DNA, mutaties en erfelijkheid

DNA, mutaties en erfelijkheid

1 / 28
next
Slide 1: Slide
New lesson editor

This lesson contains 28 slides, with interactive quizzes and text slides.

Report this lesson

Items in this lesson

DNA, mutaties en erfelijkheid

This item has no instructions

Leerdoel

Ik kan uitleggen hoe DNA is opgebouwd, hoe erfelijke informatie wordt doorgegeven en welke soorten mutaties kunnen ontstaan en welke gevolgen die kunnen hebben.

This item has no instructions

Waarom de sequentie precies moet kloppen

  • De sequentie is de volgorde van basen in DNA.

  • Die volgorde bepaalt welke informatie wordt afgelezen.

  • Een kleine fout kan geen effect hebben, maar ook leiden tot een ander eiwit.

  • Daarom is een correcte sequentie belangrijk voor normale celwerking.

Hier kun je de brug slaan naar mutaties: fouten in de sequentie vormen de kern van de volgende reeks slides.

Waardoor kan een DNA-streng precies worden gekopieerd?

A

Basenparing

B

Fenotype

C

Chromosomen

D

Aminozuren

De juiste kern is de vaste koppeling A-T en C-G. Distractors komen uit verwante begrippen, maar verklaren het kopiëren niet.

Maak de uitleg compleet

DNA is opgebouwd uit nucleotiden. DNA heeft twee strengen in een dubbele helix. De volgorde van basen in een gen bevat informatie voor een eiwit.

nucleotiden
dubbele helix
eiwit
fenotype
chromosoom
replicatie

Controleer of leerlingen de kernbegrippen uit de eerste subtopic koppelen: bouwsteen, vorm en functie.

Waarom kan een fout in de sequentie een eiwit veranderen?

Bespreek dat een verandering in de basevolgorde kan leiden tot een andere aminozuurvolgorde, een andere vorm van het eiwit en daardoor een veranderde functie. Niet elke verandering hoeft effect te hebben.

Wat is een mutatie?

  • Een mutatie is een blijvende verandering in het DNA.

  • Zo'n verandering kan ontstaan in één base, in een stukje DNA of in een chromosoom.

  • Mutaties ontstaan spontaan of door invloeden van buitenaf.

  • Niet elke mutatie heeft hetzelfde gevolg.

Benadruk het woord blijvend: het gaat niet om tijdelijke schade, maar om een verandering in de DNA-code.

Puntmutaties, inserties en deleties

Veel mutaties veranderen de DNA-sequentie op kleine schaal:

  • puntmutatie: één base wordt vervangen door een andere

  • insertie: één of meer basen worden toegevoegd

  • deletie: één of meer basen verdwijnen


Deze veranderingen kunnen de code van een gen verstoren.

Als de klas al iets weet over codons, kun je noemen dat inserties en deleties vaak grotere gevolgen hebben doordat de leesvolgorde kan verschuiven.

Chromosoommutaties

Soms is de verandering groter dan één gen.

  • Dan is er sprake van een chromosoommutatie.

  • Er kan bijvoorbeeld een groter stuk DNA ontbreken, extra aanwezig zijn of verplaatst raken.

  • Daardoor kunnen meerdere genen tegelijk beïnvloed worden.

Houd het algemeen; noem geen extra typen als dat de les onnodig verbreedt. Het kernidee is schaal: van base tot chromosoom.

Spontane mutaties

  • Niet alle mutaties hebben een externe oorzaak.

  • Bij DNA-replicatie kunnen kopieerfouten ontstaan.

  • Ook zonder zichtbare oorzaak kan een base verkeerd worden ingebouwd of veranderd.

  • Zulke mutaties noemen we spontaan.

Verbind dit aan basenparing: juist omdat kopiëren meestal nauwkeurig gaat, vallen fouten op als uitzondering.

Geïnduceerde mutaties

Mutaties kunnen ook worden veroorzaakt door factoren van buitenaf:

  • straling kan DNA beschadigen

  • chemische stoffen kunnen basen veranderen of DNA-schade geven

  • daardoor neemt de kans op fouten in de sequentie toe

Noem eventueel uv-straling als herkenbaar voorbeeld, zonder af te dwalen naar te veel detail over soorten straling.

Gevolgen voor eiwit en fenotype

Een mutatie kan verschillende niveaus beïnvloeden:


DNA verandert → eiwit verandert mogelijk → celwerking verandert mogelijk → fenotype kan veranderen


Soms verandert het eiwit niet of nauwelijks. Soms werkt het eiwit slechter, anders of helemaal niet.

Benadruk dat fenotype de waarneembare eigenschap is. Niet elke DNA-verandering is direct zichtbaar aan het organisme.

Niet elke mutatie is schadelijk

Mutaties kunnen:

  • neutraal zijn: geen merkbaar effect

  • schadelijk zijn: verstoren een belangrijke functie

  • voordelig zijn: geven in sommige omstandigheden een voordeel


Het effect hangt af van waar in het DNA de mutatie zit en welk eiwit erbij betrokken is.

