie.

Academische Invloed: Nederlandse universiteiten, zoals de Universiteit Leiden, stonden bekend om hun calvinistische invloed. Deze academische centra waren belangrijke broedplaatsen voor de verspreiding van het calvinisme onder theologen, predikanten en intellectuelen.

Politieke Steun: Calvijnisme kreeg steun van sommige Nederlandse vorsten en adel, die het zagen als een manier om hun politieke macht te versterken en de invloed van de katholieke kerk te verminderen. Dit leidde tot de opkomst van een sterke politieke en religieuze elite die het calvinisme bevorderde.

Deze gedachten sloten goed aan bij de overtuigingen van de noordelijke Nederlanden. Zij waren in verzet gekomen tegen het katholieke Spanje.

2

De denkbeelden van Calvijn konden ze goed gebruiken als argument voor hun verzet tegen Filips II van Spanje.

3

Toen de Republiek van de Verenigde Nederlanden onafhankelijk was geworden van Spanje, kregen de aanhangers van Calvijn steeds meer invloed.

1

Het gereformeerd protestantisme werd de heersende religie.

4

De Nederlands gereformeerde (hervormde) kerk had al snel behoefte aan een eigen bijbelvertaling. Een "standaardbijbel" voor de kerkdiensten en het bijbels onderwijs.

5

Tijdens de synode van Dordrecht werd besloten dat er een nieuwe vertaling zou komen. In 1637 verscheen de Statenvertaling die van grote invloed is geweest op de Nederlandse taal.

6

Het calvinisme werd geassocieerd met de Nederlandse identiteit om verschillende redenen, die allemaal verband houden met de historische, politieke, religieuze en culturele ontwikkelingen in Nederland tijdens de 16e en 17e eeuw:

Religieuze Revolutie: Tijdens de Reformatie in de 16e eeuw kozen delen van de Nederlandse bevolking voor het calvinisme als een alternatief voor het katholicisme. Dit resulteerde in een religieuze revolutie waarbij veel Nederlanders zich bekeerden tot het calvinisme, waardoor het een prominente religieuze stroming werd in het land.

Tachtigjarige Oorlog: De opstand van de Nederlandse provincies tegen het Spaanse gezag tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) werd grotendeels geïnspireerd door religieuze en politieke motieven. Het calvinisme diende als een verenigende kracht voor de opstandige Nederlanders en werd een symbool van hun strijd voor religieuze vrijheid en politieke onafhankelijkheid.

Politieke Strijd: Tijdens de Tachtigjarige Oorlog werd het calvinisme geassocieerd met de Prins van Oranje, Willem van Oranje, die een belangrijke rol speelde in de Nederlandse opstand tegen Spanje. Het Huis van Oranje-Nassau werd nauw verbonden met het calvinisme en groeide uit tot het symbool van de Nederlandse nationale identiteit.

Religieuze Tolerantie: Na de onafhankelijkheid van Nederland werd een zekere mate van religieuze tolerantie ingevoerd, waardoor verschillende religieuze groeperingen, waaronder calvinisten, de vrijheid kregen om hun geloof openlijk te belijden. Deze tolerantie droeg bij aan de verspreiding en versterking van het calvinisme in Nederland.

Economische en Sociale Invloed: Het calvinisme legde nadruk op soberheid, discipline en hard werken, wat goed aansloot bij de opkomende handels- en industriële economie van Nederland. Het werd geassocieerd met de opkomst van de Nederlandse Gouden Eeuw en de bloei van handel, wetenschap, kunst en cultuur in het land.

Culturele Identiteit: Het calvinisme vormde een integraal onderdeel van de Nederlandse culturele identiteit, met zijn invloed diep geworteld in de Nederlandse samenleving, taal, literatuur en kunst. Het werd gezien als een belangrijk element van wat het betekende om Nederlander te zijn.

De behoefte aan een eigen bijbelvertaling in het Nederlands ontstond tijdens de periode van de Reformatie in de 16e eeuw. Tijdens deze periode ontstond er een groeiende roep om de Bijbel toegankelijk te maken voor gewone mensen, in hun eigen taal, zodat zij zelf de Schrift konden lezen en interpreteren, los van de traditionele kerkelijke autoriteiten. Dit werd aangewakkerd door de verspreiding van de ideeën van de hervormers zoals Maarten Luther en Johannes Calvijn, die benadrukten dat de Bijbel de hoogste autoriteit in geloofszaken was.

