Tempo en dynamiek (Muziek vmbo), les 1: Uitleg

• newEditor
• Muziek
• Middelbare school
• vmbo g, t
• Leerjaar 3,4

Introduction

Luisterles over tempo en dynamiek: tempo-aanduidingen, accelerando en ritenuto, dynamiektekens, crescendo, decrescendo, overgangsdynamiek, terrassendynamiek en fade-out, met vier luisterfragmenten.

LUISTEREN · TEMPO, DYNAMIEK

TEMPO EN DYNAMIEK

Examenstof muziek vmbo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: MU/K/3 2.1.c, 2.1.f. Image credit: Hossein Razaqnejad / Wikimedia Commons, CC BY 4.0

♪ LUISTEREN · TEMPO, DYNAMIEK

WAT GA JE KUNNEN?

Ik kan het tempo en het verloop van de dynamiek in een luisterfragment benoemen en dynamiektekens invullen.

Waaraan hoor je dat muziek spannend wordt?

Verwachte woorden: sneller, harder, hoger, donkerder, trommels. Zet de woorden op het bord. Haal er de twee uit die in deze les centraal staan: sneller en harder. Tempo is hoe snel, dynamiek is hoe hard. Een filmscène met spannende muziek kan hier als voorbeeld dienen.

Een metronoom tikt het tempo

♪ LUISTEREN · TEMPO, DYNAMIEK

TEMPO: HOE SNEL IS DE MUZIEK?

• Het tempo is de snelheid van de muziek: hoe snel of hoe langzaam het gaat.

• Er zijn drie categorieën: langzaam, rustig en snel.

• Een metronoom tikt een vaste maat, zodat je het tempo kunt volgen.

Syllabus MU/K/3 2.1.c: tempo in drie goed te onderscheiden categorieën. Deze CE-stof geldt voor GL/TL. Laat leerlingen op de tafel een vast tempo meetikken en vraag: is dit langzaam, rustig of snel? Veelgemaakte fout: tempo verwarren met volume. Tempo gaat over snelheid, niet over hard of zacht. Image credit: Paco from Badajoz / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

De tempo-aanduidingen op een rij

♪ LUISTEREN · TEMPO, DYNAMIEK

TEMPO-AANDUIDINGEN

• Klassiek: adagio is langzaam, andante is rustig en allegro is snel.

• Pop: slow is langzaam, medium is rustig en uptempo is snel.

• Een klassieke tempo-aanduiding zegt ook iets over de sfeer van het stuk.

Syllabus 2.1.c: klassiek adagio, andante, allegro; pop slow, medium, uptempo. Na deze dia volgt een luisterfragment van het eerste deel van de Maanlichtsonate van Beethoven, met als aanduiding Adagio sostenuto. Vraag: welke klassieke tempo-aanduiding past? Goede antwoord: adagio. Veelgemaakte fout: andante kiezen omdat de muziek rustig klinkt. Adagio is langzamer dan andante. Image credit: Eigen afbeelding / LessonUp

Video: Beethoven: Maanlichtsonate, 1e deel (Adagio sostenuto), uitvoerder Marnie Laird, kanaal Brooklyn Classical. Leerlingen horen langzame, rustige pianomuziek met een zacht golvende begeleiding en een melodie erboven. Goede antwoord bij de vraag welke klassieke tempo-aanduiding past: adagio (langzaam). Vraag na: past de muziek bij een snelle of een langzame stemming?

Edvard Grieg, schilderij van Hans Heyerdahl

♪ LUISTEREN · TEMPO, DYNAMIEK

HET TEMPO VERANDERT

• Soms verandert het tempo tijdens een stuk.

• Bij accelerando wordt het tempo steeds sneller.

• Bij ritenuto wordt het tempo steeds langzamer.

• Zo bouwt een componist spanning op of maakt een rustig slot.

