Maandag 31 augustus

• New lesson editor
• Mentorles
• Voortgezet speciaal onderwijs
• Leerroute 1

Goedemorgen! 

Fijn dat je er bent.

- Lever je telefoon alvast in.

- Pak je map en Chromebook uit de kast en log in. 

Website

NOS Journaal | NPO Start

1e lesuur: Nederlands

Aan de slag!

30

m

00

s

+30 s

2e lesuur: Engels

Slimmer Engelse teksten lezen

Leerdoel

Ik kan in een Engelse tekst het onderwerp, de hoofdgedachte, tekstverbanden en de juiste invulling van een gat herkennen en gebruiken om de tekst beter te begrijpen.

Welke woorden koppel jij aan slim Engelse teksten lezen?

Gebruik de inzendingen om voorkennis op te halen rond hoofdgedachte, onderwerp, signaalwoorden, scannen, context en gatenteksten.

Onderwerp en hoofdgedachte

• Het onderwerp zegt waar de hele tekst over gaat.

• Je formuleert het onderwerp zo kort mogelijk.

• De hoofdgedachte is het belangrijkste wat de schrijver over dat onderwerp zegt.

• De hoofdgedachte is eigenlijk een mini-samenvatting van de tekst.

• In de hoofdgedachte komt het onderwerp altijd terug.

Benadruk het verschil: onderwerp = kort thema, hoofdgedachte = volledige kernboodschap.

Zo vind je het onderwerp

• Verken eerst de tekst.

• Kijk naar titel, tussenkopjes en eerste zinnen.

• Stel jezelf de vraag: Waar gaat de hele tekst over?

• Antwoord met enkele woorden, niet met een lange zin.

Zo vind je de hoofdgedachte

Als je het onderwerp weet, vraag je daarna: Wat is het belangrijkste dat de schrijver hierover zegt? Dat antwoord is de hoofdgedachte. Je vindt die vaak aan het begin of aan het einde van de tekst, maar soms moet je haar zelf afleiden uit meerdere zinnen.

Laat leerlingen niet één losse detailzin kiezen. De hoofdgedachte moet de hele tekst dekken.

Onderwerp ≠ hoofdgedachte

• Onderwerp: waarover gaat het?

• Hoofdgedachte: wat zegt de schrijver daarover?

• Onderwerp is meestal een woordgroep.

• Hoofdgedachte is meestal een volledige zin.

Wat is het verschil tussen onderwerp en hoofdgedachte?

A

Onderwerp is kort; hoofdgedachte is een zin

B

Onderwerp is een detail; hoofdgedachte de titel

C

Onderwerp staat achteraan; hoofdgedachte vooraan

D

Onderwerp is een vraag; hoofdgedachte een antwoord

Toets het kernverschil uit slides 2-5: onderwerp = kort thema, hoofdgedachte = belangrijkste boodschap over dat thema.

Vul de kernbegrippen in

Het onderwerp zegt waar de hele tekst over gaat. De hoofdgedachte vertelt wat de schrijver daarover zegt. Die is vaak een korte samenvatting van de tekst.

onderwerp

hoofdgedachte

samenvatting

titel

voorbeeld

mening

alinea

Alleen inhoudswoorden zijn weggelaten. Laat leerlingen verwoorden waarom 'samenvatting' hier beter past dan bijvoorbeeld 'titel'.

Gap text: wat doe je?

• Bij een gatentekst combineer je zoekend lezen en intensief lezen.

• Je moet eerst begrijpen waar het tekstdeel over gaat.

• Daarna kies je het woord dat qua betekenis en vorm het best past.

• Je antwoord moet passen bij de tekst, niet alleen bij je eigen idee.

Lees om het gat heen

• Lees altijd de zin met het gat.

• Lees ook de rest van de alinea.

• Staat het gat aan het begin van een alinea?

• Lees dan ook de vorige alinea voor de context.

Context is vaak belangrijker dan het losse woord zelf.

Waar let je op bij je keuze?

• Past het woord bij de betekenis van de tekst?

• Past het grammaticaal in de zin?

• Klopt het met het tekstverband?

• Sluit het aan op wat ervoor en erna staat?

