7.2 Verslag van het alledaagse

• Beeldende vorming
• Voortgezet speciaal onderwijs
• Leerroute 6

Cultuur van de Romantiek en het realisme

19de eeuw  

§7.2 Verslag van het alledaagse 

Leerdoelen, historische context

• je kunt uitleggen wat de gevolgen zijn van het stijgen van de welvaart en grotere mobiliteit van de burgers
• je kunt uitleggen wat de invloed is van nationalisme en kolonialisme 
  

Leerdoelen, kunsthistorische context

• je kunt de opkomst van wereldtentoonstellingen en musea verklaren
• je kunt uitleggen wat de term Japonisme betekent 
• je kunt uitleggen wat het effect op de kunsten is van uitvindingen als ijzer/glasconstructies (architectuur) en fotografie
• je kunt uitleggen hoe de rol van vrouwelijke kunstenaars verandert

Leerdoelen, stijlen en stromingen

• de stijlkenmerken van realisme benomen in een gegeven kunstwerk
  
• de stijlkenmerken van dit specifieke onderwerp herkennen en benoemen:

1. architectuur - ingenieursbouw
   
2. beeldende kunst - impressionisme 
3. fotografie en film - opkomst van fotografie en film


4. theater - naturalistisch theater
5. interdisciplinair - ontwikkelingen in de opera; verismo

Romantische kunstenaars vluchten uit het alledaagse in ...

19e eeuw

De Industriële Revolutie zorgt voor grote veranderingen: velen verhuizen van het platteland naar de stad. In de stad werken meeste mensen als arbeider in fabriek, maar er ontstaat ook middenklasse met meer geld en vrije tijd.

Zij geniet van de moderne ontwikkelingen in de stad. 

Romantische kunstenaars staan niet stil bij deze nieuwe ontwikkelingen, maar er zijn ook kunstenaars die dat juist wél doen.

Fotografie

1826 - eerste foto 

belichtingstijd = 8 uur. 

Ontwikkeling hierna gaat snel, technieken verbeteren enorm; de belichtingstijd wordt steeds korter. 

Fotografie in eerste instantie vooral hulpmiddel voor reisverslagen en onderzoek.

Fotografie

Status fotografie = laag

handwerk door ambachtsman/kunstenaar heeft hogere status dan door apparaat gemaakte foto.

Daguerre - Boulevard du Temple (1838)

Deze foto is gemaakt door de uitvinder van de daguerreotype, de 'foto' wordt hierbij vastgelegd op een vooraf geprepareerde zilverplaat. Nogmaals afdrukken is hierbij niet mogelijk.<div>De daguerreotype vereist een belichtingstijd van 10 minuten. Mensen die over de boulevard lopen zijn daarom niet op de foto te zien. De man die stilstaat om zijn schoenen te laten poetsen (zie cirkel) wél</div>

Reisfoto's

Alexine Tinne

een van de rijkste vrouwen van Nederland

wordt ontdekkingsreizigster

Ze gaat expres naar die plekken in de wereld waar nog niks over bekend was

Compleet met meubels en bedienden trekt ze naar Afrika en

 Azië

Schilders zijn niet allemaal even enthousiast over de ontwikkeling van de fotografie. Leg uit waarom niet

Kunstenaars en fotografie

De meeste 19e eeuwse kunstenaars beschouwen de foto als een handig hulpmiddel; de ontwikkeling van draagbare camera's maakt het voor schilders mogelijk om hun onderwerpen te fotograferen. 

Fotografie is geen kunstvorm, althans dat vindt men in de 19e eeuw. Geef een argument voor en tegen deze stelling

Fotografie als kunstvorm

In de 2e helft van de 19e eeuw ligt een portret voor steeds meer mensen binnen handbereik. Mede omdat er steeds meer artistieke foto's verschijnen, wordt fotografie steeds meer erkent als kunst. Waar zelfs ruimte is voor een vrouwelijke kunstenaar...

Frances Benjamin Jonhston

eerste vrouw met eigen fotostudio, ze wordt een 'new woman' Een vrouw uit de 19e eeuw met een zelfstandige succesvolle carrière.&nbsp;<div>Ze zijn dus onafhankelijk</div>

fotografe als 'new woman' = 19e eeuwse vrouw met een succesvolle eigen carrière

Noem 2 redenen waarom dit zelfportret
in de 19e eeuw als vernieuwend wordt
beschouwd

Realisme

Realisme

Voor romantische kunstenaars zijn emoties en de fantasie het allerbelangrijkst. Maar rond 1830 beginnen kunstenaars meer belangstelling te ontwikkelen voor de werkelijkheid. Zij willen realisme, kunst over onderwerpen die iedereen ook met zijn eigen ogen kon zien . 