De Synode van Dordrecht: ook wel bekend als de Synode van Dordt, was een belangrijk kerkelijk concilie dat plaatsvond van 1618 tot 1619 in de Nederlandse stad Dordrecht. Deze synode werd bijeengeroepen door de Staten-Generaal van de Nederlandse Republiek om enkele theologische geschillen binnen de Nederlandse protestantse kerk te beslechten, met name die tussen de Arminianen en de Gereformeerden.

Tijdens de Synode van Dordrecht werd besloten om een nieuwe bijbelvertaling te maken die de basis zou vormen voor het protestantse geloof in Nederland. Deze bijbelvertaling staat bekend als de Statenvertaling en werd gepubliceerd in 1637. De Statenvertaling was gebaseerd op de oorspronkelijke Hebreeuwse en Griekse teksten en was bedoeld als een nauwkeurige vertaling die de standaard zou worden voor de Nederlandse protestantse kerken.

Bron: SchoolTV; Topstukken van het Rijksmuseum.

Hoe noem je de periode waarin dit schilderij is geschilderd? Wees exact in je bewoording.

Antwoord: De schilder Adriaan van de Venne, schildert in 1614 een soort propagandaschilderij.

De gouden eeuw (1600)

Wie dragen de kardinalen?

Antwoord: De paus op een draagstoel.

Staat de schilder aan de kant van de katholieken of van de protestanten?

Waarom denk je dat?

Antwoord: De schilder zien we staan, tussen de protestanten. Hij is dus voor de protestante kant.

Upload je antwoord

Antwoord: 

De katholieken proberen de mensen te verlokken om in hun boot te klimmen door middel van overdaad, goud, wierook, mooie zang.

De protestanten met alleen het ware woord van god, de bijbel.

Upload je antwoord

De linksterkant staan de protestanten: herkenbaar aan hun zwarte kleding.

De rechterkant de katholieken hun kleding is rood en de kardinalen dragen de paus.

Psalm 1

 Het is heerlijk als je niet luistert naar de raad van mensen die zich niets van God aantrekken,

als je niet omgaat met slechte mensen,

als je niet meedoet met mensen die lachen om God.

 Het is heerlijk als je geniet van Gods wet,

en daar dag en nacht over nadenkt.

 Want daardoor zul je lijken op een boom die aan het water is geplant,

waar vruchten aan groeien als het daar de tijd voor is

en waarvan de bladeren nooit verdrogen.

Je zal succes hebben bij alles wat je doet.

Upload je antwoord

Het schilderij "Zieltjesvisserij" van Jan van de Venne is een allegorisch werk dat de zieltjeswinning voorstelt, een belangrijk aspect van het protestantse geloof, waarbij gelovigen worden aangespoord om anderen tot het christendom te bekeren. De tekst uit Psalm 1 die op het schilderij voorkomt, draagt bij aan de betekenis van het werk.

In de context van het schilderij "Zieltjesvisserij" kan de tekst uit Psalm 1 worden geïnterpreteerd als een aansporing voor de protestanten om hun missie uit te voeren in overeenstemming met de wetten van God, met als doel anderen te leiden naar een rechtvaardig en godvruchtig leven.

Het schilderij kan worden gezien als een visuele representatie van de beloning die wacht op degenen die zich wijden aan het verspreiden van het evangelie en het brengen van anderen tot geloof.

Waarom zou de schilder dit werk de Zielenvisserij hebben genoemd en niet de Mensenvisserij?

Het gebruik van de term "zieltjesvisserij" in plaats van "mensenvisserij" heeft waarschijnlijk te maken met de theologische en religieuze connotaties die ermee verbonden zijn. Het begrip "zieltjesvisserij" verwijst specifiek naar het evangelisatieproces van het bekeren van mensen tot een bepaald geloof, meestal binnen de context van het christendom. 

Deze term draagt een spirituele lading en impliceert dat het doel van het evangeliseren niet alleen is om mensen te bereiken, maar ook om hun zielen te redden door hen te leiden naar een relatie met God.

Het gebruik van "zieltjesvisserij" benadrukt de diepte van het doel van evangelisatie, namelijk het redden van de zielen van mensen van spirituele verlorenheid en het brengen van hen naar een staat van verlossing en goddelijke genade. 

Het impliceert ook een zekere urgentie en toewijding aan dit doel, waardoor het een krachtige en suggestieve term is om het werk van evangelisatie te beschrijven.

Daarom kan het schilderij de term "zieltjesvisserij" hebben gekozen om de nadruk te leggen op het religieuze en spirituele aspect van het evangeliseren en om de diepte van het beoogde effect op de mensen die worden bereikt te benadrukken.

Schrijf 3 dingen op die je geleerd hebt.