De beste optie kiezen

Kies uiteindelijk het alternatief dat het best past bij betekenis én vorm. Een antwoord kan logisch lijken, maar toch fout zijn als het grammaticaal niet klopt of niet aansluit op het tekstverband.

Wat doe je als een gat aan het begin van een alinea staat?

A

Alleen de zin lezen

B

De titel overslaan

C

Ook de vorige alinea lezen

D

Meteen het langste woord kiezen

Gebaseerd op slides 6-9: context rond het gat is beslissend, zeker bij een nieuw alinea-begin.

Kies wat bij een gatentekst past

Bij een gatentekst lees je eerst om het gat heen. Daarna kijk je of een woord past bij de betekenis van de tekst en bij de grammaticale vorm van de zin. Ook het tekstverband moet kloppen met wat ervoor en erna staat.

gat

betekenis

vorm

tekstverband

titel

mening

plaatje

onderwerp

De vier sleutelwoorden komen rechtstreeks uit slides 6-9 en dwingen leerlingen de stappen in de juiste samenhang te plaatsen.

Tekstverband: voorwaarde

• Een voorwaarde zegt wat eerst nodig is voordat iets kan gebeuren.

• Signaalwoorden zijn onder andere: if, when, without, provided that.

• Deze woorden helpen je begrijpen onder welke omstandigheden iets geldt.

Voorwaarde in zinnen

• If you want, I can help you with your project.

• Provided that you pay for my ticket...

• Without it I can't go to London.

• In elke zin bepaalt de voorwaarde wat mogelijk is.

Wijs erop dat 'without' ook een voorwaarde kan aangeven: zonder iets gebeurt het andere niet.

Tekstverband: oorzaak-gevolg

• Dit tekstverband laat zien waarom iets gebeurt en wat het gevolg is.

• Signaalwoorden zijn: because, as a result of, that's why, thanks to, since.

• Deze woorden verbinden een reden met een uitkomst.

Oorzaak en gevolg herkennen

George mist de bus → George is te laat → hij is vandaag niet hier. In de voorbeeldzinnen zie je dat because de oorzaak inleidt en that's why juist naar het gevolg verwijst.

Handig contrast: because = reden komt erna; that's why = gevolg wordt benadrukt.

Welk signaalwoord wijst hier op een gevolg?

A

because

B

since

C

thanks to

D

that's why

Slides 12-13 maken het contrast expliciet: because leidt de reden in; that's why wijst naar het gevolg.

Vul de tekstverbanden in

Een voorwaarde zegt wat eerst nodig is. Bij oorzaak-gevolg geeft because de reden aan. Een gevolg is wat er daarna gebeurt.

voorwaarde

because

gevolg

finally

in short

first

while

Deze oefening verbindt slides 10-13: begrip + signaalwoord + effect.

Hoe herken je in een zin een voorwaarde?

Bespreek dat een goed antwoord benoemt: eerst moet iets vervuld zijn, daarna kan iets gebeuren; mogelijke verwijzingen naar if, provided that, without of when.

Tekstverband: conclusie

• Een conclusie vat samen wat je uit eerdere informatie kunt afleiden.

• Signaalwoorden zijn: so, in short, in conclusion.

• Vaak markeren deze woorden het slot of de uitkomst van een stukje tekst.

Conclusie in een voorbeeld

• Eerst komt een opsomming van aankopen.

• Daarna volgt: In short: we spent all our money!

• De conclusie vat alle eerdere informatie kort samen.

Tekstverband: tijdsvolgorde

• Bij tijdsvolgorde vertelt een tekst in welke volgorde iets gebeurt.

• Signaalwoorden zijn: first, then, later, afterwards, during, while, after that, finally.

• Deze woorden helpen je de volgorde van gebeurtenissen volgen.

Tijdsvolgorde in zinnen

• First he took me to the movie.

• Afterwards we had a stroll through the park.

• During the break / while my friends were at a restaurant...

• De signaalwoorden zetten gebeurtenissen in tijd.

Benadruk verschil tussen volgordewoorden (first, afterwards) en woorden die gelijktijdigheid tonen (during, while).

Waarom tekstverbanden helpen

Tekstverbanden laten zien hoe zinnen en alinea's samenhangen. Ze helpen je dus niet alleen bij losse vragen, maar ook bij het vinden van de hoofdgedachte en bij het kiezen van het juiste woord in een gatentekst.