Realisme in de beeldende kunst

De realistische schilders tonen het harde leven in de fabriek en op het platteland. Ze gebruiken daarbij grove penseelstreken en donkere kleuren, dit druist in tegen de heersende romantische mode. 

Francois Millet

realistisch schilder 

Hij schildert het leven op het Franse platteland. 

Voor het eerst worden boeren met eerbiedige wijze en op groot formaat weergegeven op een doek.  

Hij geeft het harde leven van de boeren weer, in plaats van een geromantiseerd ideaalplaatje. 

Millet - De Arenleesters (1857)

Deze vrouwen rapen de graankorrels van de grond die zijn achtergebleven na de oogst. Dit was het recht van de allerarmste mensen van het dorp.&nbsp;

Bekijk het schilderij De Arenleesters.
Leg aan de hand van drie kenmerken
uit waarom dit schilderij typisch is voor het
realisme.

Francois Millet

realistisch schilder 

Tijdgenoten vinden zijn schilderijen vreselijk lelijk; 

• grof geschilderd 
  
• ongepast dat boeren groot formaat worden weergegeven. 
  

Schilder zou juist schoonheid moeten weergeven!

Millet wordt wel grote inspiratiebron voor andere kunstenaars zoals Van Gogh.

Millet - 

De Zaaier (1850)

Van Gogh -  

De zaaier, naar Millet

Van Gogh - 

De zaaier

Realisme in Amerika

Amerika is in de 19e eeuw al lang onafhankelijk en de slavernij wordt in 1865 afgeschaft. Maar van gelijkheid is nog geen sprake. De Afro-Amerikaanse schilder Tanner verhuist daarom ook naar Frankrijk, waar zijn huidskleur er minder toe doet.

Hij raakt hij beïnvloedt door het realisme

Henry Ossawa Tanner

Het realisme is een kunststroming

1. Die de echte mens wilt laten zien
2. Die het sentiment belangrijk vindt
3. Die schildert volgens vaste regels
4. Die populair is bij de bourgeoisie

In dit werk herken je het Realisme door:

1. de preciese manier van schilderen
2. de fantasie die erin verwerkt is
3. de natuur in de hoofdrol
4. Het zware leven dat verbeeld is

Realisme

in de literatuur en op het toneel

Aan het einde van de 19e eeuw worden 'echte mensen' steeds vaker het onderwerp in boeken en toneelstukken. Deze stroming wordt het naturalisme genoemd. 

Op hoop van zegen (1900) geschreven door Heijermans is een naturalistisch toneelstuk. Dit stuk gaat over een vissersdorp dat getroffen wordt door het vergaan van een vissersboot. In het stuk staat het enorme verdriet van de bevolking recht tegenover de houding van de rederij, die zich eigenlijk alleen maar druk maakt om zijn winst

Naturalisme

op het toneel

 

Op hoop van zegen (1900) geschreven door Heijermans = naturalistisch toneelstuk. 

Dit stuk gaat over vissersdorp dat getroffen wordt door het vergaan van  vissersboot. In het stuk staat het enorme verdriet van de bevolking recht tegenover de houding van de rederij, die zich eigenlijk alleen maar druk maakt om zijn winst

Naturalisme

op het toneel

Voorstelling:

• realistische verhalen over alledaagse mensen, vaak passend bij actuele maatschappelijke thema's

 vormgeving:

• levensechte decors, kostuums en dialogen
• spreektaal
• subtiel, ingetogen acteerwerk

Naturalisme op toneel

Method Acting

Dit naturalistisch toneel vraagt om een nieuwe speelstijl; minder groots en overdreven en meer realistische dialogen. De Russische regisseur Stanislavski wil dat zijn acteurs in de huid van hun personage kruipen. Acteurs moeten het verdriet van hun personages zelf echt voelen. Stanislavski stimuleert zijn acteurs om hun eigen vergelijkbare herinneringen op te roepen, zodat ze deze emoties kunnen verbinden aan hun toneelrol.

