Wat heb ik nou in m'n vape zitten?

• newEditor
• Scheikunde
• Science
• +1
• Middelbare school
• havo, vwo
• Leerjaar 2,3

Introduction

Vapen is niet meer weg te denken van het schoolplein. Maar wat zit er nou eigenlijk in zo'n vape? Wat is het verschil met sigaretten? Hoe verslavend is vapen? Deze scheikunde passeert de revue: verschil tussen rook en aerosol, destillatie, extractie. En hoe zorg je er als jongere voor dat je de verleiding om te gaan vapen weerstaat?

Instructions

Voorkennis van leerlingen

De begrippen rook, aerosol, extractie en destillatie komen aan bod. Enige voorkennis hiervan kan prettig zijn, maar kan ook tijdens de les toegelicht worden.

Voorbereiding van de docent

• Neem de les en de bijbehorende notities een keer door.
• Zorg voor een laptop voor elke leerling.
• Tekenpapier is handig voor de opdracht.

Leerdoelen/vaardigheden

• Leerlingen kunnen de verschillen aangeven tussen roken en vapen.
• Leerlingen kunnen uitleggen wat vapen zo verslavend maakt.
• Leerlingen kunnen de manier waarop nicotine uit de tabaksplant wordt gehaald chemisch verklaren.

Aansluiting curriculum

Chemische verschijnselen: 

Kerndoel 31: De leerling toont inzicht in en experimenteert met materie, processen en circulaire productie.

31A: De leerling toont inzicht in deeltjes, faseovergangen, scheidingsmethoden en chemische reacties en experimenteert met deze verschijnselen en methoden.

32A: De leerling toont inzicht in de bouw, werking en het gebruik van bacteriën, schimmels, planten en dieren en verkent de diversiteit aan organismen.

32C: De leerling toont inzicht in leefstijl, lichamelijke- en mentale gezondheid en reflecteert hierop.

Feedback

De makers van deze les willen graag weten wat je van de les vond. Ga daarvoor naar de (korte) vragenlijst. Heel veel dank!

ut.onl/docent4tu

Wat heb ik nou in m'n vape zitten!?

Over rook, aerosolen, destillatie en extractie: verslavende scheikunde

Informatie voor de docent

Benodigdheden

Iconen

Vergroot een afbeelding

Klik hier

Hotspot met meer informatie

Laptop voor elke leerling

Rekenmachine voor elke leerling

Vooraf
Neem de les inclusief de notities vooraf door. Zorg eventueel voor materiaal om posters e.d. te maken (zie opdracht in dia 18)

Navigeren door de les 

Lescode voor leerlingen 

Volledig scherm

• Toon bij student (niet beschikbaar in docentweergave)

• Nieuwe deelnemers toestaan

Aantal deelnemende leerlingen

Tussenstand

Namenrad/spinner

Informatie voor de docent

Toon bij docent

Let op! In het deelscherm 'docentweergave' kun je bij de opties niet 'toon bij student' aanvinken. 'Toon bij student' vind je wel onder de opties van het scherm dat je presenteert aan de klas.

Tussenstand

Check of de tussenstand uitstaat.

Na deze les...

...kun je de verschillen aangeven tussen roken

en vapen.

 

...kun je uitleggen wat vapen zo verslavend maakt.

 

...kun je de manier waarop nicotine uit de tabaksplant wordt gehaald chemisch verklaren. 

Leerdoelen

Dit filmpje betrekt leerlingen meteen bij het onderwerp: het gaat over tieners die op jonge leeftijd zijn begonnen met vapen en daar nu toch wel een beetje spijt van hebben.

Wat viel je het meeste op in dit filmpje?

Er is hier gekozen voor een woordwolk (in plaats van een open vraag) omdat een woordwolk makkelijker anoniem te houden is (bij een open vraag staat automatisch de naam van de leerling erbij). Probeer te voorkomen dat je de naam van de invuller op het scherm vertoont. 

Moedig de leerlingen aan om serieuze antwoorden te geven (niet: 'alle dokters hadden witte jassen aan').

Als er genoeg tijd is, kun je naar aanleiding van deze vraag het gesprek met de klas aangaan.

1

0

2

1 of 2

3

3 tot 6

4

6 tot 10

5

Meer dan 10

6

Echt véél meer dan 10, wel 50 ofzo

Hoeveel mensen ken jij die vapen? 

Probeer een realistische schatting te doen.

Poll

Afhankelijk van de uitkomst van deze poll kun je het gesprek met de klas aangaan. Als de laatste optie veel wordt genoemd, vraag de klas dan wie die vapers zijn (oudere leerlingen, klasgenoten, medesporters, ....) en wat ze daar eventueel van vinden. Probeer een open houding naar de leerlingen toe te houden. Ga je als docent teveel waarschuwen, dan bestaat de kans dat leerlingen dichtslaan.

Waar bestaat zo'n vape uit?