Syllabus 2.1.c: tempowijzigingen accelerando en ritenuto, en het interpreteren van tempokeuzes in een compositie. Na deze dia volgt Grieg, In de hal van de bergkoning: het tempo versnelt steeds. Vraag: welk woord past? Goede antwoord: accelerando. Veelgemaakte fout: accelerando en crescendo door elkaar halen. Accelerando gaat over tempo, crescendo over volume. Image credit: Hans Heyerdahl / Oslo Museum via Wikimedia Commons, CC BY 4.0

Video: Grieg: In de hal van de bergkoning (Peer Gynt), London Symphony Orchestra o.l.v. Nicolò Foron, kanaal London Symphony Orchestra. Leerlingen horen een zacht begin dat steeds sneller gaat. Let nu alleen op het tempo: het wordt steeds sneller, dat is een accelerando. Goede antwoord: accelerando. De muziek wordt ook steeds harder, daar gaat het volgende blok over. Grieg schreef dit stuk bij het toneelstuk Peer Gynt.

Welke klassieke tempo-aanduiding hoort bij een rustig tempo?

A

adagio

B

allegro

C

andante

D

uptempo

Andante is rustig, adagio is langzaam en allegro is snel. Uptempo is een popterm. Wie adagio kiest, haalt langzaam en rustig door elkaar.

Het orkest speelt steeds sneller. Hoe heet dat?

A

accelerando

B

ritenuto

C

crescendo

D

medium

Accelerando is steeds sneller. Ritenuto is het omgekeerde. Wie crescendo kiest, verwart tempo met volume.

De dynamiektekens van zacht naar hard

♪ LUISTEREN · TEMPO, DYNAMIEK

DYNAMIEK: HOE HARD IS DE MUZIEK?

• Dynamiek gaat over hoe hard of zacht de muziek klinkt.

• Van zacht naar hard: pp, p, mf, f, ff.

• pp is pianissimo (heel zacht), p is piano (zacht) en mf is mezzo-forte (halfhard).

• f is forte (hard) en ff is fortissimo (heel hard).

Syllabus 2.1.f: fortissimo ff, forte f, mezzo-forte mf, piano p, pianissimo pp. Laat leerlingen de tekens met hun stem laten horen: zacht, harder, hard. Veelgemaakte fout: denken dat p pauze of f snel betekent. Het gaat om volume, niet om tempo. Image credit: Eigen afbeelding / LessonUp

Crescendo en decrescendo

♪ LUISTEREN · TEMPO, DYNAMIEK

STEEDS HARDER, STEEDS ZACHTER

• Een crescendo (<) betekent: steeds harder.

• Een decrescendo (>) betekent: steeds zachter.

• De haak staat tussen twee dynamiektekens, bijvoorbeeld van p naar f.

Syllabus 2.1.f: crescendo en decrescendo. Laat leerlingen de haken nabootsen met hun armen: open armen is crescendo, sluitende armen is decrescendo. Veelgemaakte fout: de haken verwisselen. De haak is open aan de kant waar het hard is. Image credit: Eigen afbeelding / LessonUp

Het verloop van het volume in een grafiek

♪ LUISTEREN · TEMPO, DYNAMIEK

HET VERLOOP VAN DE DYNAMIEK LEZEN

• Een grafiek laat zien hoe hard de muziek klinkt in de tijd.

• Hoe hoger de lijn, hoe harder de muziek.

• Stijgt de lijn, dan is er een crescendo. Daalt de lijn, dan is er een decrescendo.

• Loopt de lijn vlak, dan blijft het volume gelijk.

Syllabus 2.1.f: het verloop van de dynamiek herkennen en benoemen via een traditionele of grafische notatie. In de grafiek is deel A zacht (p), deel B een crescendo, deel C hard (f) en deel D een decrescendo. Laat leerlingen elk deel benoemen. Veelgemaakte fout: een stijgende lijn voor sneller houden. Image credit: Eigen afbeelding / LessonUp

Welk dynamiekteken betekent heel hard?

A

pp

B

f

C

mf

D

ff

ff is fortissimo en betekent heel hard. f is hard. Wie pp kiest, leest de letters verkeerd om.

Vul in: steeds harder, steeds zachter

Bij een crescendo wordt het steeds harder en bij een decrescendo wordt het steeds zachter.

crescendo

decrescendo

accelerando

ritenuto

Veelgemaakte fout: accelerando invullen bij steeds harder. Dat woord gaat over tempo.

Terrassendynamiek en overgangsdynamiek naast elkaar

♪ LUISTEREN · TEMPO, DYNAMIEK

OVERGANGSDYNAMIEK EN TERRASSENDYNAMIEK

• Bij overgangsdynamiek verandert het volume geleidelijk, bijvoorbeeld met een crescendo.

