WERELD · INDICATOREN
Wereld indelen, ontwikkelingspeil
Examenstof aardrijkskunde vwo
WERELD · INDICATOREN
Wereld indelen, ontwikkelingspeil
Examenstof aardrijkskunde vwo
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: B1 3a.4, 3b.1, 3b.2, 3b.3. Image credit: Mark Hillary / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
WERELD · INDICATOREN
Wat ga je kunnen?
Ik kan landen indelen met indicatoren, de waarde en beperkingen daarvan beoordelen, ontwikkelingspeil relateren aan verstedelijking, demografie en werk, en de uitwerking van globalisering in centrum, semi-periferie en periferie verklaren.
Cet élément n'a pas d'instructions
Waaraan zie je dat het ene land verder ontwikkeld is dan het andere?
Laat leerlingen woorden noemen en groepeer ze op het bord in vier hoeken: economisch (inkomen, banen), demografisch (geboorten, leeftijd, steden), politiek (democratie, mensenrechten) en sociaal-cultureel (onderwijs, taal, godsdienst). Dat zijn de vier soorten indicatoren uit de syllabus (3b.1). Vraag daarna: zegt één getal per land genoeg? Dat opent het eerste blok.
Het zakelijke en winkelcentrum Shibuya in Tokio (Japan), luchtfoto
WERELD · INDICATOREN
Vier soorten indicatoren
Een indicator is een meetbaar kenmerk waarmee je landen vergelijkt en indeelt.
Economisch: bnp, bbp of brp per hoofd, inkomen, koopkracht en beroepsbevolking.
Demografisch: bevolkingsdichtheid, spreiding, groei, vruchtbaarheid en kindersterfte.
Politiek en sociaal-cultureel: democratisch gehalte, mensenrechten, analfabetisme, taal en godsdienst.
Syllabus 3b.1. Bevolkingsdichtheid is een gemiddelde (inwoners per km2), bevolkingsspreiding gaat over de verdeling over het land. Het vruchtbaarheidscijfer is het gemiddeld aantal kinderen per vrouw, kindersterfte het aantal overleden jonge kinderen per duizend geboorten. Samenwerkingsverbanden (zoals de EU) horen bij de politieke indicatoren. Veelgemaakte fout: bevolkingsdichtheid en bevolkingsspreiding door elkaar halen. De foto toont Shibuya in Tokio, een centrumgebied. Image credit: David Kernan / Wikimedia Commons, CC BY 4.0
WERELD · INDICATOREN
Bbp, koopkracht, HDI en politiek
Bbp per hoofd: productie van een land gedeeld door het aantal inwoners. Bnp rekent het inkomen van inwoners, brp is van een regio.
Koopkracht: wat je met je inkomen kunt kopen, want prijzen verschillen per land.
De HDI van de VN combineert gezondheid, opleiding en inkomen in één getal tussen 0 en 1.
Politiek: het democratisch gehalte en de naleving van mensenrechten van een land.
Syllabus: VN-ontwikkelingsindex (Human Development Index, UNDP), bnp/bbp/brp per hoofd, inkomen per hoofd, koopkracht, democratisch gehalte, mensenrechten. De HDI bestaat uit levensverwachting (gezond leven), onderwijs (kennis) en bruto nationaal inkomen per hoofd gecorrigeerd voor koopkracht. Een land kan een hoog inkomen hebben en toch een lagere HDI scoren, als weinig geld naar zorg en onderwijs gaat. Veelgemaakte fout: denken dat de HDI alleen over inkomen gaat.
Dharavi, een sloppenwijk in Mumbai (India), met de zakenwijken van de stad op de achtergrond, 2009
WERELD · INDICATOREN
Waarde en beperkingen van indicatoren
Waarde: indicatoren maken het vergelijken en indelen van landen mogelijk.
Beperking: een nationaal gemiddelde verhult ruimtelijke verschillen, zoals stad en platteland.
Het verhult ook sociale verschillen, bijvoorbeeld tussen arm en rijk of tussen groepen.
Evalueer dus altijd: past deze indicator bij de vraag en op welk schaalniveau?
