6
Moleculen
Paragraaf 6.2
De drie fasen en het deeltjesmodel
Een plas bevriest in de nacht. Wordt het ijs zwaarder, lichter of blijft het even zwaar?
Gemaakt bij Nova NaSk MAX 1|2, deel B, mavo/havo
mavo/havo
6
Moleculen
Paragraaf 6.2
De drie fasen en het deeltjesmodel
Een plas bevriest in de nacht. Wordt het ijs zwaarder, lichter of blijft het even zwaar?
Gemaakt bij Nova NaSk MAX 1|2, deel B, mavo/havo
mavo/havo
Les bij Nova NaSk MAX 1|2, deel B, hoofdstuk 6 Moleculen, paragraaf 6.2 De drie fasen en het deeltjesmodel. Ongeveer 40 minuten, leerjaar 2 mavo/havo. Image credit: LessonUp Image credit: Omslag Nova NaSk 1|2 deel B mavo/havo, Malmberg
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
6.2 De drie fasen en het deeltjesmodel
Leerdoelen
6.2.1
Je kunt de drie fasen beschrijven met afstand, beweging en aantrekking van moleculen.
6.2.2
Je kunt de zes faseovergangen noemen en voorbeelden herkennen.
6.2.3
Je kunt uitleggen waarom de temperatuur tijdens smelten en koken gelijk blijft.
6.2.4
Je kunt uitleggen wat er met massa en volume gebeurt bij een faseovergang.
De leerdoelen staan in het boek bovenaan de paragraaf. Aan het eind van de les komen ze terug in de checklist. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
Startvraag
Een bevroren plas
Een plas water bevriest in de nacht.
Hoe is de massa van het ijs vergeleken met de massa van het water?
groter
gelijk
kleiner
dat hangt af van de kou
Laat eerst stemmen en vraag naar de redenering. De massa blijft gelijk: er komen geen watermoleculen bij en er gaan er geen weg. Wel wordt het volume groter, want ijs neemt meer ruimte in dan water. Dat komt later in de les terug. Image credit: W.carter, Wikimedia Commons (CC0)
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
Drie fasen in het deeltjesmodel
In elke fase zijn het dezelfde moleculen. Afstand, beweging en aantrekking verschillen.
Vast
Dicht op elkaar in een vast patroon. Sterke aantrekking, de moleculen trillen op hun plek. Vaste vorm.
Vloeibaar
Dicht bij elkaar, maar zonder vaste plek. Ze glijden langs elkaar. Vast volume, geen vaste vorm.
Gas
Ver uit elkaar, bijna geen aantrekking. Snel en kriskras. Geen vaste vorm en geen vast volume.
Een gas vult elke ruimte en is goed samen te persen. Een vloeistof en een vaste stof bijna niet. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
Opdrachten Kennis
1
Waarom houdt een vaste stof zijn vorm en een vloeistof niet?
De moleculen trillen op een vaste plek
De moleculen in een vaste stof zijn groter
De moleculen in een vaste stof staan stil
Er is geen ruimte tussen de moleculen
In een vaste stof houdt de aantrekkingskracht de moleculen op hun plek; ze trillen alleen. C is een bekende misvatting: moleculen staan nooit stil. D klopt niet: ook in een vaste stof zit ruimte tussen de moleculen.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
Zes faseovergangen
smelten: vast naar vloeibaar
stollen: vloeibaar naar vast
verdampen: vloeibaar naar gas
condenseren: gas naar vloeibaar
sublimeren: vast meteen naar gas
rijpen: gas meteen naar vast
Bij smelten, verdampen en sublimeren moet je warmte toevoeren: de moleculen moeten loskomen van elkaar. Bij stollen, condenseren en rijpen staat de stof juist warmte af.
