LEEFOMGEVING · RIVIEREN
Rivieren en waterrisico's
Examenstof aardrijkskunde havo: Rijn en Maas, hoog en laag water
LEEFOMGEVING · RIVIEREN
Rivieren en waterrisico's
Examenstof aardrijkskunde havo: Rijn en Maas, hoog en laag water
Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: E1 11a.1. Image credit: Cultureel Gelderland / Wikimedia Commons, CC0
LEEFOMGEVING · RIVIEREN
Wat ga je kunnen?
Ik kan uitleggen hoe het stroomgebied, het klimaat en menselijk ingrijpen de afvoer van Rijn en Maas bepalen, en waardoor Nederland risico loopt op overstromingen en watertekorten.
Cet élément n'a pas d'instructions
Hoogwater of juist laagwater in de rivier: waar denk je aan?
Verwacht: dijk, overstroming, regen, smeltwater, Limburg 2021, droogte, schepen, uiterwaard. Sorteer de woorden in twee groepen: te veel water en te weinig water. Dat zijn de twee risico's van deze les.
Het stroomgebied van de Rijn, van de Alpen tot de Noordzee
LEEFOMGEVING · RIVIEREN
Het stroomgebied van Rijn en Maas
Een stroomgebied is het hele gebied dat zijn water afvoert via één rivier en haar zijrivieren.
De hoofdrivier met al haar zijrivieren samen heet het stroomstelsel.
De waterscheiding is de grens tussen twee stroomgebieden, vaak een heuvelrug of bergkam.
Het stroomgebied van de Rijn ligt in negen landen, dat van de Maas in vijf.
Het stroomgebied van de Rijn is ongeveer 185.000 km², dat van de Maas ruim 30.000 km². Regen die in Zwitserland, Duitsland, Frankrijk of België valt, bepaalt dus mede hoeveel water Nederland binnenkomt. Veelgemaakte fout: stroomgebied (een gebied) en stroomstelsel (de rivieren) door elkaar halen. Image credit: Wolfgang Wasser / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
Bovenloop: de Vorderrhein bij Trin in Zwitserland, 2012
LEEFOMGEVING · RIVIEREN
Van bron tot monding
Een lengteprofiel toont de rivier van bron tot monding: de hoogte uitgezet tegen de afstand.
In de bovenloop is het steil en stroomt het water snel. In de benedenloop is het vlak en traag.
Verval is het hoogteverschil tussen twee punten langs de rivier, in meters.
Verhang is het verval per afstand, bijvoorbeeld in cm per km. Hoe groter, hoe sneller het water.
Bovenloop: groot verhang, veel erosie. Middenloop: erosie en sedimentatie ongeveer in evenwicht. Benedenloop: klein verhang, veel sedimentatie. De Nederlandse rivieren zijn benedenloop. Rekenvoorbeeld: 2000 m verval over 1000 km is een gemiddeld verhang van 2 m per km. Veelgemaakte fout: verval en verhang omdraaien, of de eenheid vergeten. Image credit: Parpan05 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0
LEEFOMGEVING · RIVIEREN
Rijn en Maas vergeleken
De Rijn ontspringt in de Zwitserse Alpen en komt bij Lobith Nederland binnen.
De Rijn krijgt water van regen én van smeltwater uit sneeuw en gletsjers: een gemengde rivier.
De Maas ontspringt in Noordoost-Frankrijk en komt bij Eijsden Nederland binnen.
De Maas is een regenrivier: haar afvoer hangt alleen af van de neerslag in het stroomgebied.
In de Ardennen liggen steile hellingen met weinig infiltratie. Regenwater bereikt de Maas daar snel.
De Maas voert gemiddeld ongeveer een tiende van het water van de Rijn af. De Bodensee en andere Alpenmeren vangen bij de Rijn water op en vlakken pieken af. Veelgemaakte fout: denken dat de Maas door haar kleinere stroomgebied minder snel hoog water heeft; het is juist andersom.
Een rivier daalt over 200 km van 400 m naar 0 m. Hoe groot is het verhang?
Gemiddeld 400 meter over de lengte
Gemiddeld 200 meter per kilometer
Gemiddeld 0,5 meter per kilometer
Gemiddeld 2 meter per kilometer
400 m verval gedeeld door 200 km is 2 m per km. Wie 400 meter kiest, verwart verval met verhang. Wie 0,5 kiest, heeft afstand gedeeld door verval.
Vul in
De waterscheiding is de grens tussen twee stroomgebieden. De Maas komt bij Eijsden Nederland binnen, de Rijn doet dat bij Lobith in Gelderland.
Maastricht en Nijmegen zijn de verwachte fouten: grote steden aan de rivier, maar niet het punt waar de rivier ons land binnenkomt.
