Samenwerken en onderhandelen (Economie havo), les 2: Examentraining

• newEditor
• Economie
• Middelbare school
• havo
• Leerjaar 4,5

Introduction

Examentraining met vragen over evenwichten en voorkeuren, meeliften en externe effecten, het aanpassen van opbrengsten en het verbaal beargumenteren van dwang, zelfbinding en vertrouwen.

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Examentraining

Samenwerken en onderhandelen: zo pak je examenvragen aan

Les 2 van 3. Laat leerlingen in tweetallen overleggen bij de open vragen. Image credit: Rob Croes / Anefo, Nationaal Archief / Wikimedia Commons, CC0

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Wat ga je kunnen?

Ik kan in een opbrengstenmatrix aanpassen wat een boete, norm of contract verandert en het nieuwe evenwicht bepalen.

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Zo pak je een examenvraag aan

• 1. Lees: wie zijn de twee spelers en welke keuzes hebben ze?

• 2. Zoek: de opbrengsten in de matrix of tekst; let op min-tekens en wie A en wie B is.

• 3. Vergelijk: wat is voor jou het beste bij elke keuze van de ander? Zo vind je dominante strategieën en evenwichten.

• 4. Pas aan: boete, norm of contract? Tel de verandering bij de juiste vakjes op of af en vergelijk opnieuw.

• 5. Beargumenteer: noem het begrip, het getal uit de matrix en het gevolg voor de uitkomst.

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Winst van tuinder A en transporteur B bij ochtend of avond

Vraagtype 1: evenwichten en voorkeuren

• Situatie: tuinder A en transporteur B kiezen samen ochtend of avond voor het laden.

• Een evenwicht: geen speler wil afwijken als de ander zijn keuze houdt.

• Controleer elk vakje: wat wint A bij afwijken, en wat wint B?

• Bij meerdere evenwichten verschilt de voorkeur van A en B.

Image credit: LessonUp Studio (eigen grafiek), CC0

Welke uitkomsten zijn een evenwicht?

A

Beide ochtend en beide avond

B

Alleen beide ochtend

C

Alleen beide avond

D

Ochtend voor A en avond voor B

Bij ochtend en ochtend (5 en 3): afwijken geeft A en B 0. Bij avond en avond (3 en 5) idem. Ochtend voor A en avond voor B geeft 0 en 0: dan wil elk wisselen (3 of 5 in plaats van 0). Verwachte fout: alleen het vakje met de hoogste winst voor A noemen.

Welk evenwicht heeft transporteur B het liefst?

A

Beide ochtend, want dan krijgt B 5

B

Beide ochtend, want dat is goed voor A

C

Ochtend voor A en avond voor B, voor 5

D

Beide avond, want dan krijgt B 5

B krijgt 5 bij avond en avond en 3 bij ochtend en ochtend. Verwachte fout: het evenwicht kiezen dat A het liefst heeft.

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Punten van twee leerlingen bij een groepsopdracht

Vraagtype 2: meeliften en externe effecten

• Situatie: twee leerlingen maken een groepsopdracht. Werken kost 5 aan moeite en levert beide 3 punten op.

• Is niet bijdragen steeds het beste? Dan is het een dominante strategie: meeliftersgedrag.

• Een extern effect is een gevolg voor anderen buiten de prijs, zoals vervuiling.

Image credit: LessonUp Studio (eigen grafiek), CC0

Wat doen beide leerlingen als ze alleen aan zichzelf denken?

A

Allebei werken, met 1 en 1

B

Allebei niet werken, met 0 en 0

C

A werkt en B niet, met min 2 en 3

D

B werkt en A niet, met 3 en min 2

Werken kost 5 en levert 3 op per werker. Als B werkt: A werkt 3+3-5=1, A werkt niet 3. Als B niet werkt: A werkt -2, A werkt niet 0. Niet werken is dominant, uitkomst 0 en 0 terwijl 1 en 1 beter was voor beiden. Verwachte fout: allebei werken kiezen omdat dat samen het beste is.

Welk voorbeeld is een negatief extern effect?

