W E G W I J S
B U R G E R S C H A P · N I V E A U 3 E N 4
Wie heeft het voor het zeggen?
Op je werk, op school en in je gemeente worden besluiten genomen die over jou gaan. Hoe gaat dat, en hoe praat jij mee?
Les 1 · Macht en besluitvorming
W E G W I J S
B U R G E R S C H A P · N I V E A U 3 E N 4
Wie heeft het voor het zeggen?
Op je werk, op school en in je gemeente worden besluiten genomen die over jou gaan. Hoe gaat dat, en hoe praat jij mee?
Les 1 · Macht en besluitvorming
Over deze les: les 1 van het thema Macht en besluitvorming, voor mbo niveau 3 en 4, ongeveer 40 minuten. Studenten verkennen hoe besluiten tot stand komen en waar ze zelf mee mogen praten: op het werk, op school en in de gemeente.
Koppeling: in de huidige kwalificatie-eisen valt deze les onder de politiek-juridische dimensie (deelnemen aan besluitvorming). In het expertadvies voor het nieuwe burgerschap (thema Macht en besluitvorming, eis 1) gaat het om hoe (mede)zeggenschap en besluitvorming vorm krijgen, welke belangen meespelen en wat de voor- en nadelen zijn. Image credit: David Jackmanson, CC BY 2.0 Image credit: LessonUp
L E E R D O E L E N
LES 1
Na deze les:
1
Je kan drie manieren van besluiten beschrijven, met een voordeel en een nadeel van elk.
2
Je kan uitleggen wat medezeggenschap is en waar je die hebt: op je werk, op school en in de gemeente.
3
Je kan aan een voorbeeld uitleggen welke belangen meespelen bij een besluit.
Leerdoelen: lees ze kort voor. Aan het eind van de les komen ze terug in de terugblik.
S T A R T V R A A G
LES 1
Mag jij op je stage of werk meepraten over je rooster?
Ja, ik geef mijn wensen door
Soms, als ik erom vraag
Nee, het rooster ligt gewoon vast
Ik heb nu geen stage of werk
Startvraag: vraag na de uitslag twee studenten hoe het rooster bij hen tot stand komt. Wie beslist? Wordt er gevraagd naar wensen? Zo komt het onderwerp van de les meteen uit hun eigen praktijk.
M A C H T E N B E S L U I T V O R M I N G
LES 1
Drie manieren om te beslissen
Eén persoon beslist. De leidinggevende kiest. Dat gaat snel, maar anderen voelen zich soms niet gehoord.
Stemmen. De meerderheid wint. Dat is eerlijk te tellen, maar de minderheid moet zich erbij neerleggen.
Overleggen tot iedereen akkoord is. Iedereen kan leven met de uitkomst, maar het kost veel tijd.
Uitleg: het derde model heet ook consensus. Vraag welk model ze op hun stage zien. Vaak is het een mengvorm: de leidinggevende beslist, na overleg met het team.
Extra vraag voor snelle studenten: welk model past het best bij een besluit dat snel moet, zoals bij een brand? En bij een nieuw teamuitje?
V R A A G
LES 1
Het team van restaurant De Kade kiest met handopsteken welke feestdag het restaurant dicht is. 7 van de 12 kiezen tweede kerstdag. Welke manier van beslissen is dit?
Eén persoon beslist
Stemmen: de meerderheid wint
Overleggen tot iedereen akkoord is
Loten: het toeval beslist
Antwoord: B. Zeven van de twaalf is een meerderheid. De vijf anderen moeten zich bij de uitkomst neerleggen. Vraag door: hoe kun je die vijf toch tevreden houden?
K E R N B E G R I P
LES 1
Medezeggenschap
Meepraten en meebeslissen over regels die over jou gaan, ook als je niet de baas bent. Op je werk, op school en in je woonplaats is dat bij wet geregeld. Je doet het meestal niet alleen, maar via mensen die namens jou spreken.
Kernbegrip: medezeggenschap betekent niet dat je overal over beslist. Het gaat om meepraten, advies geven en soms instemmen. De eindbeslissing ligt vaak bij het bestuur of de directie.
M A C H T E N B E S L U I T V O R M I N G
LES 1
Medezeggenschap op je werk en op school
Ondernemingsraad (OR)
Een bedrijf met 50 of meer werknemers moet een ondernemingsraad hebben. De werknemers kiezen de leden.
De OR geeft advies over grote besluiten, zoals een reorganisatie. Bij regels over werktijden en veiligheid moet de OR instemmen.
Studentenraad
Elke mbo-school heeft een studentenraad. Studenten kiezen de leden.
De studentenraad praat namens de studenten mee met het bestuur van de school, bijvoorbeeld over het studentenstatuut en de kwaliteit van het onderwijs.
