Indonesië 1942-1949 (Geschiedenis vmbo), les 1: Uitleg
INDONESIË · 1942-1949
Indonesië 1942-1949
Examenstof geschiedenis en staatsinrichting vmbo GL/TL
La durée de la leçon est: 45 minIntroduction
Éléments de cette leçon
INDONESIË · 1942-1949
Indonesië 1942-1949
Examenstof geschiedenis en staatsinrichting vmbo GL/TL
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: GS/K/10 Historisch overzicht vanaf 1900 (Indonesië 1942-1949); GS/V/1 Het Indonesisch-Nederlands conflict 1945-1949; GS/K/3 vaardigheden. Alleen GL/TL.. Image credit: Frans Mendur / Wikimedia Commons, publiek domein
INDONESIË · 1942-1949
Wat ga je kunnen?
Ik kan beschrijven hoe Indonesië van Nederlandse kolonie via Japanse bezetting en strijd een onafhankelijk land werd, en hoe verschillende groepen daar tegenaan keken.
Cet élément n'a pas d'instructions
Wat weet jij over Indonesië en Nederland?
Verwachte woorden: kolonie, Soekarno, Japan, oorlog, onafhankelijkheid, Indische Nederlanders, rijsttafel, familie. Groepeer: blok 1 bezetting, blok 2 nationalisme en 1945, blok 3 acties en 1949. Veel leerlingen hebben familie met een Indische of Molukse achtergrond: geef ruimte voor eigen verhalen, zonder iemand te dwingen. Dit onderwerp is alleen voor GL/TL.
INDONESIË · 1942-1949
Nederlands-Indië: een kolonie
Het huidige Indonesië was tot 1942 de Nederlandse kolonie Nederlands-Indië.
Nederland bestuurde het gebied en verdiende veel aan producten als suiker, koffie, rubber en olie.
Veel Indonesiërs hadden weinig te zeggen in hun eigen land: macht en rechten lagen vooral bij Nederlanders.
Daarom groeide het verlangen naar een eigen land: het Indonesisch nationalisme.
Indische Nederlanders hebben Nederlandse en Indonesische voorouders.
Een kolonie is een gebied dat door een ander land wordt bestuurd. Laat het verschil voelen tussen het Nederlandse en het Indonesische perspectief: voor Nederland een bron van welvaart, voor veel Indonesiërs een systeem zonder inspraak. Indische Nederlanders vormden een aparte groep tussen beide werelden. Veelgemaakte fout: denken dat Nederlands-Indië een provincie van Nederland was.
Japanse soldaten trekken voertuigen door het water tijdens de inval op Java, 1942
INDONESIË · 1942-1949
1942: Japan bezet Nederlands-Indië
In 1942 viel Japan Nederlands-Indië aan en nam het over: de Japanse bezetting.
Japan wilde olie en grondstoffen voor de oorlog en noemde zichzelf de bevrijder van Azië.
Het Nederlandse bestuur verdween. Japan liet Indonesiërs meer meebesturen en trainde jongeren militair.
Veel Indonesiërs hoopten eerst op meer vrijheid, maar de bezetting werd een harde tijd.
Jaartal 1942 is examenstof. Japan viel aan als onderdeel van de oorlog in de Pacific (zie de les over de Tweede Wereldoorlog). Belangrijk voor het vervolg: het Nederlandse gezag was weg en Indonesiërs kregen ervaring met besturen en met militaire organisatie. Dat versterkte het nationalisme. De foto komt uit een collectie van het Tropenmuseum en toont Japanse soldaten; de maker is onbekend, dus let op wie dit beeld bewaard heeft. Image credit: Onbekend / Tropenmuseum / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Een vrouw bereidt eten in een Japans interneringskamp in Nederlands-Indië, omstreeks 1945
INDONESIË · 1942-1949
Kampen en dwangarbeid
Europese burgers, onder wie veel Indische Nederlanders, werden opgesloten in interneringskampen.
In de kampen heersten honger, ziekte en geweld door bewakers. Veel mensen overleefden het niet.
Ook veel Indonesiërs moesten dwangarbeid doen, bijvoorbeeld als romusha aan wegen en spoorlijnen.
De bezetting was voor alle groepen zwaar, maar op verschillende manieren.
Twee verhalen naast elkaar: Europese burgers (ook veel Indische Nederlanders) zaten in kampen; Indonesiërs leden onder honger en dwangarbeid, de romusha. Beide groepen hadden te maken met geweld en verlies. Ga zorgvuldig om met de verhalen: veel families dragen ze nog met zich mee. Veelgemaakte fout: denken dat alleen Nederlanders de bezetting als zwaar ervoeren. Image credit: Onbekend / KITLV, Universiteit Leiden / Wikimedia Commons, CC BY 4.0
Wat was Nederlands-Indië voor Nederland?