Syllabus 3b.2: de waarde en beperkingen van indicatoren op nationale schaal beschrijven; onderscheid maken in spreidingspatronen op verschillende ruimtelijke schalen. De foto toont Dharavi, een sloppenwijk in Mumbai, met de zakenwijken op de achtergrond: één land, één gemiddelde, grote verschillen. Examenvraag: 'Leg uit waarom het bbp per hoofd weinig zegt over de welvaart van de gemiddelde inwoner.' Goed antwoord: het is een gemiddelde, de verdeling kan zeer ongelijk zijn. Veelgemaakte fout: zeggen dat het gemiddelde niet klopt. Het klopt wel, maar het verhult verschillen. Image credit: Mark Hillary / Wikimedia Commons, CC BY 2.0
Welke indicator hoort bij de politieke indicatoren?
Het democratisch gehalte van een land
De verstedelijkingsgraad van een land
Het vruchtbaarheidscijfer van een land
De koopkracht van de inwoners
Goed: democratisch gehalte en mensenrechten zijn politiek. De andere opties zijn demografisch of economisch. Wie verstedelijkingsgraad kiest, verwart politiek met sociaal-cultureel.
Vul in: de HDI
De HDI combineert gezondheid, opleiding en inkomen tot één getal tussen 0 en 1.
Veelgemaakte fout: democratie of bevolkingsgroei kiezen. Die horen niet bij de HDI.
Het demografisch transitiemodel in vijf fasen (schematisch)
WERELD · INDICATOREN
Demografisch transitiemodel
Het model laat zien hoe geboorte- en sterftecijfer veranderen bij ontwikkeling.
Fase 1 en 2: hoge geboorte; in fase 2 daalt het sterftecijfer eerst, dus snelle groei.
Fase 3 en 4: ook het geboortecijfer daalt, de groei neemt af en de bevolking vergrijst.
Fase 5: het sterftecijfer ligt boven het geboortecijfer en de bevolking krimpt.
Syllabus 3b.1: op basis van demografische indicatoren kan de wereld worden ingedeeld naar fasen van het demografisch transitiemodel; demografische transities zijn vaak gerelateerd aan economische en sociaal-culturele ontwikkelingen. Sterfte daalt door betere hygiëne, voeding en gezondheidszorg. Geboorte daalt door meer onderwijs (vooral voor vrouwen), anticonceptie en omdat kinderen minder nodig zijn als arbeidskracht of oudedagsvoorziening. Demografische druk: de verhouding tussen jongeren en ouderen en de mensen in de werkzame leeftijd. Veelgemaakte fout: denken dat in fase 2 het geboortecijfer stijgt. De groei komt doordat het sterftecijfer daalt. Image credit: LessonUp Studio, CC0
Een drukke markt in Lagos (Nigeria), luchtfoto
WERELD · INDICATOREN
Ontwikkelingspeil, stad en werk
Hoe hoger het ontwikkelingspeil, hoe hoger de verstedelijkingsgraad en hoe lager het verstedelijkingstempo.
Bij stijgend peil daalt het geboortecijfer; het sterftecijfer daalt eerst en stijgt later door vergrijzing.
Een kleiner deel van de beroepsbevolking werkt in de landbouw, een groter deel in de formele diensten.
In perifere gebieden is de informele sector vaak groot.
Syllabus 3b.3: verklaren hoe demografische kenmerken en verstedelijking samenhangen met het economisch ontwikkelingspeil; toepassen op een centrumgebied, een semi-perifeer gebied en een perifeer gebied. Verstedelijkingsgraad is het aandeel stedelingen, verstedelijkingstempo de snelheid waarmee dat aandeel groeit. In lage-inkomenslanden is de graad nog laag maar het tempo hoog (trek naar de stad, bijvoorbeeld naar Lagos). In centrumlanden is de graad hoog en het tempo laag. Dit zijn algemene regels: er zijn uitzonderingen. Veelgemaakte fout: graad en tempo omdraaien. Image credit: Ayorinde Ogundele / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
De Essalam-moskee in Rotterdam (Nederland)
WERELD · INDICATOREN
Cultuurgebieden en diffusie
Met taal en godsdienst deel je de wereld in cultuurgebieden.