Uitleg: de ondernemingsraad is geregeld in de Wet op de ondernemingsraden, de studentenraad in de Wet educatie en beroepsonderwijs. Vraag of iemand de studentenraad van jullie eigen school kent. Weet je wie erin zit? Dat is een mooie opstap naar de opdracht verderop.
Hulpzin voor wie vastloopt: de OR is voor werknemers wat de studentenraad is voor studenten.
V R A A G
LES 1
Bij welk bedrijf is een ondernemingsraad verplicht?
Kapsalon met 6 medewerkers
Bouwbedrijf met 35 medewerkers
Zorginstelling met 400 medewerkers
Webwinkel met 12 medewerkers
Antwoord: C. Alleen de zorginstelling heeft 50 of meer werknemers. Kleinere bedrijven mogen wel een personeelsvertegenwoordiging hebben, maar een OR is daar niet verplicht.
M A C H T E N B E S L U I T V O R M I N G
LES 1
Meepraten in je gemeente en in Den Haag
Elke vier jaar kies je de gemeenteraad. Vanaf 18 jaar mag je stemmen.
In de meeste gemeenten kun je inspreken bij een vergadering van de raad.
Met een burgerinitiatief zet je een onderwerp op de agenda van de Tweede Kamer. Daarvoor heb je 40.000 handtekeningen nodig.
Uitleg: ook inwoners zonder Nederlands paspoort mogen voor de gemeenteraad stemmen: inwoners uit de EU meteen, anderen na vijf jaar legaal verblijf in Nederland. Voor de Tweede Kamer moet je de Nederlandse nationaliteit hebben.
Vraag: wie heeft al eens gestemd, of gaat dat de volgende keer doen? Image credit: Ellywa, CC BY-SA 4.0
K E R N B E G R I P
LES 1
Belang
Wat er voor jou of voor een groep op het spel staat: geld, rust, veiligheid, werk of plezier. Bij bijna elk besluit botsen belangen. Wie beslist, moet ze tegen elkaar afwegen.
Kernbegrip: laat studenten een belang uit hun eigen leven noemen, bijvoorbeeld bij een besluit over het rooster: de werkgever wil genoeg mensen op drukke dagen, jij wilt vrij op zaterdag.
J O U W A N T W O O R D
LES 1
De gemeente wil een skatepark bouwen naast een flat. Noem twee groepen met een ander belang, en wat elke groep wil.
Open vraag: goede antwoorden noemen twee groepen en hun belang. Bijvoorbeeld: jongeren willen een plek om te skaten, bewoners van de flat willen rust in de avond, de gemeente let op de kosten, een ondernemer in de buurt hoopt op meer klanten.
Vervolgvraag: welke manier van beslissen past hier, en wie zou je laten meepraten?
S T E L L I N G
LES 1
Stagiairs moeten mogen meestemmen over het rooster van hun afdeling.
Eens
Oneens
Ik twijfel
Stelling: laat na de uitslag iemand van eens en iemand van oneens één argument geven. Er is geen goed of fout antwoord: het gaat om het onderbouwen van een standpunt en om het zien van het belang van de andere kant.
O P D R A C H T
LES 1
Maak je stem hoorbaar
1
Kies een regel op school of op je stage die je zou willen veranderen.
2
Zoek uit wie daarover beslist, en via welke weg jij invloed hebt: je leidinggevende, de OR, de studentenraad of de gemeente.
3
Schrijf je voorstel in drie zinnen. Noem één belang van de andere kant en hoe je daar rekening mee houdt.
minute
second
In tweetallen
Opdracht: loop rond en vraag door bij stap 2: is dit iets voor de studentenraad, of regel je het beter direct met je mentor of praktijkopleider? Laat aan het eind twee duo's hun voorstel voorlezen.
Hulp voor wie vastloopt: kies een regel over pauzes, roosters, kantine of telefoongebruik.
V R A A G
LES 1
Je wilt dat de Tweede Kamer praat over goedkoper openbaar vervoer voor mbo-studenten. Hoeveel handtekeningen heb je nodig voor een burgerinitiatief?
1.000
4.000
10.000
40.000
Antwoord: D. Met 40.000 handtekeningen kan een onderwerp op de agenda van de Tweede Kamer komen. De Kamer beslist daarna zelf wat ze ermee doet.
T E R U G B L I K
LES 1
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
Drie manieren van besluiten
Medezeggenschap
Belangen bij een besluit
Ik kan ze allemaal
Terugblik: kies op basis van de uitslag welk leerdoel je aan het begin van de volgende les kort herhaalt.
V O L G E N D E L E S
Macht en grenzen
Wie macht heeft, kan veel bepalen. Maar in een democratische rechtsstaat zijn er grenzen. Volgende les ontdek je wie de macht in Nederland controleert, en wat jij doet als een baas of instantie te ver gaat.
Je kan uitleggen wat een rechtsstaat is.
Je kan beschrijven hoe macht in Nederland verdeeld is.
Volgende les: thema Macht en besluitvorming, les 2.
Image credit: LessonUp