Een kolonie die Nederland bestuurde
Een Nederlandse provincie
Een land dat al zelfstandig was
Een bondgenoot met een eigen regering
Kolonie: bestuurd door een ander land. Verwachte fout: provincie, omdat leerlingen denken dat het bij Nederland hoorde zoals Friesland.
Vul in
In 1942 bezette Japan Nederlands-Indië. Veel Europese burgers kwamen in een interneringskamp en veel Indonesiërs moesten dwangarbeid doen.
1942, interneringskamp, dwangarbeid. Verwachte fout: 1945, omdat dat het jaar van de bevrijding is.
INDONESIË · 1942-1949
Soekarno en het nationalisme
Het nationalisme wilde een eigen, onafhankelijk land, zonder overheersing door Nederland.
Soekarno werd de bekendste leider van de nationalisten. Samen met Hatta streed hij voor onafhankelijkheid.
Nederland zette nationalisten vaak gevangen. Soekarno werd in de jaren dertig verbannen.
Onder Japan werkte Soekarno met de bezetter samen: voor Nederlanders was dat verraad, voor velen een route naar vrijheid.
Soekarno staat in de syllabus als persoon die je moet kunnen herkennen en plaatsen in de tijd (jaren dertig tot 1949). Zijn samenwerking met Japan wordt verschillend beoordeeld: Nederlanders zagen verraad, veel Indonesiërs een strategie. Laat leerlingen merken dat het oordeel afhangt van de standplaats. Veelgemaakte fout: denken dat nationalisme alleen tijdens de Japanse bezetting ontstond; het groeide al eerder.
Soekarno leest de onafhankelijkheidsverklaring voor, Jakarta, 17 augustus 1945
INDONESIË · 1942-1949
15 en 17 augustus 1945
Op 15 augustus 1945 gaf Japan zich over. Indonesië was bevrijd van de Japanners.
Door de Japanse overgave was er even geen bestuur. Dat was de aanleiding voor de volgende stap.
Op 17 augustus 1945 riep Soekarno, samen met Hatta, de onafhankelijke Republiek Indonesië uit.
Nederland erkende de Republiek toen nog niet.
15 augustus 1945 is in de syllabus de bevrijding van Indonesië, 17 augustus de proclamatie. De aanleiding (directe oorzaak) is de Japanse overgave die een machtsvacuüm achterliet; de bezetting en het nationalisme zijn oorzaken op langere termijn. Op de foto is de proclamatie te zien. Veelgemaakte fout: 15 en 17 augustus door elkaar halen. Image credit: Frans Mendur / Wikimedia Commons, publiek domein
INDONESIË · 1942-1949
Nederland komt terug
Nederland wilde zijn kolonie terug en stuurde troepen: het ging om gezag, orde en economische belangen.
De Republiek wilde onafhankelijk blijven (Merdeka betekent vrij) en verdedigde zich met een eigen leger.
Eind 1945 volgde de Bersiap, een gewelddadige periode waarin ook Indische Nederlanders en Chinezen slachtoffer werden.
Elke groep vertelt het verhaal vanuit een eigen standplaats: de plek en positie waar iemand staat.
Evenwicht is hier belangrijk. Nederland: herstel van gezag en bescherming van Europeanen en bezit. Indonesiërs: vrijheid en een eigen staat. Indische Nederlanders en Chinese Indonesiërs kwamen tussen de partijen in en werden slachtoffer van geweld in de Bersiap. Standplaatsgebondenheid is een vaardigheid uit de syllabus: de maker van een bron kijkt vanuit een eigen positie. Bersiap is geen verplicht begrip, maar helpt het geweld van deze periode te plaatsen.
Video: Hoe werd Indonesië onafhankelijk? (High Speed History, NTR, Schooltv). Kijkvraag: welke gebeurtenissen leiden van 17 augustus 1945 tot de onafhankelijkheid? Let op wie het verhaal vertelt en welke groepen nauwelijks aan het woord komen.
Zet op volgorde, van vroeg naar laat
1942, 15 augustus 1945, 17 augustus 1945, 1947. Verwachte fout: de proclamatie voor de Japanse overgave.
Welke rol had Soekarno in het Indonesisch nationalisme?
Hij was gouverneur namens Nederland
Hij was een leider van de nationalisten
Hij was legerleider van Japan
Hij was Nederlands minister van Koloniën
Soekarno was leider van de nationalisten. Verwachte fout: gouverneur, omdat leerlingen aan bestuur denken.
Bewoners groeten oprukkende Nederlandse troepen, 26 juli 1947
INDONESIË · 1942-1949
De politionele acties
Nederland voerde in 1947 en 1948 twee politionele acties uit: grote militaire acties tegen de Republiek.
Eerste actie: 21 juli 1947. Tweede actie: 19 december 1948, met de inname van Yogyakarta.