Deze acteermethode noem je 'Method Acting' . Voor meer info volgt er een kort filmpje

De regisseur van de Metropolitan Opera
heeft ervoor gekozen om La Traviata te
situeren in de huidige tijd.
Verdedig deze keuze

In 1853 gaat La Traviata in première in een theater in Venetië. De opera breekt met de geldende traditie en wordt als zeer vernieuwend ervaren. Leg dit uit in je eigen woorden

Bekijk het fragment en lees de bron.
De componist van deze opera, Mascagni, was een
aanhanger van het verisme in de opera. Leg uit wat dit inhield.

bron

De eenakter <i>Cavalleria rusticana </i>speelt zich af in een Siciliaans dorp op paasochtend in 1880. Santuzza is op zoek naar haar verloofde Turridu. Zij beklaagt zich bij Mamma Lucia, de moeder van Turiddu. Turridu heeft haar in de steek gelaten en is voortdurend te vinden bij het huis van Lola. Een gesprek hierover met Turridu eindigt met een ruzie. Gedreven door jaloezie licht Santuzza vervolgens Alfio, de echtgenoot van Lola, in. Deze doodt in een duel Turridu.

Je ziet straks fragmenten uit het repetitieproces en de voorstelling "Scenes uit een huwelijk" van Ibsen van Toneelgroep Amsterdam.

 Waarom valt dit toneelstuk onder Realisme?

Waardoor komt deze speelstijl realistisch over?

Realisme

Opera

 

In de Italiaanse opera is de belcanto populair. 

Belcanto = schone zang, in praktijk betekent dit nadruk op moeilijke melodielijnen (en niet op de inhoud van de tekst). Guiseppe Verdi combineert belcanto met realisme. 

Verismo - stroming in Italiaanse opera in 19e eeuw, realistische onderwerpen over echte mensen. 

Kenmerken: heftige dramatiek, extreme emoties

de Vierde Wand

ontwikkeld tijdens naturalisme op toneel

letterlijk de 'open' zijde van het toneel richting het publiek

denkbeeldige wand tussen acteurs en publiek 

• acteurs spelen zo echt mogelijke dialogen (dus ze spreken letterlijk tegen elkaar
• geen contact met publiek

Verdi - La Traviata (1853)

opera gebaseerd op naturalistische roman La dame aux camélias van A. Dumas. 

Hoofdpersoon Violetta, een rijke courtisane, probeert haar oude courtisaneleventje te verlaten met de liefde van haar leven. Maar dit mislukt en uiteindelijk sterft ze in zijn armen

Een duet uit deze opera is bij iedereen bekend...

Bekijk het volgende fragment

Hoewel La Traviata een opera is uit de 19e eeuw, kiezen regisseurs er soms voor om de opera te situeren in de huidige tijd. Bekijk als voorbeeld het volgende fragment

Bekijk het fragment en lees de bron.
Opera is een Italiaanse uitvinding, maar deze opera wordt de
meest Italiaanse opera genoemd. Dit vanwege de dicht bij het
gewone volk staande handeling. Geef daarvan 3 voorbeelden

bron

De eenakter <i>Cavalleria rusticana </i>speelt zich af in een Siciliaans dorp op paasochtend in 1880. Santuzza is op zoek naar haar verloofde Turridu. Zij beklaagt zich bij Mamma Lucia, de moeder van Turiddu. Turridu heeft haar in de steek gelaten en is voortdurend te vinden bij het huis van Lola. Een gesprek hierover met Turridu eindigt met een ruzie. Gedreven door jaloezie licht Santuzza vervolgens Alfio, de echtgenoot van Lola, in. Deze doodt in een duel Turridu.

Bekijk het fragment en lees de bron.
Ook de plaats en tijd zijn kenmerkend voor het Italië van die tijd.
Leg dit uit aan de hand van twee aspecten

bron

De eenakter <i>Cavalleria rusticana </i>speelt zich af in een Siciliaans dorp op paasochtend in 1880. Santuzza is op zoek naar haar verloofde Turridu. Zij beklaagt zich bij Mamma Lucia, de moeder van Turiddu. Turridu heeft haar in de steek gelaten en is voortdurend te vinden bij het huis van Lola. Een gesprek hierover met Turridu eindigt met een ruzie. Gedreven door jaloezie licht Santuzza vervolgens Alfio, de echtgenoot van Lola, in. Deze doodt in een duel Turridu.