Welk signaalwoord past het best bij een conclusie?

A

afterwards

B

in short

C

because

D

while

Distractors komen uit andere behandelde tekstverbanden, zodat leerlingen echt moeten onderscheiden.

Herken conclusie en tijdsvolgorde

Bij tijdsvolgorde volg je de volgorde van gebeurtenissen met woorden als first en afterwards. Een conclusie vat eerdere informatie samen, bijvoorbeeld met so of in short.

tijdsvolgorde

first

conclusie

so

because

without

during

since

Gebaseerd op slides 14-18. Let op het onderscheid tussen volgorde aangeven en samenvatten.

Wat helpt jou nu het meest bij Engelse leesteksten?

1

Onderwerp vinden

2

Hoofdgedachte zoeken

3

Signaalwoorden herkennen

4

Context rond gaten lezen

Wat is één ding dat jij uit deze les onthoudt?

Vrije reflectie zonder goed of fout. Laat leerlingen concreet noemen welke strategie of welk inzicht ze meenemen.

Welk onderdeel vond jij het lastigst vandaag?

Vrije reflectie. Mogelijke gesprekspunten: hoofdgedachte formuleren, signaalwoorden onderscheiden, betekenis en vorm combineren bij gatenteksten.

Begrippenlijst

onderwerp - waar de hele tekst over gaat

hoofdgedachte - het belangrijkste wat de schrijver over het onderwerp zegt

gatentekst - tekst waarin woorden of zinsdelen ontbreken

zoekend lezen - lezen om snel gerichte informatie te vinden

intensief lezen - nauwkeurig lezen om betekenis precies te begrijpen

tekstverband - samenhang tussen zinnen of alinea's

signaalwoord - woord dat een tekstverband aangeeft

Begrippenlijst

voorwaarde - wat eerst nodig is voordat iets kan gebeuren

oorzaak - de reden waardoor iets gebeurt

gevolg - wat er door een oorzaak gebeurt

conclusie - korte slotsom op basis van eerdere informatie

tijdsvolgorde - de volgorde waarin gebeurtenissen plaatsvinden

Aan de slag!

30

m

00

s

+30 s

3e lesuur: Gym

Aan de slag!

30

m

00

s

+30 s

4e lesuur: Biologie

Verteren: van hap tot bouwstof

Leerdoel

Ik kan delen van het verteringsstelsel benoemen en hun werking beschrijven.

De gebruiker gaf meerdere doelen. Volgens de instructie is één leerdoel leidend. Dit doel past het best bij de subonderwerpen; de andere doelen worden in de inhoud behandeld.

Welke woorden passen volgens jou bij verteren?

Gebruik deze woordwolk als voorkennis-activatie. Verwachte thema’s: eten, maag, darmen, enzymen, bloed, kauwen.

Waarom verteren nodig is

Voedsel bestaat uit grote en kleine stoffen. Je lichaam kan grote stoffen niet zomaar opnemen in het bloed.

Bij vertering worden grote voedingsstoffen afgebroken tot kleine deeltjes.

Die kleine deeltjes kunnen daarna door de darmwand heen.

Zo krijgt je lichaam brandstoffen, bouwstoffen en beschermende stoffen.

Leg uit dat 'verteren' iets anders is dan alleen eten. De kern is: voedsel geschikt maken voor opname.

Mechanische en chemische vertering

Er zijn twee manieren van verteren:

• Mechanisch: voedsel kleiner maken, zoals kauwen

• Chemisch: voedingsstoffen afbreken met enzymen

• Beide helpen bij de opname in de darm

Noem als voorbeeld van mechanische vertering ook kneden in de maag. Bij chemische vertering hoeven leerlingen nog niet alle enzymen te kennen; dat komt later.

Grote stoffen worden klein

Bij vertering worden vooral deze voedingsstoffen afgebroken:

• Koolhydraten → suikers

• Eiwitten → aminozuren

• Vetten → vetzuren en glycerol

Water, mineralen en vitaminen hoeven niet eerst verteerd te worden.

Benadruk dat alleen sommige stoffen eerst afgebroken moeten worden. Dit voorkomt de misvatting dat álles in eten wordt verteerd.