De grenzen zijn moeilijk te trekken door migratie en culturele uitwisseling.
Culturele diffusie: taal, geloof en gewoonten verspreiden zich door kolonialisme, veroveringen, handel en migratie.
Nu spelen ook sociale media en toerisme een grote rol.
Syllabus 3b.1. Voorbeelden: Spaans en Portugees in Latijns-Amerika door kolonialisme, de moskee in Rotterdam door migratie. Cultuurgebieden zijn dus geen scherp afgebakende vlakken. Veelgemaakte fout: cultuurgebieden als vaste blokken met harde grenzen zien. Image credit: Wouter Engler / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Video: Examentip Aardrijkskunde: Demografisch transitiemodel (Lyceo). Korte uitlegvideo van Lyceo over het demografisch transitiemodel. Kijkvraag vooraf: wat gebeurt er in fase 2 met het sterfte- en het geboortecijfer, en waarom groeit de bevolking dan snel? Koppel het antwoord na afloop aan het ontwikkelingspeil van een land.
Zet de fasen van het transitiemodel op volgorde
Dit zijn fase 1 tot en met 5. Verwachte fout: fase 2 en 3 omdraaien. Eerst daalt altijd het sterftecijfer.
Wat geldt in het algemeen bij een stijgend ontwikkelingspeil?
De verstedelijkingsgraad daalt en het tempo stijgt
De verstedelijkingsgraad stijgt en het tempo daalt
Zowel graad als tempo van verstedelijking stijgen
Het geboortecijfer stijgt en het aandeel landbouw ook
Goed: hoog ontwikkeld betekent hoge graad en laag tempo. De eerste optie draait het om, de derde houdt het tempo hoog. Wie de vierde kiest, vergeet dat het geboortecijfer daalt.
Campus van het ict-bedrijf Infosys in India, luchtfoto
WERELD · INDICATOREN
Globalisering werkt overal anders
Centrum: profiteert van kennis en kapitaal, maar kent de-industrialisatie en reacties zoals nationalisme.
Semi-periferie: groeit snel door industrie en ict, maar verdeelt de winst ongelijk.
Periferie: levert vooral grondstoffen en laagbetaald werk en is afhankelijk van het centrum.
De uitwerking hangt af van machtsverhoudingen en de regionale context.
Syllabus 3a.4: effecten van en reacties op globalisering in een centrumgebied, een semi-perifeer gebied en een perifeer gebied; de keuze van de gebieden is vrij (de school kiest). Voorbeelden hier: oude industriegebieden in de VS (centrum), de ict-sector van India zoals bij Infosys (semi-periferie), delen van West-Afrika (periferie). Gebruik de voorbeelden van je eigen methode of school. Veelgemaakte fout: de periferie als enige verliezer zien. Ook in het centrum zijn er verliezers, zoals arbeiders in de-industrialiserende regio's. Image credit: Vinu Thomas / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0
De verlaten Packard-autofabriek in Detroit (Verenigde Staten)
WERELD · INDICATOREN
Spread- en backwash-effecten
Spread-effect: groei in het centrum straalt uit naar de omgeving, via werk, investeringen en kennis.
Backwash-effect: het centrum trekt kapitaal en jonge, hoogopgeleide mensen weg uit de periferie.
Ketting: bedrijven vestigen zich in de stad, jongeren trekken weg, het platteland verliest arbeidskrachten.
Het centrum-periferiemodel geldt op alle schaalniveaus: ook binnen één land.
