Melodie: motief, thema en riff (Muziek vmbo), les 1: Uitleg

• newEditor
• Muziek
• Middelbare school
• vmbo g, t
• Leerjaar 3,4

Introduction

Uitleg over melodische figuren en relaties: motief, thema, voorzin en nazin, riff, ostinato, sequens en break, met luisterfragmenten van Beethoven, Mozart, Ravel en The White Stripes.

VAKTHEORIE · MELODIE

MELODIE: MOTIEF, THEMA EN RIFF

Examenstof muziek vmbo

Les 1 van 3: uitleg. Les 2 is de examentraining, les 3 de terugblik met quiz. Syllabus: MU/K/3 2.1.j (luisterbegrippen melodische relaties). Image credit: Joseph Karl Stieler / Wikimedia Commons, publiek domein

♪ VAKTHEORIE · MELODIE

WAT GA JE KUNNEN?

Ik kan een motief, thema, riff en ostinato horen en benoemen, en weet wat een break, een sequens en een voorzin en nazin zijn.

Welk stukje van een liedje zit bij jou steeds in je hoofd?

Verwachte woorden: refrein, melodie, gitaar, riedeltje, herhalen, intro. Zet de woorden op het bord en vraag: waarom blijft juist dat stukje hangen? Zo kom je bij het motief en de riff (blok 1 en 2).

Beethoven, portret door Joseph Karl Stieler, 1820

♪ VAKTHEORIE · MELODIE

HET MOTIEF

• Een motief is een heel kort melodiestukje van een paar tonen.

• Je herkent een motief doordat het steeds terugkomt.

• Het beroemdste voorbeeld is het begin van Beethovens vijfde symfonie: vier tonen.

• Luister naar het fragment en tel mee hoe vaak je het motief hoort.

Syllabus MU/K/3 2.1.j: motief. Het fragment is het begin van Beethovens vijfde symfonie. Wat leerlingen horen: het motief ta-ta-ta-taa (drie korte tonen en een lange), kort daarna nog een keer op een andere hoogte. Veelgemaakte fout: denken dat het motief de hele melodie is. Een motief is maar een klein stukje. Image credit: Joseph Karl Stieler / Wikimedia Commons, publiek domein

Video: Beethoven: Symfonie nr. 5, deel 1 (Concertgebouworkest, Ivan Fischer). Wat leerlingen horen: het beroemde beginmotief ta-ta-ta-taa. Het klinkt twee keer vlak na elkaar, de tweede keer op een andere hoogte. Kijkvraag: hoe vaak hoor je het motief aan het begin? Antwoord: twee keer, de tweede keer lager.

Mozart, onvoltooid portret door Joseph Lange, 1782

♪ VAKTHEORIE · MELODIE

HET THEMA

• Een thema is de hoofdmelodie van een muziekstuk.

• Een thema is langer dan een motief en komt vaak meerdere keren terug.

• Een thema kan zijn opgebouwd uit een of meer motieven.

• Luister naar het thema van Mozart. Je kent het misschien al.

Syllabus: thema. Het fragment is het bekende openingsthema van Mozarts Eine kleine Nachtmusik. Wat leerlingen horen: een opgaande, vrolijke melodie die meteen blijft hangen. Veelgemaakte fout: motief en thema door elkaar halen. Een motief is klein, een thema is de hele hoofdmelodie. Image credit: Joseph Lange / Wikimedia Commons, publiek domein

Video: Mozart: Eine kleine Nachtmusik, I. Allegro (Swiss Orchestra). Wat leerlingen horen: het openingsthema van Mozarts Eine kleine Nachtmusik, een vrolijke, opgaande melodie op strijkers. Kijkvraag: is dit een kort motief of een hele hoofdmelodie? Antwoord: een hele hoofdmelodie, dus een thema.

♪ VAKTHEORIE · MELODIE

VOORZIN EN NAZIN

• Veel thema's hebben twee delen die bij elkaar horen.

• De voorzin is het eerste deel. Die klinkt als een vraag.

• De nazin is het tweede deel. Die klinkt als een antwoord op de voorzin.

• Luister nog een keer naar Mozart: eerst een zin, daarna een zin die erop antwoordt.

Syllabus: voorzin en nazin. Laat het Mozart-fragment van de vorige dia nog een keer horen en laat leerlingen aanwijzen waar de vraag stopt en het antwoord begint. Veelgemaakte fout: de nazin voor de voorzin zetten. De voorzin komt altijd eerst.

Wat is een motief?

A

De hele hoofdmelodie van een muziekstuk

B

Een korte pauze in de muziek

C

Een heel kort melodiestukje van een paar tonen

D

Een patroon dat het hele stuk blijft duren

Een motief is maar een paar tonen. Wie de hoofdmelodie kiest, verwart motief met thema.

Vul in: delen van een thema

Het eerste deel van een thema heet de voorzin en het tweede deel heet de nazin.

voorzin

nazin

riff

break

Voorzin komt eerst, nazin komt daarna. Veelgemaakte fout: de twee omdraaien.

Jack en Meg White van The White Stripes op een festival, 2007

♪ VAKTHEORIE · MELODIE

DE RIFF

• Een riff is een korte muzikale frase die je het hele nummer steeds hoort terugkomen.

• De riff geeft het nummer zijn eigen karakter.

• Je hoort een riff vaak op een elektrische gitaar of een basgitaar.

• Luister naar de riff van Seven Nation Army.