Waarom is vertering nodig?

A

Voor opname

B

Voor afkoeling

C

Voor beweging

D

Voor groei alleen

Correct is 'voor opname': grote voedingsstoffen moeten eerst klein worden gemaakt zodat ze door de darmwand kunnen.

Maak de uitleg compleet

Bij vertering worden grote voedingsstoffen afgebroken tot kleine deeltjes. Mechanische vertering maakt voedsel kleiner, bijvoorbeeld door kauwen. Chemische vertering gebeurt met enzymen. Kleine deeltjes kunnen daarna door de darmwand heen.

vertering

Mechanische

Chemische

darmwand

bloed

slokdarm

maag

opname

Deze opdracht checkt de kern uit slides 2-4: doel van vertering en verschil tussen mechanische en chemische vertering.

De route van voedsel

Voedsel gaat achtereenvolgens door:

• mond

• slokdarm

• maag

• dunne darm

• dikke darm

• endeldarm en anus

Wijs op de vaste volgorde. Dit overzicht bereidt leerlingen voor op de volgende slides waarin elk deel een functie krijgt.

Mond en slokdarm

In de mond begint de vertering.

• Tanden en kiezen maken voedsel kleiner

• Speeksel maakt voedsel glad en vochtig

• In speeksel zit al een verteringsenzym

De slokdarm duwt het voedsel met spierbewegingen naar de maag.

Gebruik het woord 'peristaltische bewegingen' mondeling als verdieping, maar houd op de slide 'spierbewegingen' aan voor begrijpelijkheid.

Maag

De maag bewaart en kneedt het voedsel.

• Voedsel wordt gemengd met maagsap

• In maagsap zitten zuur en enzymen

• Vooral eiwitten worden hier verder verteerd

Leg uit dat maagzuur ook helpt om bacteriën te doden. Dat detail hoeft niet op de slide, maar helpt het begrip van maagsap.

Dunne darm

In de dunne darm gebeurt het grootste deel van de vertering en opname.

• Verteringssappen maken voedingsstoffen verder klein

• De darmwand neemt kleine voedingsstoffen op

• Deze stoffen komen daarna in het bloed

Benadruk dat de dunne darm de belangrijkste plek is voor opname, niet de maag.

Welk deel duwt voedsel met spierbewegingen naar de maag?

A

maag

B

slokdarm

C

dunne darm

D

dikke darm

De slokdarm verplaatst voedsel naar de maag. Veel leerlingen verwarren dit met de functie van de maag.

Vul de route en functies in

In de mond begint de vertering. Daarna komt voedsel via de slokdarm in de maag. De maag kneedt het voedsel en mengt het met maagsap. In de dunne darm gebeurt het grootste deel van vertering en opname.

mond

slokdarm

maag

dunne darm

dikke darm

anus

bloed

endeldarm

Laat leerlingen de vaste volgorde koppelen aan de juiste functie van elk orgaan.

Wat enzymen doen

Verteringsenzymen zijn stoffen die helpen bij chemische vertering.

• Ze knippen grote voedingsstoffen in kleinere delen

• Elk enzym werkt op een bepaalde stof

• Zonder enzymen gaat vertering veel langzamer

Gebruik eventueel de vergelijking met een 'sleutel die op één slot past' om de specifieke werking van enzymen uit te leggen.

Enzymen werken specifiek

Niet elk enzym kan alles verteren.

• Een enzym voor koolhydraten werkt niet op eiwitten

• Een enzym voor eiwitten werkt niet op vetten

• Daardoor verloopt vertering gericht en netjes

Koppel dit aan structuur en functie: de vorm van een enzym past bij een bepaalde stof. Houd het eenvoudig op VMBO-niveau.

Waar enzymen actief zijn

Verteringsenzymen werken op verschillende plaatsen:

• in de mond

• in de maag

• in de dunne darm

Samen zorgen ze ervoor dat voedsel stap voor stap wordt afgebroken.

Noem mondeling dat verteringssappen uit verschillende klieren komen, maar ga niet te diep in op kliernamen als dat niet nodig is.

Welke uitspraak over enzymen is juist?