Syllabus 3a.4: spread-effecten en backwash-effecten; het centrum-periferiemodel toepassen op verschillende schaalniveaus. Op lagere schaal: binnen centrumlanden zijn er (semi)perifere gebieden, zoals oude industriegebieden of krimpregio's (de foto toont een verlaten autofabriek in Detroit), en binnen (semi)perifere landen zijn er centrumgebieden, zoals de hoofdstad. Backwash is ook braindrain: hoogopgeleiden vertrekken naar het centrum. Veelgemaakte fout: denken dat een centrum altijd alleen voordelen voor de omgeving heeft. Image credit: Albert duce / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Sloop van elektronisch afval bij Agbogbloshie, een wijk van Accra (Ghana)
WERELD · INDICATOREN
Ongelijkheid en afwenteling
Fragmentarische modernisering: alleen delen van een gebied moderniseren, andere blijven achter.
Sociale ongelijkheid zit tussen groepen, ruimtelijke ongelijkheid tussen gebieden.
Afwenteling in ruimte: negatieve gevolgen verschuiven naar andere gebieden, zoals e-waste naar Ghana.
Afwenteling in tijd: de kosten, zoals milieuschade, komen bij latere generaties terecht.
Syllabus 3a.4: fragmentarische modernisering, sociale en ruimtelijke ongelijkheid, afwenteling in ruimte en tijd. Voorbeeld fragmentarische modernisering: een ict-hub of havengebied dat sterk groeit naast regio's die nauwelijks profiteren. De foto toont de sloop van elektronisch afval bij Agbogbloshie in Accra: veel afval uit rijkere landen komt in de periferie terecht en werkers lopen gezondheidsrisico's. Veelgemaakte fout: sociale en ruimtelijke ongelijkheid door elkaar halen. Sociaal gaat over groepen mensen, ruimtelijk over gebieden. Image credit: Marlenenapoli / Wikimedia Commons, CC0
Wat is een backwash-effect van een groeiende ict-regio?
Het platteland krijgt nieuwe fabrieken en banen
Het hele land profiteert evenveel van de groei
Bedrijven keren terug naar het oude industriegebied
Jonge hoogopgeleiden trekken weg uit het platteland
Goed: het centrum onttrekt arbeid en kapitaal aan de periferie. De tweede optie beschrijft een spread-effect. De derde is reshoring en hoort bij een andere les.
Leg uit hoe fragmentarische modernisering kan ontstaan in een semi-perifeer land.
Goed antwoord: investeringen en bedrijven kiezen een gebied met goede ligging, infrastructuur en opleidingsniveau (bijvoorbeeld een havenstad of ict-hub), waardoor dat gebied snel moderniseert en andere gebieden achterblijven. Verwachte fout: alleen 'het land is niet overal even rijk' zonder oorzaak.
Wat vond je vandaag het lastigst?
Indicatoren en hun beperkingen
Demografisch transitiemodel
Ontwikkelingspeil en verstedelijking
Spread, backwash en afwenteling
Gebruik de uitslag om les 2 te starten: begin bij het onderdeel dat de meeste stemmen krijgt.
Noem één reden waarom een nationale indicator misleidend kan zijn.
Goed antwoord: een nationaal gemiddelde verhult ruimtelijke of sociale verschillen binnen een land. Verwachte fout: 'het gemiddelde klopt niet'. Het klopt wel, maar het zegt niets over de verdeling.
WERELD · INDICATOREN
Begrippen (1/2)
bnp/bbp/brp per hoofd: productie of inkomen gedeeld door het aantal inwoners
koopkracht: wat je met je inkomen kunt kopen, gecorrigeerd voor prijsverschillen
Human Development Index: VN-maat voor gezondheid, opleiding en inkomen, tussen 0 en 1
demografisch transitiemodel: fasen van geboorte- en sterftecijfer bij toenemende ontwikkeling
verstedelijkingsgraad en -tempo: aandeel stedelingen en de snelheid waarmee dat groeit
Cet élément n'a pas d'instructions
WERELD · INDICATOREN
Begrippen (2/2)
culturele diffusie: verspreiding van cultuurelementen naar andere gebieden
fragmentarische modernisering: alleen delen van een gebied moderniseren
spread-effect: groei van het centrum straalt positief uit naar de omgeving
backwash-effect: het centrum trekt kapitaal en arbeid weg uit de periferie
afwenteling in ruimte en tijd: negatieve gevolgen naar andere gebieden of later
Cet élément n'a pas d'instructions