LEEFOMGEVING · RIVIEREN
Debiet en regiem
Debiet is de hoeveelheid water die per seconde langs een punt stroomt, in m³ per seconde.
Regiem is het verloop van het debiet over het jaar. Je leest het af in een afvoergrafiek.
De Rijn heeft een vrij gelijkmatig regiem: in de zomer vult smeltwater uit de Alpen de rivier aan.
De Maas heeft een onregelmatig regiem: hoog in de winter, laag in de zomer als er weinig regen valt.
Door klimaatverandering wordt het regiem onregelmatiger: nattere winters, drogere zomers, minder smeltwater.
Temperatuurstijging laat gletsjers krimpen en er valt in de Alpen vaker regen in plaats van sneeuw. Daardoor stroomt het water in de winter meteen af en ontbreekt het smeltwater in de zomer. Het neerslagregiem wordt onregelmatiger: hevigere buien en langere droge perioden. Zo nemen zowel de kans op hoogwater als op watertekort toe.
De Geul overstroomt het centrum van Valkenburg, 15 juli 2021
LEEFOMGEVING · RIVIEREN
Vertragingstijd en piekafvoer
Infiltratie: regenwater zakt in de bodem en komt pas later, via het grondwater, in de rivier.
Vertragingstijd: de tijd tussen de neerslag en het moment dat dat water de rivier bereikt.
Korte vertragingstijd: veel water tegelijk in de rivier. Dat geeft een hogere en snellere piekafvoer.
Juli 2021: dagen regen op natte, steile hellingen in Limburg, België en Duitsland. Geul en Maas stegen snel.
Verhoogde piekafvoer: de top in de afvoergrafiek wordt hoger. Versnelde piekafvoer: de top komt eerder. Lange vertragingstijd bij doorlatende bodem, veel begroeiing, vlak terrein en neerslag die als sneeuw blijft liggen. Veelgemaakte fout: denken dat een lange vertragingstijd tot meer overstromingen leidt. Image credit: Romaine / Wikimedia Commons, CC0
De stuw in de Nederrijn bij Driel, 2015
LEEFOMGEVING · RIVIEREN
Mensen veranderen de afvoer
Verstening en ontbossing: minder infiltratie, dus een kortere vertragingstijd en hogere pieken.
Kanalisatie: de rivier rechttrekken. Korter traject, groter verhang, het water gaat sneller.
Een stuw houdt water vast bij lage afvoer, zodat schepen kunnen varen. Bij hoogwater gaat hij open.
Dijken houden het water binnen, maar het water stijgt daardoor hoger tussen de dijken.
Wissel van schaalniveau: het rechttrekken van de Boven-Rijn in Duitsland in de 19e eeuw maakte de reis van een hoogwatergolf korter, waardoor pieken van hoofdrivier en zijrivieren eerder samen kunnen vallen. Verstening in het Ruhrgebied of een Belgische stad heeft effect bij Lobith of Eijsden. Stuwen staan onder meer in de Nederrijn en Lek (Driel, Amerongen, Hagestein) en in de Maas. Image credit: Wil Leeuwis / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Video: Waarom zijn er nu overstromingen?, NOS Jeugdjournaal (juli 2021, 2 minuten). Kort filmpje over de wateroverlast in Limburg in juli 2021 en de rol van de Maas. Kijkvraag: waar viel de regen die de Maas in Limburg liet stijgen, en waarom kwam het water zo snel? Koppel het antwoord daarna aan stroomgebied en vertragingstijd.
Zet op volgorde, van oorzaak naar gevolg
Dit is de keten die je bij een verklaarvraag moet opschrijven. Leerlingen slaan vaak de stap infiltratie of vertragingstijd over.
Leg uit waarom de Maas sneller hoogwater heeft dan de Rijn.
Goed antwoord: de Maas is een regenrivier; in de Ardennen zijn de hellingen steil en de bodem slecht doorlatend, dus weinig infiltratie en een korte vertragingstijd. Bij de Rijn vangen meren (Bodensee) en sneeuw water op en is de afstand groter. Verwachte fout: alleen 'omdat het in België meer regent' zonder vertragingstijd.
Kribben langs het zomerbed van de Waal bij Tiel, 2017
LEEFOMGEVING · RIVIEREN
Zomerbed, winterbed en uiterwaard
Het zomerbed is de bedding waar het water bij normale afvoer stroomt, tussen de kribben.
Een krib is een stenen dam haaks op de oever. Hij houdt de vaargeul in het zomerbed op diepte.
Het winterbed is de ruimte tussen de winterdijken: het zomerbed plus de uiterwaarden.
Buitendijks bouwen geeft risico en minder ruimte voor water. Binnendijks: veilig, tot een dijk breekt.