A

Elk enzym werkt op één stof

B

Elk enzym werkt overal

C

Elk enzym verteert water

D

Elk enzym maakt bloed

Toetst het idee van specifieke werking: een enzym voor koolhydraten werkt niet op eiwitten of vetten.

Waarom zijn enzymen belangrijk bij vertering?

Bespreek dat enzymen grote voedingsstoffen in kleinere delen knippen en dat vertering zonder enzymen veel langzamer gaat.

Van darm naar bloed

Kleine voedingsstoffen gaan door de wand van de dunne darm heen.

Dat heet opname.

De opgenomen stoffen komen in het bloed terecht.

Het bloed vervoert ze daarna door het hele lichaam.

Leg het verschil uit tussen vertering en opname: eerst klein maken, daarna opnemen.

Waarom de dunne darm goed kan opnemen

De binnenkant van de dunne darm heeft veel plooien en darmvlokken.

• Daardoor is het oppervlak groot

• Een groot oppervlak helpt bij snelle opname

• In de darmvlokken zitten veel bloedvaten

Als leerlingen het lastig vinden, vergelijk een gladde buis met een geplooide handdoek: meer oppervlak betekent meer contact.

Wat het bloed vervoert

Na opname vervoert het bloed onder andere:

• glucose uit koolhydraten

• aminozuren uit eiwitten

• vetzuren en glycerol uit vetten

Deze stoffen gebruikt je lichaam als brandstof en bouwstof.

Koppel terug naar slide 4: de kleine eindproducten van vertering zijn precies de stoffen die opgenomen kunnen worden.

Waar komen kleine voedingsstoffen na opname terecht?

A

In de longen

B

In het bloed

C

In de maag

D

In de slokdarm

Vertering en opname worden hier onderscheiden: na opname gaan de stoffen het bloed in.

Van darm naar bloed

Kleine voedingsstoffen gaan door de wand van de dunne darm heen. Dat heet opname. In de darmvlokken zitten veel bloedvaten. Zo kunnen stoffen in het bloed terechtkomen en door het lichaam worden vervoerd.

dunne darm

opname

bloedvaten

bloed

maag

ontlasting

enzymen

slokdarm

Echoot de formuleringen van slides 12-14: dunne darm, opname, darmvlokken en bloed.

De dikke darm

Niet alles uit voedsel wordt opgenomen in de dunne darm.

In de dikke darm gebeurt vooral dit:

• water wordt opgenomen

• zouten worden opgenomen

• de resten worden dikker

Benadruk dat de dikke darm vooral water terugwint en niet de belangrijkste plek van vertering is.

Wat gebeurt met voedselresten?

Voedselresten die overblijven, gaan verder door de dikke darm.

Ze verliezen water en worden ontlasting.

De ontlasting wordt tijdelijk bewaard in de endeldarm.

Via de anus verlaat deze het lichaam.

Gebruik consequent 'voedselresten' en 'ontlasting' om de volgorde duidelijk te houden.

Samenvatting van de route

Voedsel eten → kleiner maken → chemisch verteren → opname in de dunne darm → vervoer door het bloed → wateropname in de dikke darm → ontlasting

Zo haalt je lichaam bruikbare stoffen uit voedsel en raakt het afval kwijt.

Deze causale keten verbindt alle subonderwerpen met de centrale vraag: waarom en hoe voedsel bruikbaar wordt voor het lichaam.

Wat gebeurt vooral in de dikke darm?

A

Zuur maken

B

Water opnemen

C

Eiwitten knippen

D

Suikers maken

Veel leerlingen denken dat de dikke darm de belangrijkste plek van vertering is; hier ligt de nadruk op water- en zoutopname.

Maak het laatste deel van de route af

In de dikke darm worden vooral water en zouten opgenomen. De voedselresten worden daardoor dikker en veranderen in ontlasting. Die wordt tijdelijk bewaard in de endeldarm en verlaat via de anus het lichaam.

dikke darm

dikker

ontlasting

endeldarm

dunne darm

glucose

maag

speeksel

Controleert of leerlingen het verschil kennen tussen voedselresten, ontlasting en de functie van endeldarm.