Wereldtentoonstellingen

Parijs 1900

Wereldtentoonstelling

Het Britse Rijk is het grootste rijk ter wereld en bovendien lopen ze op industrieel gebied een beetje voor op West-Europa. Om hun superieuriteit te tonen aan de rest van de wereld organiseren Groot-Brittannië in 1851 de eerste wereldtentoonstelling. Op zo'n tentoonstelling worden uitvindingen en industriële producten getoond, maar ook de cultuur van de koloniën. 

Wereldtentoonstelling Londen 1851

Crystal Palace

Voor zo'n grote tentoonstelling is een nieuw gebouw nodig. Er wordt gekozen voor het ontwerp van Joseph Paxton, een ontwerper van kassen. Hij ontwerpt een modern gebouw gemaakt van gietijzer en glas, zoals een broeikas. De meeste onderdelen van het gebouw zijn standaard onderdelen die in een fabriek gemaakt kunnen worden. Deze onderdelen worden dan ter plekke in elkaar gemonteerd. Hoewel het gebouw later afbrand, wordt het beschouwd als het voorbeeld van ingenieursbouw. 

Er volgt een kort filmpje over deze tentoonstelling.

J. Paxton - Crystal Palace Londen, 1851

Eiffeltoren

In 1889 wordt de wereldtentoonstelling georganiseerd in Parijs (100 jaar na de Franse Revolutie!). Ook hier allerlei nieuwe uitvindingen als het elektrisch licht en de telefoon en bijzonder gebouw; de Eiffeltoren. Gustave Eiffel ontwerpt normaal spoorbruggen en hij laat met deze toren zien wat de mogelijkheden zijn van staalconstructies 

Bouw van de Eiffeltoren in 1889

Het volgende filmpje geeft een (enigszins geromantiseerde) indruk van de tentoonstelling in Parijs 

Eiffeltoren

Er is veel verzet tegen de bouw van de toren, er wordt zelfs een vergelijking gemaakt met een skelet. Daarom wordt afgesproken dat de toren na 20 jaar zal worden gesloopt. Maar de Eiffeltoren wordt een van de bekendste herkenningspunten van de stad en na 20 jaar blijft de toren gewoon staan. 

Wereldtentoonstellingen zijn een typisch verschijnsel van de 19e eeuw. Verklaar dit aan de hand van twee sociaal-economische ontwikkelingen.

Bekijk de afbeeldingen van Crystal Palace en de Eiffeltoren. Beide gebouwen wijken zowel qua architect als qua stijl af van de traditionele manier van bouwen. Leg dit voor beide aspecten uit.

Industrieel ontwerp

Ook meubelmakers ontdekken al snel voordelen van massaproductie in fabriek, zoals bijvoorbeeld Thonet. Hij ontwikkelt een manier om beukenhout te buigen met stoom en vraagt meteen het patent aan op deze methode. Thonet is de eerste industrieel ontwerper. Op de volgende dia zie het meeste bekende ontwerp van Thonet

Thonet - Stoel no. 14

Thonet is de eerste ontwerper die gebruik maakt van gebogen beukenhout. Dat doet hij vooral uit praktische overweging; de gelijmde meubels die hij ontwerpt kunnen niet tegen het klimaat in de koloniën.

De meubels van Thonet zijn een commercieel succes. Noem 3 aspecten die dit succes bepalen

Ontwikkeling van film

Op wereldtentoonstelling van 1893 wordt er voor het eerst bewegend beeld getoond

Techniek bedacht door Muybridge, hij plaatst foto's van een lopend paard op een draaiende schijf

De eerste film door Eadweard Muybridge in 1887

In 1878 maakte Muybridge in de Californië een fotoserie van de merrie Sallie Gardner terwijl die in volle galop was. De fotograaf had een heleboel camera’s opgesteld aan de rand van het pad waarover het paard rende. De sluiters van die camera’s gingen automatisch af zodra het paard in de buurt was.

Zoopraxiscope

In 1878 maakte Muybridge in de Californië een fotoserie van de merrie Sallie Gardner terwijl die in volle galop was. De fotograaf had een heleboel camera’s opgesteld aan de rand van het pad waarover het paard rende. De sluiters van die camera’s gingen automatisch af zodra het paard in de buurt was.

Ontwikkeling van film

Eerste echte film komt 2 jaar later

Gebroeders Lumière vinden de projector uit, meerdere mensen konden nu samen naar een film kijken. De gebroeders Lumière maken drie korte films, alle drie geluidloos en bestaand uit 1 shot

nl.wikipedia.org

nl.wikipedia.org

Kolonialisme

Volkenkundige musea

In Europa begint men met het verzamelen van voorwerpen en kunstwerken uit de koloniën. Deze verzamelingen worden bijeengebracht in volkenkundige musea. De koloniën worden hier getoond aan het Europese publiek. De interesse in vreemde culturen wordt zo aangewakkerd, maar de westerse cultuur blijft superieur.