De uiterwaard is het land tussen het zomerbed en de winterdijk; bij hoogwater loopt hij onder (zie de omslagfoto). Binnendijks liggen polders die soms meters lager liggen dan de rivier bij hoogwater. Daar wonen veel mensen en zit veel economische waarde, dus een dijkdoorbraak heeft grote gevolgen. Veelgemaakte fout: denken dat buitendijks 'achter de dijk' betekent. Image credit: Jan Dijkstra / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
De Oosterscheldekering in Zeeland, 2022
LEEFOMGEVING · RIVIEREN
Als zee en rivier samenwerken
Grootste risico: springtij, een (noord)westerstorm en een piekafvoer van de rivieren tegelijk.
Een noordwesterstorm stuwt zeewater op. Het rivierwater kan dan niet weg en het peil stijgt.
Ook in het IJsselmeergebied en de Zuidwestelijke delta wordt water bij storm opgestuwd.
Zeespiegelstijging maakt het moeilijker om rivierwater af te voeren en water te spuien op zee.
Springtij treedt op rond volle en nieuwe maan. Spuien: bij eb water onder vrij verval via spuisluizen naar zee laten stromen, zoals in de Afsluitdijk naar de Waddenzee. Stijgt de zeespiegel, dan zijn er minder momenten waarop dat kan. In het IJsselmeer drijft een noordwesterstorm het water naar de zuidoostkant, waar de IJsseldelta ligt. Veelgemaakte fout: alleen de rivier of alleen de zee noemen. Image credit: Dietmar Rabich / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Laagwater: de peilschaal van de Rijn bij Kaub (Duitsland), oktober 2018
LEEFOMGEVING · RIVIEREN
Te weinig water
Klimaatverandering geeft drogere zomers: meer verdamping, minder regen en minder smeltwater in de Rijn.
Ontwatering: sloten en drainage voeren water snel af, zodat het grondwaterpeil daalt.
Grondwateronttrekking voor drinkwater, industrie en beregening verlaagt het grondwater verder.
Gevolgen: verdroging van natuur, schade in de landbouw en schepen die minder lading kunnen vervoeren.
Andere gevolgen: bij een lage rivierafvoer dringt zout zeewater verder landinwaarts (verzilting) en in veengebieden daalt de bodem sneller. Laat leerlingen zien dat dezelfde klimaatverandering zowel te veel als te weinig water geeft: het regiem wordt onregelmatiger. De foto is van de Rijn in Duitsland: wisselen van schaalniveau. Image credit: Marion Halft / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Welke combinatie geeft het grootste overstromingsrisico bij de Rijnmond?
Doodtij, oostenwind en lage rivierafvoer
Springtij, noordwesterstorm en piekafvoer
Springtij, zuidoostenwind en lage afvoer
Doodtij, noordwesterstorm en lage afvoer
Alle drie tegelijk: hoog zeewater, opstuwing door de wind en veel rivierwater dat niet weg kan. Afleiders hebben steeds één of twee goede onderdelen, zodat leerlingen de hele combinatie moeten kennen.
Leg uit waarom zeespiegelstijging ook het rivierengebied onveiliger maakt.
Goed antwoord: het rivierwater kan moeilijker naar zee stromen en er kan minder vaak gespuid worden, dus het water in de benedenloop blijft hoger staan. Verwachte fout: alleen 'de zee komt hoger' zonder de koppeling met de rivierafvoer.
Wat vond je het lastigst in deze les?
Verval en verhang
Regiem en vertragingstijd
Zomerbed, winterbed en uiterwaard
Oorzaken van watertekort
Begin de volgende les met het onderdeel dat het vaakst gekozen is.
Wat weet je nu over hoog en laag water dat je eerst niet wist?
Reflectie. Let op of leerlingen begrippen gebruiken (vertragingstijd, regiem, stroomgebied) en of ze het buitenland noemen als plek waar het risico begint.
LEEFOMGEVING · RIVIEREN
Begrippen (1/2)
stroomgebied: het hele gebied dat afwatert via één rivier en haar zijrivieren
waterscheiding: de grens tussen twee stroomgebieden
verval: het hoogteverschil tussen twee punten langs een rivier (in meters)
verhang: het verval per afstand, bijvoorbeeld in cm per km
debiet: de hoeveelheid water die per seconde langs een punt stroomt (m³/s)
Cet élément n'a pas d'instructions
LEEFOMGEVING · RIVIEREN
Begrippen (2/2)
regiem: het verloop van het debiet van een rivier over het jaar
vertragingstijd: de tijd tussen de neerslag en het moment dat het water de rivier bereikt
verhoogde en versnelde piekafvoer: de afvoerpiek wordt hoger en komt eerder
uiterwaard: het land tussen zomerbed en winterdijk dat bij hoogwater onderloopt
buitendijks: het gebied aan de rivierkant van de dijk, niet beschermd tegen hoogwater
Cet élément n'a pas d'instructions