Begrippen

vertering - het kleiner maken van voedingsstoffen zodat het lichaam ze kan opnemen

mechanische vertering - voedsel kleiner maken, bijvoorbeeld door kauwen

chemische vertering - voedingsstoffen afbreken met enzymen

verteringsenzymen - stoffen die grote voedingsstoffen in kleinere delen knippen

slokdarm - buis die voedsel van de mond naar de maag brengt

dunne darm - deel van het verteringsstelsel waar veel vertering en opname plaatsvinden

opname - het opnemen van kleine voedingsstoffen in het bloed

Begrippen

darmvlokken - kleine uitstulpingen in de dunne darm die zorgen voor een groot oppervlak

bloed - vervoert opgenomen voedingsstoffen door het lichaam

dikke darm - deel van het verteringsstelsel waar vooral water en zouten worden opgenomen

endeldarm - bewaart ontlasting tijdelijk

anus - opening waardoor ontlasting het lichaam verlaat

glucose - een kleine suiker die uit koolhydraten kan ontstaan

aminozuren - kleine deeltjes die ontstaan bij de vertering van eiwitten

Aan de slag!

30

m

00

s

+30 s

Lezen

20

m

00

s

+30 s

Pauze

15

m

00

s

+30 s

5e lesuur: PWS/ Werkuur

Aan de slag!

30

m

00

s

+30 s

6e lesuur: Geschiedenis

Nederlandse democratie

De les draait om de vraag hoe veranderingen in de 19e-eeuwse samenleving leidden tot nieuwe politieke ideeën en sociale wetten in Nederland.

Lesdoel

Ik kan uitleggen hoe de industriële samenleving in de 19e eeuw veranderde en welke opvattingen liberalen, socialisten, confessionelen en feministen hadden over sociale en politieke kwesties.

Welke woorden passen bij de 19e-eeuwse industriële samenleving?

Gebruik de reacties om voorkennis op te halen. Verwachte thema’s: fabrieken, arbeiders, kinderarbeid, steden, armoede, machines, ongelijkheid.

Ontwikkelingen in de industriële samenleving

• In de 19e eeuw groeiden fabrieken en steden snel.

• Steeds meer mensen gingen werken in de industrie.

• Nederland veranderde van een landbouwsamenleving naar een industriële samenleving.

Leg uit dat industrialisatie in Nederland later op gang kwam dan in Engeland, maar wel grote gevolgen had voor wonen, werken en politiek denken.

Nieuwe sociale verschillen

• Fabrieksbazen verdienden vaak veel geld.

• Arbeiders maakten lange dagen voor weinig loon.

• Veel gezinnen woonden klein en ongezond.

• Ook kinderen moesten vaak werken.

Benadruk het verschil tussen de burgerij en de arbeidersklasse. Deze tegenstelling is belangrijk om de ideeën van socialisten en de komst van sociale wetten te begrijpen.

Problemen van de industriële tijd

• Slechte woningen en weinig hygiëne

• Gevaarlijk werk in fabrieken

• Weinig rechten voor arbeiders

Koppel deze problemen aan de vraag waarom de overheid zich later meer met sociale kwesties ging bemoeien.

Verandering en politiek

Door de industriële samenleving ontstond discussie over de rol van de overheid. Moest de staat weinig doen, of juist arbeiders beschermen? Op die vraag gaven politieke stromingen verschillende antwoorden.

Deze slide vormt de overgang van maatschappelijke veranderingen naar politieke ideeën.

Waarom ontstond discussie over de rol van de overheid?

A

Door sociale problemen

B

Door meer landbouw

C

Door minder steden

D

Door lagere belastingen

Sluit aan op slides 2-5: industrialisatie zorgde voor slechte woon- en werkomstandigheden, waardoor de vraag ontstond of de overheid moest ingrijpen.

Maak de samenvatting compleet

In de 19e eeuw groeiden fabrieken en steden snel. Veel mensen gingen werken in de industrie. Daardoor ontstonden grote verschillen tussen rijke bazen en arbeiders. Ook de rol van de overheid werd een belangrijk onderwerp.

fabrieken

industrie

arbeiders

overheid

boeren

handel

koning

scholen

De lege plekken testen de kern van het eerste subtopic: industrialisatie, sociale verschillen en discussie over overheidsingrijpen.

Opvatting van liberalen

• Liberalen vonden vrijheid erg belangrijk.