Nederland noemde het 'politionele acties': orde herstellen in eigen gebied. Indonesiërs zagen het als oorlog.
Er vielen veel slachtoffers. Nederlandse militairen gebruikten ook extreem geweld tegen burgers.
Jaartallen 1947 en 1948 zijn examenstof; de data staan hier als extra houvast. In december 1948 werd Yogyakarta, de hoofdstad van de Republiek, ingenomen en werden Soekarno en andere leiders gevangengenomen. Het woord politionele acties laat het Nederlandse standpunt zien: een interne kwestie. Later onderzoek heeft laten zien dat Nederlandse militairen structureel extreem geweld gebruikten; in 2022 bood de Nederlandse regering daarvoor excuses aan. Ook aan Indonesische kant viel geweld, onder meer tegen burgers. De foto is gemaakt door de Dienst voor Legercontacten van het Nederlandse leger: een bron die laat zien wat Nederland wilde tonen. Dat is standplaatsgebondenheid. Image credit: Onbekend / Dienst voor Legercontacten, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0
Soevereiniteitsoverdracht in het Paleis op de Dam, Amsterdam, 27 december 1949
INDONESIË · 1942-1949
1949: onder druk onafhankelijk
De acties kregen veel kritiek. De Verenigde Naties en de Verenigde Staten zetten Nederland onder druk.
De Verenigde Staten dreigden de hulp aan Nederland te stoppen.
Op 27 december 1949 volgde de soevereiniteitsoverdracht: Nederland droeg de macht officieel over.
De ceremonie was in Amsterdam, in het Paleis op de Dam, en tegelijk in Jakarta.
Soevereiniteitsoverdracht in 1949 is examenstof, net als de druk van de VN en de Verenigde Staten. De foto is van 27 december 1949 in het Koninklijk Paleis op de Dam, met onder anderen Hatta, koningin Juliana en minister-president Drees. Veelgemaakte fout: denken dat Nederland vrijwillig en zonder druk vertrok. Image credit: Joop van Bilsen / Anefo, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0
INDONESIË · 1942-1949
Dekolonisatie en de gevolgen
Indonesië is een voorbeeld van dekolonisatie: een kolonie wordt een zelfstandig land.
Na de oorlog waren de Europese mogendheden verzwakt en het nationalisme in de koloniën was sterk.
Veel Indische Nederlanders verlieten Indonesië en kwamen naar Nederland, een land dat ze vaak niet kenden.
Ook veel Molukkers, die in het koloniale leger (KNIL) dienden, kwamen in 1951 naar Nederland, bedoeld als tijdelijk.
Voor Indonesië was 1949 vrijheid, voor veel Nederlanders en Indische Nederlanders een verlies.
Dekolonisatie is in de syllabus een gevolg van het verzwakken van de Europese mogendheden en van het nationalisme. De gevolgen verschillen per groep: Indonesiërs kregen een eigen staat, Indische Nederlanders moesten vaak een nieuw bestaan opbouwen in Nederland, Molukkers die voor het KNIL hadden gediend kwamen in 1951 met het idee van een tijdelijk verblijf. Dat bleek blijvend. Houd het respectvol: het zijn verhalen van families uit de klas of de buurt.
Vul in
Nederland voerde in 1947 en 1948 de politionele acties uit tegen de Republiek.
1947 en 1948, politionele acties. Verwachte fout: 1949, het jaar van de overdracht.
Wat vond je het lastigst in deze les?
De Japanse bezetting
Soekarno en het nationalisme
De politionele acties
De gevolgen na 1949
Herhaal het onderdeel met de meeste stemmen.
Waarom kunnen mensen verschillend terugkijken op dezelfde gebeurtenis in Indonesië?
Goed antwoord: mensen kijken vanuit een eigen positie (standplaats), bijvoorbeeld als Nederlander, Indonesiër, Indische Nederlander of Molukker, met eigen ervaringen en belangen. Ga respectvol om met persoonlijke verhalen.
INDONESIË · 1942-1949
Begrippen (1/2)
kolonie: gebied dat door een ander land wordt bestuurd
nationalisme: streven naar een eigen, onafhankelijk land
Japanse bezetting: 1942 tot 1945: Japan bestuurt Nederlands-Indië
interneringskamp: kamp waar burgers werden opgesloten
dwangarbeid: werk dat je moet doen onder dwang, zonder keus
Cet élément n'a pas d'instructions
INDONESIË · 1942-1949
Begrippen (2/2)
dekolonisatie: een kolonie wordt een zelfstandig land
politionele acties: Nederlandse militaire acties in 1947 en 1948
soevereiniteitsoverdracht: officiële overdracht van de macht in 1949
standplaats: de positie van waaruit iemand kijkt, bijvoorbeeld bij een bron
Indische Nederlanders: mensen met Nederlandse en Indonesische voorouders
Cet élément n'a pas d'instructions
