Jagers werden boer

• newEditor
• Geschiedenis
• Middelbare school
• vmbo t
• Leerjaar 1

Introduction

Aan het eind van deze les kun je herkennen en uitleggen op welke manier mensen op een gegeven moment van de landbouw gingen leven.

Jagers werden boer

Feniks, Geschiedenis Werkplaats, Memo, Tijd voor geschiedenis

Wat weet je eigenlijk van landbouw?

Leerdoel

Aan het eind van deze les kun je herkennen en uitleggen op welke manier mensen op een gegeven moment van de landbouw gingen leven.

Middelen van bestaan zijn manieren om in leven te blijven. Welke middelen van bestaan hadden de eerste mensen?

A

Wilde dieren en verzamelen

B

Jagers en boeren

C

Jagen en verzamelen

D

Boeren en verzamelaars

Klimaatsverandering

• Rond 10.000 v. Chr

• De aarde wordt warmer

• Nederland: moerassen en bossen

• Delen van Afrika en Midden-Oosten: droger 

Noord-Afrika en

Midden-Oosten

• Droog klimaat: minder begroeiing en water (ontstaan woestijnen)

• Te weinig voedsel: dieren trekken weg naar vruchtbare gebieden

• Mensen trekken ook weg of gaan andere middelen van bestaan zoeken om in leven te blijven

Vruchtbare Halvemaan

• Gebied waar de eerste landbouw ontstaat (9000 v. Chr.)

• Midden-Oosten: Egypte, Israël, Palestina, Jordanië, Libanon, Syrië, Irak, Iran en Turkije

• 'De kraamkamer van de beschaving': ontstaan van steden en het schrift

Ok, landbouw... Welke 'optelsom' is juist over landbouw?

A

akkerbouw + landbouw = veeteelt

B

landbouw + veeteelt = akkerbouw

C

veeteelt + akkerbouw = landbouw

D

Leg uit waarom de landbouw niet in de gebieden A en B (in de kaart) ontstond.

Landbouwrevolutie

• Revolutie betekent verandering

• Jager-verzamelaars worden boer

• De landbouwrevolutie duurde meer dan 1000 jaar: niet iedereen werd tegelijk boer

• Landbouw bestaat uit: akkerbouw en veeteelt

Grote en belangrijke verandering

99% van de geschiedenis van de mens, heeft de mens geleefd als jager-verzamelaars

Welke middelen van bestaan hadden de mensen vóór de Landbouwrevolutie?

A

Jagen en verzamelen

B

Jagen, verzamelen, akkerbouw en veeteelt

C

Akkerbouw en veeteelt

D

Verzamelen, akkerbouw en veeteelt

Welke middelen van bestaan hadden de mensen tijdens de Landbouwrevolutie?

A

Jagen en verzamelen

B

Jagen, verzamelen, akkerbouw en veeteelt

C

Akkerbouw en veeteelt

D

Verzamelen, akkerbouw en veeteelt

Gevolgen van de landbouwrevolutie

• Mensen stoppen te leven als nomaden

• Het ontstaan van de eerste steden: landbouwsamenleving

• Mensen krijgen meer bezittingen

• Er ontstaat meer ongelijkheid: de één heeft meer bezittingen dan een ander.

Stad in het Midden-Oosten, omstreeks 9000 v. Chr.

Door het verschil in bezittingen nam ook de kans op oorlog tussen stammen toe.

Boeren in Europa

• Pas laat: het was niet nodig, er was voldoende voedsel te vinden.

• Eerste boeren in Nederland: Zuid-Limburg rond 5300 v. Chr.

• Tóch landbouw in Europa: mensen verhuizen uit gebieden waar gebrek aan landbouwgrond is en komen hier terecht

Boeren in Nederland

• Zuid-Limburg: bandkeramiekers (tot 4400 v. Chr)

• Noord-Nederland: trechterbekercultuur (rond 3500 v. Chr.)

• Vanaf 3000 v. Chr. zijn er in Nederland geen jager-verzamelaars meer

Bandkeramiek

Trechterbekercultuur

Veel resten van de boerderijen uit de Steentijd hebben archeologen niet kunnen terugvinden. Toch zijn er aanwijzingen dát er huizen waren. Hoe kun je dat in de afbeelding zien?

A

Je ziet nog duidelijk de muren die van aarde zijn gemaakt. De eerste woningen hadden zulke muren.

B

De rode stippen komen door de verf die in de Steentijd gebruikt is.

C

De donkere rondjes zijn de plekken waar eens de palen van de woning hebben gestaan.

D

De vloer is helemaal glad, net zoals wij dat tegenwoordig in ons huis hebben.

Indeling van 'onze' prehistorie

Neolithische bouwerken

Overblijfselen uit de nieuwe steentijd (neolithicum)

Dood en begraven

• Graven worden steeds uitgebreider: grafheuvels en hunebedden

• Zowel begraven als cremeren: urnenvelden

• Doden kregen bezittingen mee: vermoedelijk geloven in leven na de dood

Hoe kan ik aan de afbeelding zien dat de hunebedden ná landbouwrevolutie zijn gemaakt?

A

De grote stenen kwamen hier pas tijdens de landbouwrevolutie.

B

Er woonden hier te weinig mensen om samen de hunebedden te maken.

C

Er wordt gebruik gemaakt van dieren.

D

Voor de landbouwrevolutie werden er geen mensen begraven

Bedenk nóg een reden waarom de hunebedden

pas ná de landbouwrevolutie werden gemaakt.

De Man van Tollund

Op 6 mei 1950, toen de familie Højgaard in het veen turf aan het steken was, werd de man gevonden. Eerst dacht men dat het een verdwenen jongeman was, dus de politie werd erbij gehaald. De politie schakelde een archeoloog in die na onderzoek vaststelde dat het lichaam al 2300-2400 jaar oud was.

Wie is de Man van Tollund?

De Man van Tollund is omstreeks 350 v.Chr. om het leven gekomen. Hij was toen waarschijnlijk ongeveer 30-40 jaar oud.

Moord...?

Van offering tot vondst

Reconstructie

Waarom zouden mensen offeren?

Begrippen uit deze les

middelen van bestaan

• klimaatsverandering

• landbouwrevolutie

• landbouwsamenleving

• bandkeramiekers

• trechterbekercultuur

• hunebedden

Personen uit deze les

• Man van Tollund

Jaartallen uit deze les

• 10.000 v. Chr.: klimaatsverandering

• 9000 v. Chr.: ontstaan van de landbouw in het Midden-Oosten

• 5300 v. Chr.: landbouw in Zuid-Limburg

• tot 4400 v. Chr: bandkeramiekers

• 3500 v. Chr.: trechterbekercultuur

• 3000 v. Chr.: geen jager-verzamelaars meer in Nederland

Schrijf 3 dingen op die je

deze les hebt geleerd

Stel 1 vraag over iets dat je deze les

nog niet zo goed hebt begrepen.