• Burgers moesten zoveel mogelijk zelf hun leven regelen.

• De overheid moest zich niet te veel bemoeien met economie en arbeid.

Noem dat liberalen vooral uit de burgerij kwamen en geloofden in eigen verantwoordelijkheid.

Waarom dachten liberalen zo?

• Vrije handel zou zorgen voor groei en welvaart.

• Concurrentie hoorde bij een moderne economie.

• Te veel staatsingrijpen vonden zij een beperking van vrijheid.

Leg eventueel de term nachtwakersstaat uit: een overheid die vooral orde en veiligheid bewaakt.

Opvatting van socialisten

• Socialisten kwamen op voor arbeiders.

• Zij vonden de verschillen tussen arm en rijk te groot.

• De overheid moest zorgen voor betere leef- en werkomstandigheden.

Maak duidelijk dat socialisten ongelijkheid zagen als een gevolg van het kapitalistische systeem.

Wat wilden socialisten veranderen?

• Kortere werktijden

• Hoger loon

• Verbod op kinderarbeid

• Meer invloed voor arbeiders in de politiek

Verbind deze eisen met de groei van vakbonden en arbeiderspartijen, zonder te veel buiten de lesdoelen te gaan.

Liberalen en socialisten vergeleken

Liberalen: vrijheid, weinig overheidsingrijpen, eigen verantwoordelijkheid

Socialisten: gelijkheid, bescherming van arbeiders, actieve overheid

Laat zien dat beide stromingen reageerden op dezelfde industriële samenleving, maar tot andere oplossingen kwamen.

Welke stroming wilde vooral een actieve overheid voor arbeiders?

A

Confessionelen

B

Liberalen

C

Socialisten

D

Feministen

Controleert het verschil tussen liberalen en socialisten na slides 6-10.

Welke waarde past het best bij liberalen?

1

Vrijheid

2

Gelijkheid

3

Geloof

4

Kiesrecht

Noem 1 verschil tussen liberalen en socialisten.

Bespreek dat liberalen weinig overheidsingrijpen wilden en geloofden in eigen verantwoordelijkheid en vrije handel. Socialisten wilden juist bescherming van arbeiders, hogere lonen, kortere werktijden en meer invloed voor arbeiders.

Sociale wetten ontstaan

De sociale problemen in de industriële samenleving zorgden ervoor dat de overheid langzaam meer ging ingrijpen. Zo ontstonden sociale wetten om arbeiders, en vooral kinderen, beter te beschermen.

Benadruk dat dit een verandering was: eerst wilde de overheid zich weinig bemoeien, later gebeurde dat steeds meer.

Kinderwetje van Van Houten

• Jaar: 1874

• Verbod op fabrieksarbeid voor kinderen jonger dan 12 jaar

• Een eerste stap tegen kinderarbeid

Leg uit dat dit wetje niet al het kinderwerk verbood; werk thuis of op het land viel er vaak nog buiten.

Arbeidswet

• Jaar: 1889

• Regels voor werktijden en arbeidsomstandigheden

• Extra bescherming voor vrouwen en kinderen

Noem dat deze wet liet zien dat de overheid verantwoordelijkheid begon te nemen voor werkomstandigheden.

Veiligheidswet

• Jaar: 1895

• Werkgevers moesten beter letten op veiligheid in fabrieken

• Minder kans op ongelukken op het werk

Benadruk dat industrialisatie niet alleen rijkdom bracht, maar ook gevaarlijke werkplekken.

Leerplichtwet

• Jaar: 1901

• Kinderen moesten naar school

• Kinderarbeid werd hierdoor verder teruggedrongen

Hoewel deze wet net buiten de 19e eeuw valt, wordt hij vaak genoemd als gevolg van de sociale kwestie uit de 19e eeuw. Als strikt aan de opdracht wordt vastgehouden, benoem dit expliciet.

Welke wet verbood fabrieksarbeid voor kinderen onder 12 jaar?

A

Leerplichtwet

B

Veiligheidswet

C

Arbeidswet

D

Kinderwetje

Verwijst naar het Kinderwetje van Van Houten uit 1874.