Gebaseerd op: De Geschiedenis van Roken: Van Pijp Naar E-sigaret (2022)

Mondstuk

Verdamper

Vuurknop

Display

Oplaadpoort

Vloeistofreservoir

Batterij

In het reservoir zit de vape-vloeistof.

Door verhitting verdampt de vloeistof en komt de vape-damp vrij om in te ademen via het mondstuk.

Dat vapes verslavend zijn, is bekend. Maar

wat is eigenlijk de meest verslavende stof in een vape?

Vraag

A

Alcohol

B

Heroïne

C

Nicotine

D

Cafeïne

Uitleg in de volgende dia.

Meest verslavend: nicotine

Verslavingsexpert en neurobioloog Taco de Vries

De feiten...

Begin je met roken, dan ben je volgens hoogleraar Taco de Vries in no time verslaafd. ‘Nicotine is de meest verslavende stof die we kennen. De kans op verslaving nadat je met roken begint, is één op drie. Dat maakt die stof verslavender dan heroïne.’ 

Een rookvrije generatie?

Een rookvrije generatie lijkt nog ver weg. Nog steeds rookt een kwart van de jongeren en een vijfde van de volwassen Nederlanders. ‘Ook vapen is enorm verslavend, omdat er nicotine in zit. En alles wat je in je longen stopt is ongezond’

en alcohol dan?

Maar liefst 10% van de Nederlandse bevolking drinkt overmatig alcohol (cijfers: Trimbos). ‘Ook alcohol kent grote schadelijke effecten. Van alcohol kun je kanker krijgen en er zijn aanwijzingen dat het dementie veroorzaakt.' 

Klik op de hotspots om de informatie van de verslavingsexpert te lezen.

Wat hoort bij sigarettenrook, wat bij vape-'damp'?

Sleep de factoren naar de juiste plaats. 

Sleepvraag

sigarettenrook

vape-'damp'

ontstaat door verbranding

aerosol

bevat meer dan 7000 stoffen

ontstaat door verwarming en verdamping

bevat teer en koolmonoxide (CO)

bevat vaste deeltjes (o.a. roet)

bevat o.a. propyleenglycol

bevat vloeistofdruppeltjes

bewezen kankerverwekkend

waarschijnlijk schadelijk

Overzicht van de verschillen:

Sigaret: rook, ontstaat door verbranding (400-900°C), meer dan 7000 chemicaliën, hoge concentraties teer een CO (koolmonoxide), bevat roet en as als vaste deeltjes, kankerverwekkend

Vape: aerosol, ontstaat door verdamping (100-300°C), bevat minder stoffen (vooral

propyleenglycol, plantaardige glycerine en nicotine), bevat geen teer of koolmonoxide, bevat geen vaste deeltjes maar vloeistofdruppeltjes, minder schadelijk maar niet veilig (effecten op lange termijn nog niet bekend)

Even rekenen: Een wegwerpvape mag wettelijk gezien maximaal 2 ml vloeistof bevatten, waarvan maximaal 20 mg per ml nicotine mag zijn. Een sigaret levert gemiddeld 1,5 mg nicotine. Hoeveel nicotine krijg je met 1 wegwerpvape binnen en aan hoeveel sigaretten staat dat gelijk?

Vraag

Extra info: als je per dag 1 vape gebruikt (wat niet ongebruikelijk lijkt te zijn onder jongeren), krijg je dus meer nicotine binnen dan met een heel pakje sigaretten.

Waar sigaretten vaak op vaste momenten gerookt worden, kan vapen werkelijk altijd en overal. Daardoor is vapen mogelijk nog verslavender dan roken.

Antwoord:

Een wegwerpvape bevat maximaal 2x20mg=40mg nicotine.

Dat staat gelijk aan 40/1,5=27 sigaretten.

Sommige illegale vapes bevatten tot 30mg nicotine per ml en kunnen meer dan 15ml vloeistof bevatten, wat neerkomt op een totale nicotine-inhoud van 450mg (300 sigaretten)

27 sigaretten...

Achtergrondinformatie over nicotinesynthese in planten:

Weefselbeschadiging als gevolg van vraat door planteneters stimuleert de productie van het plantenhormoon jasmonaat (JA). Dit hormoon wordt naar de wortels getransporteerd, waar het de synthese van nicotine activeert. Vervolgens wordt de gevormde nicotine naar de bladeren getransporteerd, waar zij in de vacuolen wordt opgeslagen.

https://www.researchgate.net/publication/327735207_To_flourish_or_perish_evolutionary_TRiPs_into_the_sensory_biology_of_plant-herbivore_interactions/figures?lo=1

De tabaksplant produceert nicotine als de bladeren worden aangevreten door insecten. 

Nicotine is dus een insectengif en een afweermiddel van een plant.

Waar komt nicotine vandaan?

