De cel en membraantransport (Biologie vwo), les 2: Examentraining

• newEditor
• Biologie
• Middelbare school
• vwo
• Leerjaar 4-6

Introduction

Examentraining met vier vraagtypen: vorm en functie van celonderdelen, welk transport, rekenen met concentraties en een grafiek lezen. Acht vragen met een gegeven in de vraag. Handig om eerst de uitleg te doen.

CEL · MEMBRAANTRANSPORT

Examentraining

De cel en membraantransport: zo pak je examenvragen aan

Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Trương Minh Khải / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

CEL · MEMBRAANTRANSPORT

Wat ga je kunnen?

Ik kan in een situatie een celonderdeel, een transportvorm of een osmoseverschijnsel herkennen, met gegevens rekenen en mijn antwoord onderbouwen.

CEL · MEMBRAANTRANSPORT

Zo pak je een examenvraag aan

• 1. Lees: wat is gegeven: een cel, een stof, getallen, een grafiek of een schema?

• 2. Herken: welk celonderdeel, welke eigenschap van de stof en welk transport past erbij?

• 3. Vergelijk: waar is de concentratie of osmotische waarde hoger, en gaat het mee of tegen het verschil in?

• 4. Schrijf: een kort antwoord met het begrip én de reden, met eenheid als je rekent.

Bouw van een eukaryote (dierlijke) cel

CEL · MEMBRAANTRANSPORT

Vraagtype 1: vorm en functie

• Koppel wat een cel veel doet aan zijn organellen en bouw.

• Afbreken met enzymen: lysosomen. Eiwitten maken en afgeven: ribosomen, ruw ER en golgi-systeem.

• Zwemmen of bewegen: een flagel of ciliën. Vraag je steeds af: wat doet deze cel?

Image credit: Eigen afbeelding

Een witte bloedcel breekt bacteriën af met enzymen. Welk organel?

A

Lysosoom

B

Ribosoom

C

Golgi-systeem

D

Kernlichaampje

Lysosomen bevatten enzymen voor afbraak. Verwachte fout: golgi-systeem kiezen omdat ook dat blaasjes maakt.

Welk organel laat een zaadcel zwemmen?

De flagel (zweepdraad). Verwachte fout: ciliën noemen. Ciliën zijn veel korte trilharen, een zaadcel heeft één lange flagel.

Diffusie, transport via een eiwit, actief transport, endocytose en exocytose

CEL · MEMBRAANTRANSPORT

Vraagtype 2: welk transport?

• Kijk naar de richting: mee met het concentratieverschil is passief, ertegenin is actief.

• Kost het energie? Dan actief transport, zoals een ionenpomp, of een blaasje bij endocytose en exocytose.

• Let op de stof: vetoplosbaar gaat door de lipidelaag, wateroplosbaar gaat via een transporteiwit of pomp.

• Noem het transport én de reden: richting, energie en eiwit.

Image credit: Eigen afbeelding

Na+ gaat de cel uit: binnen 10, buiten 140 mmol/L. Welk transport?

A

Diffusie door de fosfolipidelaag

B

Osmose door een semipermeabel membraan

C

Actief transport met een ionenpomp

D

Endocytose in een blaasje

Van lage naar hoge concentratie kost energie: actief transport met een ionenpomp. Verwachte fout: diffusie kiezen omdat het om een stof gaat die de cel uit gaat.

Glucose gaat zonder energie via een eiwit van hoog naar laag. Welk transport?

A

Actief transport via een ionenpomp

B

Diffusie door de fosfolipidelaag

C

Passief transport via een transporteiwit

D

Exocytose in een blaasje

Zonder energie en mee met het verschil: passief. Glucose is wateroplosbaar en gaat dus via een transporteiwit, niet door de lipidelaag. Verwachte fout: diffusie door de fosfolipidelaag kiezen.

CEL · MEMBRAANTRANSPORT

Vraagtype 3: rekenen met concentraties

• Lees de eenheid en vergelijk twee waarden: deel de grootste door de kleinste voor "hoeveel keer".

• Procentuele verandering: (nieuw min oud) delen door oud, keer 100.

• Reken stap voor stap en schrijf de eenheid of het procentteken erbij.

• Controleer: is de uitkomst logisch voor de situatie?

K+ binnen 150, buiten 5. Hoeveel keer meer?

150 gedeeld door 5 is 30 keer. Eenheid mmol/L valt weg bij een verhouding. Verwachte fout: 150 min 5 uitrekenen en 145 antwoorden.

Staafje 20 g wordt 22 g. Massatoename in %?

22 min 20 is 2 g. 2 gedeeld door 20 is 0,10, dus 10 procent. Verwachte fout: 2 delen door 22 en 9 procent vinden.

CEL · MEMBRAANTRANSPORT

Vraagtype 4: een grafiek lezen

• Bekijk eerst de assen: wat staat er horizontaal en verticaal, en in welke eenheid?

• Zoek het punt waar de lijn de nullijn snijdt: daar is geen netto verandering.

• Zoek een knik in de lijn: wat gebeurt er op dat moment in de situatie?

• Beantwoord met een gegeven uit de grafiek én het bijbehorende begrip.

Bij welke sucroseconcentratie is de oplossing isotonisch met de cellen?

A

0,2 mol/L

B

0,1 mol/L

C

0,3 mol/L

D

0,0 mol/L

Bij 0,2 mol/L is de massaverandering nul: er gaat netto geen water in of uit, dus de oplossing is isotonisch. Verwachte fout: 0,0 kiezen omdat daar de grootste verandering is. Image credit: Eigen afbeelding

Het gif remt de energievoorziening. Waarom daalt K+ in de cel daarna?

A

De pomp werkt harder

B

K+ verlaat de cel via exocytose

C

Osmose neemt K+ mee

D

De pomp stopt, K+ lekt weg

Zonder energie stopt de ionenpomp. K+ is in de cel veel hoger dan buiten en lekt dan langs het concentratieverschil naar buiten. Verwachte fout: denken dat het gif de pomp harder laat werken. Image credit: Eigen afbeelding

Welk vraagtype vind jij het lastigst?

1

Vorm en functie van celonderdelen

2

Welk transport?

3

Rekenen met concentraties

4

Een grafiek lezen

Bespreek het vraagtype met de meeste stemmen kort na met een voorbeeld.

CEL · MEMBRAANTRANSPORT

Tips voor op het examen

• Schrijf bij transport altijd de richting op: mee met of tegen het concentratieverschil, en of het energie kost.

• Water gaat bij osmose naar de hoogste osmotische waarde, dus naar de laagste waterpotentiaal.

• Hypo en hyper gaan over de oplossing buiten de cel, vergeleken met de cel.

• Reken met eenheden: een verhouding heeft geen eenheid, een percentage krijgt een procentteken.