Vul de wetten en jaren in

Het Kinderwetje van Van Houten kwam uit 1874 en was een eerste stap tegen kinderarbeid. De Arbeidswet van 1889 gaf regels voor werktijden. De Veiligheidswet uit 1895 moest ongelukken in fabrieken verminderen.

Kinderwetje

1874

Arbeidswet

Veiligheidswet

1901

liberalen

schoolwet

socialisten

De vier voorbeelden in de les zijn Kinderwetje, Arbeidswet, Veiligheidswet en Leerplichtwet. In deze oefening staan drie kernwetten uit de 19e eeuw centraal.

Welke wet zorgde ervoor dat kinderen naar school moesten?

A

Arbeidswet

B

Leerplichtwet

C

Veiligheidswet

D

Kinderwetje

Deze wet is van 1901 en wordt in de les genoemd als gevolg van de sociale kwestie uit de 19e eeuw.

Opvatting van confessionelen

• Confessionelen baseerden hun ideeën op het christelijk geloof.

• Zij vonden dat de samenleving niet alleen om vrijheid of geld mocht draaien.

• De overheid mocht ingrijpen als dat nodig was voor rechtvaardigheid.

Leg uit dat confessionelen vaak een middenpositie innamen tussen liberalen en socialisten.

Wat vonden confessionelen belangrijk?

• Zorg voor armen en zwakken

• Samenwerking tussen werkgevers en arbeiders

• Normen en waarden uit het geloof

• Aandacht voor gezin en gemeenschap

Je kunt hier noemen dat confessionelen sociale spanningen wilden verminderen zonder klassenstrijd.

Opvatting van feministen

• Feministen streden voor gelijke rechten voor vrouwen.

• Zij vonden dat vrouwen meer kansen moesten krijgen.

• Vooral onderwijs en kiesrecht waren belangrijke doelen.

Maak duidelijk dat feministen kritiek hadden op de beperkte rol van vrouwen in samenleving en politiek.

Waarom past feminisme in deze tijd?

Door veranderingen in de samenleving gingen meer mensen nadenken over rechten en gelijkheid. Feministen vroegen aandacht voor een groep die nog weinig politieke invloed had: vrouwen.

Verbind feminisme aan de bredere democratisering: steeds meer groepen vroegen om inspraak en gelijke behandeling.

Vier stromingen naast elkaar

Liberalen - vrijheid en weinig overheid

Socialisten - gelijkheid en bescherming van arbeiders

Confessionelen - geloof, rechtvaardigheid en zorg

Feministen - gelijke rechten voor vrouwen

Deze samenvatting helpt leerlingen de verschillen helder naast elkaar te zien.

Welke stroming streed voor gelijke rechten voor vrouwen?

A

Socialisten

B

Liberalen

C

Feministen

D

Confessionelen

Controleert basiskennis uit slides 16-20.

Maak de vergelijking compleet

Confessionelen baseerden hun ideeën op het geloof en vonden rechtvaardigheid belangrijk. Feministen streden voor gelijke rechten voor vrouwen en vroegen vooral aandacht voor onderwijs en kiesrecht.

geloof

rechtvaardigheid

vrouwen

kiesrecht

handel

arbeiders

koning

machines

Sluit aan op de kernwoorden van de laatste stromingen: geloof, rechtvaardigheid, vrouwen en kiesrecht.

Waarom noem je confessionelen een middenpositie?

Bespreek dat confessionelen een middenpositie innamen: wel aandacht voor geloof, zorg en rechtvaardigheid, zonder de sterke nadruk op vrijheid van liberalen of de klassenstrijd van socialisten.

Begrippen

industriële samenleving - samenleving waarin fabrieken en industrie een grote rol spelen

liberalen - politieke stroming die vrijheid en weinig overheidsingrijpen belangrijk vindt

socialisten - politieke stroming die gelijkheid en bescherming van arbeiders belangrijk vindt

confessionelen - politieke stroming die ideeën baseert op het christelijk geloof

feministen - mensen die strijden voor gelijke rechten van vrouwen

sociale wetten - wetten om arbeiders en zwakkere groepen te beschermen

kinderarbeid - werk dat kinderen doen, vaak in zware of ongezonde omstandigheden

Aan de slag!

30

m

00

s

+30 s

Afsluiting