6
Voeding en verzorging
Paragraaf 6.4
Schoonmaakmiddelen
Je schoonmaakkast staat vol flessen, en bleek en ontkalker mag je nooit mengen. Hoe werken ze en wat doe je er veilig mee?
Scheikunde havo 3 | bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie
Foto: katerha (CC BY 2.0)
6
Voeding en verzorging
Paragraaf 6.4
Schoonmaakmiddelen
Je schoonmaakkast staat vol flessen, en bleek en ontkalker mag je nooit mengen. Hoe werken ze en wat doe je er veilig mee?
Scheikunde havo 3 | bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie
Foto: katerha (CC BY 2.0)
Les bij Nova scheikunde 3 havo, 4e editie, hoofdstuk 6 Voeding en verzorging, paragraaf 6.4 Schoonmaakmiddelen. Ongeveer 40 minuten, scheikunde havo 3. Image credit: LessonUp Image credit: katerha, Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
6.4 Schoonmaakmiddelen
Leerdoelen
6.4.1
Je kunt uitleggen hoe verschillende soorten schoonmaakmiddelen werken.
6.4.2
Je kunt zure, neutrale en basische stoffen herkennen aan de pH.
6.4.3
Je kunt de risico's van schoonmaakmiddelen benoemen en veilig werken.
Practica en vaardigheden
P R A C T I C U M
De pH van schoonmaakmiddelen onderzoeken
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
Foto: Alexander Davronov (CC BY-SA 4.0)
Startvraag
Kalk in de waterkoker
Je waterkoker zit onder de kalkaanslag. Wat helpt het best om hem schoon te krijgen?
Alleen water en een doekje
Een zuur zoals azijn of citroenzuur
Een zeepoplossing
Een beetje olie
Laat eerst stemmen. Kalk is calciumcarbonaat en lost op in zuur. Daarom werken ontkalkers: ze bevatten een zuur, bijvoorbeeld citroenzuur. Zeep maakt vet los, geen kalk. Het gaat zo naar de reactie: kalk en zuur geven belletjes koolstofdioxide. Image credit: Alexander Davronov, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
Hoe werken schoonmaakmiddelen?
Verschillende vuil, verschillende middelen:
zeep en afwasmiddel maken vet los
zure middelen, zoals ontkalker, lossen kalk op
basische middelen, zoals soda en ontstopper, lossen vet en eiwit op
bleekmiddel breekt kleurstoffen af
Ontstoppers bevatten vaak natronloog. Bleek bevat een chloorverbinding en is een sterk oxidatiemiddel. Een veelgemaakte fout is te denken dat één middel overal voor werkt: het juiste middel hoort bij het juiste vuil. Image credit: Robert Fotograf, Wikimedia Commons (CC0) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
Zuur, neutraal, basisch
De pH laat zien hoe zuur of basisch een oplossing is. De schaal loopt van 0 tot 14.
Zuur
pH lager dan 7. Voorbeelden: azijn, citroensap, ontkalker.
Neutraal
pH 7. Voorbeelden: zuiver water en keukenzout opgelost in water.
Basisch
pH hoger dan 7. Voorbeelden: zeepoplossing, soda, ontstopper.
Een pH-meting kan met universeelindicatorpapier of een pH-meter. Een zuur en een base kunnen elkaar neutraliseren: dat komt in de bovenbouw terug. Voor nu is het genoeg om pH lager dan 7, gelijk aan 7 en hoger dan 7 te kennen. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
Opdrachten Kennis
1
Welke oplossing is basisch?
Een oplossing van soda
Azijn
Citroensap
Ontkalker
Soda (natriumcarbonaat) geeft een basische oplossing met een pH van rond 11. Azijn, citroensap en ontkalker zijn zuur.
Vul de zinnen aan.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
Opdrachten Kennis
2
Zure middelen lossen kalk op.
De pH van zuiver water is 7.
Bij een basische oplossing is de pH hoger dan 7.