Gestolen kunst?!

Recent is er veel discussie over de collectie van de volkenkundige musea in Europa.

De collectie is vaak deels gestolen.

Zoals bijvoorbeeld de Benin Bronzes...

Terug

Steeds meer organisaties en musea zijn inmiddels bezig met het onderzoeken van de herkomst van hun collectie. Voormalige koloniën vragen ook kunstwerken terug. Zoals bijvoorbeeld Nigeria doet met de Benin Bronzes.

De Universiteit van Cambridge heeft als eerste de bronzen haan  teruggegeven. 

Volkenkundige musea worden in de 19e eeuw populair, maar verkondigen door hun collectie en de manier waarop die gepresenteerd wordt een tegenstrijdige boodschap over niet-westerse culturen. Leg die tegenstrijdigheid uit.

Invloed van Japan

Eind 19e eeuw komt er einde aan handelsisolement van Japan. Vanaf dan neemt het contact toe en komt er Japanse kunst naar Europa.

Misdrukken van prenten worden gebruikt als pak- en vulmateriaal voor Japanse export. In Europa zijn ze daardoor goedkoop in  theewinkels te koop.

Ze worden populair

Japanse prenten

•  laag standpunt
  
• abrupt afgesneden door kader
  
• scherpe contourlijnen
  
• sierlijk
  
• beperkt aantal frisse kleuren

In Europa zeer vernieuwend en daarom van grote invloed

Japonisme

gebruik van Japanse stijlkenmerken in westerse beeldende kunst

Impressionisme

japanse houtsnedes

Salon de Paris

In Parijs worden door Franse overheid grote kunsttentoonstellingen georganiseerd. De Académie des Beaux-Arts bepaalt welke kunstwerken hier tentoon worden gesteld. Er zijn strenge, conservatieve eisen voor toelating tot de tentoonstelling. Dat betekent historische of mythologische onderwerpen en een precieze schilderstijl met veel details. Het perfecte plaatje. 

Deze kunsttentoonstellingen worden druk bezocht, zeker op zondag als de toegang voor iedereen gratis is. Het publiek kan zo leren wat goede kunst is. 

In 1863 was de Geboorte van Venus ,geschilderd door Cabanel (zie volgende dia), een van de schilderijen die de goedkeuring van de jury kreeg 

Dit schilderij voldeed volgens de jury aan de toelatingseisen van de Salon. Zo heeft het schilderij een zeer glad oppervlak.
Noem nog twee aspecten van de vormgeving die voldeden aan de eisen van de jury.

Geef aan waarom het schilderij van Cabanel voldeed aan de eisen van de jury qua onderwerp.

De Salon in 1880

Refusé

Afgewezen worden door de jury van de Académie betekent vaak het einde van je carrière als kunstschilder. Maar daar was veel commentaar op...

Niet voor niets stelt Honoré Daumier het weer op komen halen van afgewezen kunstwerken voor als een lijkstoet. De enorme afhankelijkheid van de jury komt door de monopoliepositie van de Salon in het Parijse kunstleven. Het is de enige mogelijkheid die de kunstenaar heeft om in contact te komen met verzamelaars, galeriehouders en critici. Een R (van refusé) op de achterkant van het schilderij of op het spierraam betekent vaak dat een werk nooit verkocht wordt. &nbsp;Zo'n schilderij is immers 'gerefuseerd', d.w.z. geweigerd voor de jaarlijkse Salontentoonstelling en bijgevolg is het veel minder waard.

<div>Met deze spotprent geeft de kunstenaar Honoré Daumier commentaar &nbsp;op de gang van zaken bij de Salon. Het onderschrift luidt: "Dit jaar nóg meer Venussen... altijd Venussen... alsof er vrouwen bestaan die er zo uitzien !".<br></div>

Bekijk de spotprent op de vorige dia. De kritiek van Daumier blijkt niet alleen uit het onderschrift, maar ook uit de wijze waarop
hij deze scène heeft verbeeld. Zo zijn er veel schilderijen
van Venus te zien.
Noem nog drie aspecten waaruit de kritiek blijkt.