• Bij terrassendynamiek verandert het volume plotseling, in trappen.

• Het volume springt dan van het ene niveau naar het andere, zonder crescendo.

Syllabus 2.1.f: overgangsdynamiek en terrassendynamiek. In de plaat links springt de lijn in trappen, rechts loopt de lijn geleidelijk omhoog. Na deze dia volgt het tweede deel van Haydns Symfonie nr. 94, met een plotselinge harde klap na zacht spel. Veelgemaakte fout: terrassendynamiek en overgangsdynamiek verwisselen. Onthoud: een terras heeft treden, een overgang is een glijbaan. Image credit: Eigen afbeelding / LessonUp

Video: Haydn: Symfonie nr. 94 Surprise, 2e deel (Andante), Berliner Philharmoniker o.l.v. Herbert von Karajan, kanaal Berliner Philharmoniker - Topic. Leerlingen horen eerst een rustig, zacht thema. Na een poosje klinkt plotseling een harde klap van het hele orkest, zonder crescendo. Goede antwoord: het volume verandert plotseling, zoals bij terrassendynamiek. Deze symfonie heet niet voor niets Surprise. Vraag na: waarom is dit geen crescendo?

De schuiven van een mengtafel

♪ LUISTEREN · TEMPO, DYNAMIEK

FADE-OUT

• Bij een fade-out wordt de muziek aan het eind van een opname steeds zachter, tot je niets meer hoort.

• Dat regelt de geluidstechnicus met de schuif op de mengtafel.

• Je hoort een fade-out vooral bij opgenomen popnummers.

Syllabus 2.1.f: fade-out. Na deze dia volgt het slot van Hey Jude van The Beatles. Let op: een fade-out maakt het alleen zachter, het tempo blijft gelijk. Veelgemaakte fout: denken dat de band zelf zachter gaat spelen. De fade-out ontstaat bij het mixen van de opname. Image credit: Dejan Krsmanovic / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

Video: The Beatles: Hey Jude (1968, officiële video), kanaal TheBeatlesVEVO. Leerlingen horen aan het eind van het nummer de zang en de instrumenten steeds zachter worden, tot je niets meer hoort. Goede antwoord: fade-out. Vraag na: wordt het ook langzamer, of alleen zachter? Antwoord: alleen zachter.

Vul in: plotseling of geleidelijk

Bij terrassendynamiek springt het volume plotseling naar een ander niveau, bij overgangsdynamiek gaat het geleidelijk.

terrassendynamiek

overgangsdynamiek

fade-out

crescendo

Terrassen hebben treden, dus plotseling. Een overgang is geleidelijk. Wie fade-out invult, bedoelt het zachter worden aan het eind van een opname.

Wat vond je het lastigst?

1

De tempo-aanduidingen onthouden

2

Tempo en dynamiek uit elkaar houden

3

De dynamiektekens op volgorde

4

Terrassen- en overgangsdynamiek

Gebruik de uitslag om te bepalen waar je in de examentraining extra tijd aan besteedt.

Noem een snel en een langzaam nummer.

Laat leerlingen een bekend nummer kiezen en het tempo benoemen met adagio of slow, en allegro of uptempo. Let op leerlingen die de sfeer noemen in plaats van het tempo.

♪ LUISTEREN · TEMPO, DYNAMIEK

BEGRIPPEN (1/2)

• adagio, andante, allegro: klassieke tempo-aanduidingen: langzaam, rustig en snel

• slow, medium, uptempo: tempo-aanduidingen in de pop: langzaam, rustig en snel

• accelerando: het tempo wordt steeds sneller

• ritenuto: het tempo wordt steeds langzamer

• pp, p, mf, f, ff: dynamiektekens van heel zacht tot heel hard

♪ LUISTEREN · TEMPO, DYNAMIEK

BEGRIPPEN (2/2)

• crescendo: het volume wordt steeds harder

• decrescendo: het volume wordt steeds zachter

• fade-out: de muziek wordt aan het eind van een opname steeds zachter

• overgangsdynamiek: het volume verandert geleidelijk

• terrassendynamiek: het volume verandert plotseling, in trappen