A

Een fabriek loost afval en een visser vangt minder

B

Een fabriek koopt een filter en betaalt dat zelf

C

Een visser verlaagt de prijs van zijn vis

D

Een fabriek betaalt een boete aan de overheid

De visser draagt kosten die de fabriek niet betaalt: negatief extern effect. Verwachte fout: de boete kiezen; dat is een instrument om het effect te verkleinen.

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Opbrengst van twee landen bij uitstoot beperken of niet

Vraagtype 3: opbrengsten aanpassen

• Situatie: twee landen kiezen of ze uitstoot beperken. Niet beperken is dominant (8 tegen 5, en 2 tegen 0).

• Een boete verandert de opbrengsten: trek hem af in de vakjes waar een land niet beperkt.

• Vergelijk daarna opnieuw per keuze van het andere land.

Image credit: LessonUp Studio (eigen grafiek), CC0

Wie niet beperkt, betaalt 4 boete. Wat is het evenwicht?

A

Geen van beide landen beperkt

B

Land A beperkt, land B niet

C

Beide landen beperken de uitstoot

D

Er zijn twee evenwichten

Niet beperken geeft nu 8-4=4 en 2-4=-2. Voor A: als B beperkt is beperken 5 tegen 4; als B niet beperkt is beperken 0 tegen -2. Beperken is dominant voor beide landen, uitkomst 5 en 5. Verwachte fout: de boete vergeten en bij niet beperken blijven.

Wie niet beperkt, betaalt slechts 1 boete. Wat verandert er?

A

Beperken wordt de dominante strategie

B

Niets: niet beperken blijft dominant

C

Er ontstaan twee evenwichten

D

Alleen land A gaat beperken

Niet beperken geeft nu 8-1=7 en 2-1=1. Voor A: als B beperkt is niet beperken 7 tegen 5; als B niet beperkt is 1 tegen 0. Niet beperken blijft dominant, uitkomst 1 en 1. Verwachte fout: denken dat elke boete het gedrag verandert; de boete moet groot genoeg zijn.

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Vraagtype 4: dwang, zelfbinding, vertrouwen

• Situatie 1: bedrijven in een sector maken een cao; de overheid verklaart hem algemeen verbindend.

• Situatie 2: een supermarkt legt zich in een prijzenoorlog vooraf vast met een prijsgarantie.

• Situatie 3: een teler investeert in een kas voor een afnemer (verzonken kosten).

• Noem steeds het begrip, de keuze van de spelers en het gevolg voor de uitkomst.

Wat is de collectieve dwang bij een algemeen verbindend verklaarde cao?

A

Een bedrijf kiest zelf of het de cao volgt

B

De vakbond voert actie voor meer loon

C

Werkgevers spreken onderling vrijwillig af

D

De cao geldt voor alle bedrijven in de sector

Collectieve dwang betekent dat iedereen eraan gebonden is. Verwachte fout: het tweede antwoord, dat een actiemiddel is en geen dwang voor alle partijen.

Wat doet zelfbinding in een prijzenoorlog?

Goed antwoord: een supermarkt legt zich vooraf vast (bijvoorbeeld met een prijsgarantie), waardoor de concurrent geen voordeel heeft van onderbieden en de prijzen niet verder dalen. Verwachte fout: zeggen dat de supermarkten een prijsafspraak maken.

Welk vraagtype vind jij het lastigst?

1

Evenwichten en voorkeuren

2

Meeliften en externe effecten

3

Opbrengsten aanpassen

4

Dwang, zelfbinding, vertrouwen

Herhaal het vraagtype met de meeste stemmen.

SAMENWERKEN · F2 EN F3

Tips voor op het examen

• Werk een matrix vak voor vak af: wat is bij elke keuze van de ander het beste voor jou?

• Trek een boete of schaamte alleen af bij het vak waarin die speler die keuze maakt.

• Een evenwicht is niet altijd de beste uitkomst: bij een gevangenendilemma is het slechter voor beiden.

• Bij verbale vragen: noem het begrip, de keuze van de spelers en het gevolg voor de uitkomst.