Salon des Refusés

In 1863 wijst de jury van de Salon meer dan de helft van de ingediende werken af. De protesten van kunstenaars en de pers die volgen leiden ertoe dat afgewezenen hun werken elders mogen laten zien: op de Salon des Refusés (Salon der geweigerden). Daar kan het publiek zelf oordelen. Ook deze Salon wordt een groot succes, al komt het publiek vooral ter vermaak.

Een van de werken die daar tentoon wordt gesteld is Déjeuner sur l'herbe geschilderd door Manet (zie volgende dia)

Ophef!

Déjeuner sur l'herbe veroorzaakt veel ophef. De verontwaardiging lijkt opmerkelijk, want Manets werk toont gelijkenissen met Le Concert champêtre (Pastoraal Concert) uit 1509, dat wordt toegeschreven aan Titiaan (volgende dia). Dit werk bevond zich sinds 1671 in de Franse koninklijke collectie en werd hoog gewaardeerd.

Een van de redenen voor de ophef is de snelle, grove wijze van schilderen van Manet. Zijn werk mist de verfijnde afwerking zoals het werk van Titiaan en wordt daardoor als onaf gezien.

Beschrijf nog drie aspecten van Le Déjeuner sur l'Herbe waarover ophef ontstond. Betrek daarbij telkens het verschil met Le Concert champêtre in je antwoord.

Ontstaan van het impressionisme

De snelle manier van schilderen, inspireerde anderen.

Voor realistische schilders is het onderwerp belangrijk; voor  impressionisten is de registratie van licht en kleur belangrijk. Een schilderij  moeten laten zien wat het oog ziet. 

Dit zijn momentopnames, het licht verandert immers continu. Impressionisten werken vaak in de buitenlucht, dat is mogelijk omdat verf nu ook kant en klaar in tubes te koop is. 

Monet - Impression soleil levant (1872)<div>De term impressionisme is bedacht door een kunstcriticus en ontleend aan dit schilderij. De criticus vond de impressionistische schilders maar klodderaars; hun schilderijen zagen eruit alsof ze niet af waren.&nbsp;</div>

Bekijk de volgende dia. Tussen 1892 en 1894 schildert Monet meer dan 30x de kathedraal van Rouen, steeds vanuit hetzelfde standpunt, op een ander moment van de dag. Verklaar deze keuze vanuit de uitgangspunten van het impressionisme

Claude Monet - Kathedraal van Rouen

Claude Monet - Kathedraal van Rouen

Inspiratiebronnen

Fotografie was een belangrijke inspiratiebron voor impressionisten; een foto legt een momentopname vast, dat is precies wat impressionisten ook na streven.

Japanse houtsnedes zijn ook een belangrijke bron van inspiratie. De Japanse kunstenaars gebruiken compleet andere standpunten en afsnijdingen dan men in het westen gewend is. 

Pas in de 19e eeuw begint Japan op grote schaal met handel met Europa en Amerika. Veel handelswaar wordt verpakt in misdrukken van Japanse prenten. De prenten worden vervolgens in Europa weer te koop aangeboden en door kunstenaars als de impressionisten verzameld.

De vrouwen

Binnen de groep van de impressionisten was een belangrijke rol weggelegd voor vrouwelijke schilders.

Hun onderwerpen werden vaak bepaald door hun positie in de maatschappij

Romantiek

Realisme

Impres-<div>sionisme</div>

Leerdoelen, historische context

• je kunt uitleggen wat de gevolgen zijn van het stijgen van de welvaart en grotere mobiliteit van de burgers
• je kunt uitleggen wat de invloed is van nationalisme en kolonialisme 
  

Leerdoelen, kunsthistorische context

• je kunt de opkomst van wereldtentoonstellingen en musea verklaren
• je kunt uitleggen wat de term Japonisme betekent 
• je kunt uitleggen wat het effect op de kunsten is van uitvindingen als ijzer/glasconstructies (architectuur) en fotografie
• je kunt uitleggen hoe de rol van vrouwelijke kunstenaars verandert

Leerdoelen, stijlen en stromingen

• de stijlkenmerken van realisme benomen in een gegeven kunstwerk
  
• de stijlkenmerken van dit specifieke onderwerp herkennen en benoemen:

1. architectuur - ingenieursbouw
   
2. beeldende kunst - impressionisme 
3. fotografie en film - opkomst van fotografie en film


4. theater - naturalistisch theater
5. interdisciplinair - ontwikkelingen in de opera; verismo