Kalk, 7, hoger. Wie vet invult bij de eerste zin, denkt dat zuur vet oplost: dat doet een basisch middel. Ontkalker is niet voor vetvlekken.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
Kalk en zuur
Kalkaanslag is calciumcarbonaat. Voeg je een zuur toe, dan ontstaat er een reactie:
calciumcarbonaat + zuur → een zout + water + koolstofdioxide
De belletjes die je ziet zijn koolstofdioxide. Zo verdwijnt de kalk.
Het is een mooi voorbeeld van een chemische reactie waarbij je een gas ziet ontstaan. Kalkaanslag rond de kraan komt van hard water, en kraanwater is op de ene plek kalkrijker dan op de andere. Een reactievergelijking met formules hoeft niet. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
Practicum
Zuur of basisch?
Doel: De pH van huishoudelijke vloeistoffen meten met indicatorpapier.
Je hebt nodig
universeelindicatorpapier
verdunde azijn
zeepoplossing
sodaoplossing
kraanwater
bril en handschoenen
Zo doe je het
Doe van elke vloeistof een beetje in een eigen bekertje.
Houd een stukje indicatorpapier erin en haal het weer uit.
Vergelijk de kleur met de kleurenschaal en noteer de pH.
Zet de vloeistoffen op volgorde van zuur naar basisch.
Spoel de bekers om en was je handen.
Bril en handschoenen. Geef alleen verdunde oplossingen mee en gebruik geen ontstopper of bleek. Verwachting: azijn pH ongeveer 3, kraanwater ongeveer 7, zeepoplossing ongeveer 9 tot 10, soda ongeveer 11. De exacte waarden hangen af van de concentratie; het gaat om de volgorde. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
Opdrachten Toepassing
3
Bij het schoonmaken met ontkalker zie je belletjes. Welk gas ontstaat?
Waterstof
Zuurstof
Koolstofdioxide
Chloor
Kalk (calciumcarbonaat) en zuur geven koolstofdioxide. Dat is hetzelfde gas dat je uitademt en in frisdrank zit. Wie chloor kiest, verwart dit met bleek.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
Opdrachten Toepassing
4
Waarom mag je bleek en ontkalker nooit door elkaar gebruiken?
Bleek bevat chloorverbindingen. In een zuur milieu, zoals door ontkalker, ontstaat het giftige gas chloor. Dat prikt in ogen en longen. Algemene regel: meng nooit schoonmaakmiddelen en lees altijd het etiket. Ventileren helpt ook.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
Opdrachten Toepassing
★ 5
Een leerling wil een hardnekkige vetvlek in de oven weghalen. Welke aanpak past het best?
Alleen koud water
Een zuur middel zoals ontkalker
Azijn, want azijn lost vet op
Een basisch middel, want dat maakt vet los
Een basisch middel zoals ovenreiniger (met natronloog) reageert met vet en maakt het oplosbaar in water. Zuur lost kalk op, niet vet. Ovenreiniger is bijtend: handschoenen en bril zijn verplicht. Dit is een echt toepassingsprobleem, dus laat leerlingen hun redenering opschrijven.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
V E R D I E P I N G
Fosfaat uit het wasmiddel
Vroeger zat fosfaat in wasmiddelen: het maakt water zachter. Maar fosfaat voedt ook algen in sloten en meren. Daarom is het sinds 2013 niet meer toegestaan in wasmiddelen voor thuis, en sinds 2017 ook niet meer in afwasmiddelen voor machines.
Dit is een goed voorbeeld van chemie en milieu: een nuttige stof met een nadeel. Fosfaat kwam ook al ter sprake bij kunstmest in 6.1. Koppel de twee: eenzelfde stof kan op twee plekken voor overbemesting van het water zorgen. Sinds het verbod wordt water zacht gemaakt met andere stoffen. Image credit: Uncy, Wikimedia Commons (publiek domein) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.4
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
6.4.1 Hoe schoonmaakmiddelen werken
6.4.2 Zuur, neutraal en basisch
6.4.3 Veilig schoonmaken
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
6.4
Klik hier
voor meer kant-en-klare themalessen
Image credit: LessonUp