Achtergrondinformatie over nicotinesynthese in planten:

Weefselbeschadiging als gevolg van vraat door planteneters stimuleert de productie van het plantenhormoon jasmonaat (JA). Dit hormoon wordt naar de wortels getransporteerd, waar het de synthese van nicotine activeert. Vervolgens wordt de gevormde nicotine naar de bladeren getransporteerd, waar zij in de vacuolen wordt opgeslagen.

https://www.researchgate.net/publication/327735207_To_flourish_or_perish_evolutionary_TRiPs_into_the_sensory_biology_of_plant-herbivore_interactions/figures?lo=1

Nicotine?

tabaksbladeren drogen

Hang de bladeren aan een lijn in een tochtige schuur te drogen. Dat duurt een paar weken. Drogen in een oven kan natuurlijk ook.

1

vermalen

Versnipper of vermaal de gedroogde tabaksbladeren

2

extractie

Vermeng poeder of snippers met extractievloeistof (bijv. ethanol of water) waarin nicotine goed oplost ('theezetten').

3

filtratie

Giet de vloeistof door een fijne zeef of filter, om de bladrestanten te verwijderen.

4

zuiveren door destillatie

Nicotine heeft een kookpunt bij 247 graden Celcius. Scheid de nicotine via destillatie van het oplosmiddel en andere onzuiverheden.

5

zuivere nicotine

Vang de damp op en koel die af en je beschikt over zuivere nicotine. Deze stof is extreem giftig: don't try this at home!

6

Klik op de verschillende hotspots voor meer informatie over het proces van nicotine-winning.

Nicotineis de meest verslavende stof in vapes.

In NL is 10% van de bevolking verslaafd aan alcohol.

Eén (normale) vape staat gelijk aan 27 sigaretten.

Vapen is gevaarlijker voor de gezondheid dan roken omdat jongeren er jonger mee beginnen.

Nicotine

10

27

Vapen

roken

Heroïne

Cafeïne

25

Tabak

4

alcohol

Check!

Vul de ontbrekende woorden en getallen in.

Kies uit de mogelijkheden onderin.

Je hebt inmiddels wel door dat vapen geen wereldidee is.

Hoe voorkom je dat jij en je klasgenoten zwichten voor de verleiding?

Opdracht

Bedenk in tweetallen een actie om vapen onaantrekkelijk te maken voor jou en je leeftijdsgenoten. 

Of: Bedenk een originele manier om een vape die iemand jou aanbiedt, te weigeren.

Denk aan:

• een poster

• een pakkende tekst op social media

• een stripverhaaltje

• een (aangepaste) songtekst of rap

Actie!

10

minute

00

second

add30s

Laat leerlingen een minuut of 10-15 aan deze opdracht werken. Stimuleer hun creativiteit door voorbeelden aan te dragen. 

Bedenk een vervolgactie met de resultaten van deze opdracht: hang de producten op in de gang, laat leerlingen zelf de teksten op social media zetten (?), laat iemand een stukje in de schoolkrant schrijven (verbinding met sectie Nederlands?) of in de nieuwsbrief aan ouders, stimuleer leerlingen om in gesprek te gaan met de schoolleiding om iets aan het vapen op school te doen, ....

Belangrijk is dat de leerlingen zien dat hun (onze?) zorgen serieus genomen worden.

Vond je dit een leuke les? Dan is één van de volgende vervolgopleidingen misschien iets voor jou. 

Bachelor Chemical Science & Engineering (universiteit)

Bachelor Biomedische Wetenschappen (universiteit)

Bachelor Chemische Technologie

Geïnspireerd?

Nu kun je...

... de verschillen aangeven tussen roken

en vapen.

 

...uitleggen wat vapen zo verslavend maakt.

 

...de manier waarop nicotine uit de tabaksplant wordt gehaald chemisch verklaren.

Gefeliciteerd!

De makers van deze les willen graag weten wat je van de les vond. Ga daarvoor naar de (korte) vragenlijst. Heel veel dank!

Klik hier om naar de vragenlijst voor leerlingen te gaan

Feedback gevraagd

Link naar vragenlijst voor leerlingen: 

ut.onl/leerling4tu 

De makers van deze les willen graag weten wat je van de les vond. Ga daarvoor naar de (korte) vragenlijst. Heel veel dank!

Vragenlijst voor docenten

ut.onl/docent4tu

Feedback gevraagd

Link naar vragenlijst voor docenten:

ut.onl/docent4tu

Check www.4tuschools.nl voor meer inspirerende lessen!

De geschiedenis van roken: van pijp naar E-sigaret. (2022, 13 september). IsGeschiedenis. https://isgeschiedenis.nl/nieuws/de-geschiedenis-van-roken-van-pijp-naar-e-sigaret

KNCV. (2024). Vapen: Massaal sociaal experiment. In Chemische Feitelijkheden. editie 103 nummer 401

Professional, C. C. M. (2025, 22 december). Addictive substances. Cleveland Clinic. https://my.clevelandclinic.org/health/articles/addictive-substances

Waarom drinken en roken we nog steeds? - Vrije Universiteit Amsterdam. (z.d.). Vrije Universiteit Amsterdam. https://vu.nl/nl/onderzoek/waarom-drinken-en-roken-we-nog-steeds?

Bronnen