Daarom koelt zweet je af: voor het verdampen is warmte nodig, en die komt van je huid. Image credit: LessonUp
Welke faseovergang is het? Vul in.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
Opdrachten Kennis
2
Droogijs wordt meteen gas: sublimeren
Op een koude ochtend ligt er rijp op het gras: rijpen
Je bril beslaat als je binnenkomt: condenseren
Kaarsvet wordt hard: stollen
Droogijs is vaste koolstofdioxide. Het sublimeert bij min 78,5 °C. Bij de bril condenseert waterdamp uit de warme binnenlucht tegen de koude glazen.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
Temperatuur bij een faseovergang
Het smeltpunt is even hoog als het stolpunt. Voor water is dat 0 °C, het kookpunt is 100 °C.
Verwarm je ijs, dan stijgt de temperatuur tot 0 °C. Tijdens het smelten blijft de temperatuur 0 °C, ook al verwarm je door. De warmte is dan nodig om de moleculen los te maken uit hun vaste plek. Pas als alles gesmolten is, stijgt de temperatuur weer. Bij het koken gebeurt hetzelfde bij 100 °C.
Laat leerlingen een temperatuur-tijddiagram schetsen met twee horizontale stukken. De waarden 0 °C en 100 °C gelden bij normale luchtdruk. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
Opdrachten Toepassing
3
Foto: Rashid Idrees Rana (CC BY 4.0)
Je verwarmt een pan met ijsblokjes en roert steeds. Wat doet de temperatuur zolang het ijs smelt?
Die stijgt gelijkmatig
Die blijft 0 °C
Die daalt eerst
Die stijgt snel naar 100 °C
Zolang er ijs en water samen zijn, blijft de temperatuur 0 °C. De toegevoerde warmte gaat zitten in het losmaken van de moleculen. Image credit: Rashid Idrees Rana, Wikimedia Commons (CC BY 4.0)
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
Massa en volume
Bij een faseovergang blijft de massa gelijk. Er verdwijnen geen moleculen en er komen er geen bij.
Het volume verandert wel, want de afstand tussen de moleculen verandert. Meestal neemt het volume toe van vast naar vloeibaar naar gas.
Water is een uitzondering: ijs heeft een groter volume dan het water waaruit het ontstaat. Daarom drijft ijs, en kan een volle fles in de vriezer barsten.
Waterdamp van 100 °C neemt ongeveer 1700 keer zoveel ruimte in als dezelfde massa vloeibaar water. Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
Opdrachten Toepassing
★ 4
Je laat 1000 cm3 water (1000 g) bevriezen. De dichtheid van ijs is 0,92 g/cm3. Bereken het volume van het ijs in cm3.
Steropdracht in twee stappen. 1. De massa blijft gelijk: het ijs weegt ook 1000 g. 2. V = m : dichtheid = 1000 : 0,92 = 1087 cm3 (afgerond). Het ijs is dus ongeveer 9% groter dan het water. Koppel aan dichtheid uit 2.4.
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
V E R D E R K I J K E R
Rijp: van gas meteen naar vast
Foto: Agnes Monkelbaan (CC BY-SA 4.0)
Op een heldere, koude ochtend zitten er witte ijskristallen op bladeren en gras: rijp. Waterdamp uit de lucht wordt dan meteen ijs, zonder eerst water te worden.
Het omgekeerde zie je bij droogijs: dat gaat van vast meteen over in gas.
Rijp vormt zich als bladeren en gras kouder zijn dan 0 °C. Doorvragen: komt er bij rijpen warmte vrij of is er warmte nodig? Er komt warmte vrij, net als bij condenseren en stollen. Image credit: Agnes Monkelbaan, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0) Image credit: LessonUp
Hoofdstuk 6
Paragraaf 6.2
Checklist leerdoelen
Welk leerdoel vind je nog het lastigst?
6.2.1 Drie fasen in het deeltjesmodel
6.2.2 Zes faseovergangen
6.2.3 Temperatuur bij smelten en koken
6.2.4 Massa en volume bij een faseovergang
Ik kan ze allemaal
In het boek sluit elke paragraaf af met de checklist leerdoelen. Gebruik de uitslag om te kiezen wat je de volgende les herhaalt.
Image credit: LessonUp