3
Chemische reacties
Paragraaf 3.1
Kenmerken van reacties
Een bruistablet in water, ijzer dat roest, vuurwerk aan de hemel. Waaraan zie je dat er echt een nieuwe stof ontstaat?
Scheikunde havo 3 | bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo
Foto: Alan Hughes (CC BY-SA 2.0)
3
Chemische reacties
Paragraaf 3.1
Kenmerken van reacties
Een bruistablet in water, ijzer dat roest, vuurwerk aan de hemel. Waaraan zie je dat er echt een nieuwe stof ontstaat?
Scheikunde havo 3 | bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo
Foto: Alan Hughes (CC BY-SA 2.0)
Les bij Chemie Overal 8e editie, onderbouw 3 havo/vwo, hoofdstuk 3 Chemische reacties, paragraaf 3.1 Kenmerken van reacties. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: Alan Hughes, Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
3.1 Kenmerken van reacties
Leerdoelen
3.1.1
Je kunt uitleggen wat een chemische reactie is, met beginstoffen en reactieproducten.
3.1.2
Je kunt aan waarnemingen herkennen of er een chemische reactie plaatsvindt.
3.1.3
Je kunt een chemische reactie onderscheiden van een faseverandering.
Practica en vaardigheden
P R A C T I C U M
Waarnemen bij een bruistablet in water
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
Foto: W.carter (CC BY-SA 4.0)
Startvraag
Smelten of roesten
Een ijsblokje smelt en een ijzeren spijker roest. Bij welke verandering ontstaat een nieuwe stof?
alleen bij het smeltende ijs
alleen bij de roestende spijker
bij allebei
bij geen van beide
Laat eerst stemmen en vraag dan naar de redenering. Bij smelten blijft het water water: alleen de fase verandert. Bij roesten ontstaat uit ijzer en zuurstof een nieuwe stof met andere eigenschappen: roest (ijzeroxide). Dat is een chemische reactie. Wie C kiest, denkt dat elke verandering een nieuwe stof geeft. Dat is een mooie aanleiding voor de rest van de les. Image credit: W.carter, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
Wat is een chemische reactie?
Bij een chemische reactie verdwijnen stoffen en ontstaan nieuwe stoffen met andere eigenschappen.
de stoffen waarmee je begint heten beginstoffen
de stoffen die ontstaan heten reactieproducten
In een woordvergelijking schrijf je dat met een pijl: ijzer + zuurstof → ijzeroxide.
Benadruk dat de pijl 'wordt omgezet in' betekent, niet 'is gelijk aan'. Bij een faseverandering, zoals smelten of verdampen, blijft de stof dezelfde. Bij een reactie verandert de stof zelf. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
Opdrachten Kennis
1
Hoe heten de stoffen die bij een chemische reactie ontstaan?
beginstoffen
mengsels
reactieproducten
oplossingen
De stoffen die ontstaan zijn de reactieproducten. De stoffen waarmee je begint zijn de beginstoffen. Mengsel en oplossing zijn geen reactiebegrippen.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
Zo herken je een reactie
Je let op wat je kunt waarnemen. Meestal zie je meer dan één kenmerk tegelijk.
Nieuwe stof
Je ziet een kleurverandering, een gas, een vaste stof (neerslag) of je ruikt iets nieuws.
Energie-effect
Het wordt warmer of kouder, of er komt licht vrij, zoals bij een vlam.
Beginstof verdwijnt
Een stof is op of wordt minder, terwijl er iets anders voor in de plaats komt.
Het zekerste kenmerk is een nieuwe stof met andere eigenschappen. Een energie-effect alleen is niet genoeg: ook bij oplossen kan het kouder of warmer worden. Image credit: LessonUp
Vul de woorden in.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
Opdrachten Kennis
2
Bij een reactie verdwijnen de beginstoffen.
Er ontstaan nieuwe stoffen: de reactieproducten.
Bij smelten ontstaat geen nieuwe stof: dat is een faseverandering.
Controleer of leerlingen de drie begrippen kunnen koppelen aan een eigen voorbeeld, bijvoorbeeld roesten, verbranden en ijs dat smelt.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
Practicum
Bruistablet in water
Doel: Waarnemen welke kenmerken van een chemische reactie je ziet.
Je hebt nodig
veiligheidsbril
bekerglas met 100 mL water
bruistablet (vitamine C of citroenzuur)
weegschaal
stopwatch
Zo doe je het
Zet de bril op en weeg het bekerglas met water. Noteer de massa.
Laat de bruistablet in het water vallen en start de stopwatch.
Noteer wat je ziet, hoort en voelt aan het glas.
Weeg het glas opnieuw als het bruisen stopt en vergelijk.
Uitkomst: er ontstaan gasbellen (koolstofdioxide). De massa op de weegschaal daalt, omdat het gas uit het open glas ontsnapt. De massa is niet verdwenen, maar zit in het gas dat de lucht in ging. Dat komt terug in paragraaf 3.3. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
Opdrachten Toepassing
3
Welke waarneming laat het zekerst zien dat er een chemische reactie plaatsvindt?
een stof wordt vloeibaar
suiker verdwijnt in thee
water kookt en er komen bellen
twee heldere vloeistoffen geven een neerslag
Bij D ontstaat een neerslag: een nieuwe stof. De andere opties zijn faseveranderingen of oplossen. Bij C zijn de bellen waterdamp: dezelfde stof als het water.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
Opdrachten Toepassing
★ 4
Bij een brandende kaars smelt was en brandt de damp. Welke bewering klopt?
smelten: faseverandering, branden: reactie
smelten en branden zijn allebei reacties
smelten en branden: allebei faseveranderingen
branden: faseverandering, smelten: reactie
Dit is de steropdracht: een situatie waarin beide soorten veranderingen tegelijk voorkomen. Gesmolten kaarsvet is nog steeds kaarsvet: faseverandering. Bij het branden ontstaan nieuwe stoffen (onder andere koolstofdioxide en waterdamp) en komt licht en warmte vrij: een reactie.
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
V E R D I E P I N G
Vuurwerk: reacties in kleur
Bij vuurwerk reageren stoffen razendsnel en komt veel warmte en licht vrij. De kleur komt van metaalverbindingen: strontium geeft rood, barium groen en koper blauw.
Praat na over het energie-effect: het licht en de warmte laten direct zien dat dit een chemische reactie is. Het vuurwerk zelf wordt natuurlijk alleen door professionals afgestoken. Image credit: Ondrejk, Wikimedia Commons (Public domain) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 3
Paragraaf 3.1
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
3.1.1 Wat is een chemische reactie?
3.1.2 Reacties herkennen aan kenmerken
3.1.3 Reactie of faseverandering?
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
3.1
Klik hier
voor meer kant-en-klare themalessen
Image credit: LessonUp