Syllabus: riff = muzikale frase die tijdens de hele song wordt herhaald en er een eigen karakter aan geeft. Het fragment is het begin van Seven Nation Army van The White Stripes. Veelgemaakte fout: een riff verwarren met een thema uit klassieke muziek. Een riff hoort bij pop, rock en jazz. Image credit: Michael Morel / Wikimedia Commons, CC BY 2.0

Video: The White Stripes: Seven Nation Army (live op Bonnaroo 2007). Wat leerlingen horen: de bekende riff van Seven Nation Army in een livevoorstelling, een laag klinkend, steeds herhaald gitaarpatroon. Kijkvraag: waaraan herken je deze riff? Antwoord: het korte patroon komt steeds terug en geeft het nummer zijn karakter.

Een ostinato: hetzelfde patroon van vier noten, steeds opnieuw

♪ VAKTHEORIE · MELODIE

HET OSTINATO

• Een ostinato is een kort patroon dat steeds opnieuw herhaald wordt.

• Het patroon blijft hetzelfde, ook als de rest van de muziek verandert.

• Een ostinato kan een ritme, een baslijn of een korte melodie zijn.

• Luister naar Boléro van Ravel: de kleine trom speelt bijna het hele stuk hetzelfde patroon.

Syllabus: ostinato. Het fragment is het begin van Boléro van Ravel. Wat leerlingen horen: een zacht ritme op de kleine trom dat blijft doorgaan, met daarboven een melodie. Veelgemaakte fout: denken dat een ostinato de melodie zelf is. Het ostinato is het patroon dat blijft herhalen. Image credit: LessonUp, eigen afbeelding

Video: Ravel: Bolero (WDR Sinfonieorchester, Alondra de la Parra). Wat leerlingen horen: een zacht, steeds herhaald ritme op de kleine trom, met daarboven een rustige melodie. Kijkvraag: wat blijft steeds hetzelfde? Antwoord: het ritme van de kleine trom, dat is het ostinato.

Wat is kenmerkend voor een riff?

A

Hij klinkt maar één keer, vlak voor het eind

B

Hij is het antwoord op de voorzin van een thema

C

Hij komt het hele nummer terug en geeft het karakter

D

Hij is een korte stilte waarin een solist doorspeelt

Een riff wordt het hele nummer herhaald. Wie het antwoord op de voorzin kiest, verwart riff met nazin. Wie de stilte kiest, verwart riff met break.

Vul in: het ostinato

Een ostinato is een kort patroon dat steeds opnieuw wordt herhaald, ook als de rest van de muziek verandert.

ostinato

herhaald

riff

gestopt

Een ostinato blijft herhalen. Veelgemaakte fout: de afleider riff kiezen. Een riff wordt ook herhaald, maar hier staat de beschrijving van het ostinato.

Het motief uit Beethovens vijfde, daarna hetzelfde motief een stapje lager

♪ VAKTHEORIE · MELODIE

SEQUENS: ZELFDE MOTIEF, ANDERE HOOGTE

• Soms klinkt een motief nog een keer, maar op een andere hoogte.

• Zo'n herhaling op een andere hoogte heet een sequens.

• Kijk naar de noten: het tweede motief staat lager dan het eerste.

• Je hoort dan hetzelfde motief, maar hoger of lager.

Syllabus: sequens (met een sterretje: alleen herkennen). Op de afbeelding staat het motief uit Beethovens vijfde twee keer, de tweede keer een stapje lager. Veelgemaakte fout: een sequens zien als een gewone herhaling. Bij een sequens verandert de toonhoogte. Image credit: LessonUp, eigen afbeelding

♪ VAKTHEORIE · MELODIE

DE BREAK

• Een break is een korte onderbreking van de begeleiding.

• De begeleiding stopt een of twee maten en een solist speelt gewoon door.

• Je hoort een break vaak in jazz, pop en rock.

• Na de break valt de begeleiding weer in.

Syllabus: break = onderbreking van de begeleiding gedurende een of twee maten waarin een solist doorspeelt. Veelgemaakte fout: denken dat alle muziek stopt. Bij een break speelt de solist door.

Wat gebeurt er bij een break?

A

De begeleiding stopt even en de solist speelt door

B

Een motief klinkt nog een keer, maar hoger

C

Het hele orkest speelt ineens veel harder

D

Een kort patroon blijft steeds opnieuw klinken

Een break is een korte onderbreking van de begeleiding, een of twee maten. Wie het hogere motief kiest, verwart break met sequens. Wie het patroon kiest, verwart break met ostinato.

Wat vond je het lastigst?

1

Motief en thema uit elkaar houden

2

Voorzin en nazin

3

Riff of ostinato horen

4

Een break herkennen

Gebruik de uitslag om te bepalen waar je in de examentraining extra tijd aan besteedt.

Noem een liedje met een bekende riff.

Goede antwoorden: Smoke on the Water, Seven Nation Army, Sweet Child O' Mine, Satisfaction. Let erop dat leerlingen een kort patroon noemen dat steeds terugkomt en niet de hele melodie of het refrein.

♪ VAKTHEORIE · MELODIE

BEGRIPPEN (1/2)

• motief: heel kort melodiestukje van een paar tonen

• thema: de hoofdmelodie van een muziekstuk

• voorzin: eerste deel van een thema, klinkt als een vraag

• nazin: tweede deel van een thema, klinkt als een antwoord

• riff: korte frase die het hele nummer terugkomt en het karakter bepaalt

♪ VAKTHEORIE · MELODIE

BEGRIPPEN (2/2)

• ostinato: kort patroon dat steeds opnieuw herhaald wordt

• sequens: een motief herhaald op een andere hoogte

• break: korte onderbreking van de begeleiding waarin een solist doorspeelt