Een veelvoorkomende misvatting is dat mutaties altijd slecht zijn. Deze slide corrigeert dat expliciet.

Welke mutatie voegt basen toe aan DNA?

A

Deletie

B

Puntmutatie

C

Insertie

D

Basenparing

Leerlingen verwarren insertie en deletie vaak. Basenparing is bewust als nabije maar foute term opgenomen.

Vul de begrippen in

Een puntmutatie is de vervanging van één base. Een deletie laat één of meer basen verdwijnen. Een mutatie door straling of chemische stoffen noemen we geïnduceerd.

puntmutatie
deletie
geïnduceerd
spontaan
nucleotide
fenotype

Alleen 'geïnduceerd' past bij een externe oorzaak; 'spontaan' is een veelgemaakte vergissing.

Hoe groot denk jij dat het effect van een mutatie meestal is?

1

Geen effect

2

Klein effect

3

Groot effect

4

Dat verschilt

This item has no instructions

Mutaties zorgen voor variatie

  • Mutaties maken nieuwe verschillen in DNA mogelijk.

  • Daardoor ontstaat genetische variatie binnen een soort.

  • Zonder mutaties zouden er minder nieuwe erfelijke verschillen ontstaan.

  • Die variatie is belangrijk voor verandering in populaties over tijd.

Leg het verband met erfelijkheid: alleen mutaties in erfelijk materiaal kunnen worden doorgegeven aan nakomelingen.

Betekenis voor evolutie

Genetische variatie is een basis voor evolutie.


Als een mutatie een voordeel geeft in een bepaalde omgeving, is de kans groter dat die variant wordt doorgegeven. Over veel generaties kan zo de samenstelling van een populatie veranderen.

Houd evolutie hier functioneel en kort: mutatie levert variatie, selectie bepaalt mede wat vaker voorkomt.

Betekenis voor kanker

  • In lichaamscellen kunnen mutaties de controle op celdeling verstoren.

  • Cellen kunnen zich dan te snel of ongecontroleerd gaan delen.

  • Zo kunnen mutaties bijdragen aan het ontstaan van kanker.

  • Vaak gaat het om opeenstapeling van meerdere mutaties.

Maak duidelijk dat dit meestal mutaties in lichaamscellen betreft en dus niet per se erfelijk doorgegeven worden aan nakomelingen.

Betekenis voor erfelijke aandoeningen

Mutaties kunnen ook leiden tot erfelijke aandoeningen wanneer de verandering aanwezig is in erfelijk materiaal dat wordt doorgegeven.


Dan krijgt een nakomeling een veranderde DNA-sequentie mee, waardoor een eiwit anders of onvoldoende werkt.

Je kunt hier een herkenbaar voorbeeld noemen als de methode dat gebruikt, maar voeg geen nieuwe casus toe als die niet nodig is.

Van DNA naar variatie

  • DNA bevat erfelijke informatie in de volgorde van basen.

  • Bij kopiëren en doorgeven moet die code zo nauwkeurig mogelijk behouden blijven.

  • Mutaties veranderen soms die code.

  • Dat kan geen effect hebben, maar ook leiden tot andere eigenschappen, ziekte of juist voordeel.

  • Zo verbinden mutaties erfelijkheid met variatie.

Dit is de inhoudelijke landingsslide van de les: verbind structuur, overdracht en gevolgen in één overzicht.

Wanneer kan een mutatie erfelijk worden doorgegeven?

A

Alleen in eiwitten

B

Alleen in erfelijk materiaal

C

Alleen bij kanker

D

Alleen door straling

Sluit aan op de slides over variatie, evolutie, kanker en erfelijke aandoeningen: niet elke mutatie wordt doorgegeven aan nakomelingen.

Van mutatie naar gevolg

Mutaties zorgen voor genetische variatie binnen een soort. Daardoor kunnen populaties over tijd veranderen: dat is belangrijk voor evolutie. In lichaamscellen kunnen mutaties ook bijdragen aan kanker.

genetische variatie
evolutie
kanker
replicatie
basenparing
dubbele helix

Laat leerlingen het onderscheid zien tussen variatie/evolutie en ziektegevolgen zoals kanker.

Hoe zorgen mutaties voor variatie binnen een soort?

Goede antwoorden noemen dat mutaties nieuwe DNA-verschillen veroorzaken, dat sommige mutaties erfelijk zijn en dat zulke verschillen de basis vormen voor evolutie. Eventueel kan ook genoemd worden dat veel mutaties neutraal of schadelijk zijn.

Wat is één inzicht uit deze les dat je onthoudt?

Reflectievraag zonder goed of fout. Laat leerlingen benoemen wat is blijven hangen, bijvoorbeeld basenparing, mutatietypen of het verband tussen DNA en fenotype.

Welk onderdeel hielp jou het meest om dit te begrijpen?

Reflectievraag zonder goed of fout. Mogelijke antwoorden: schema's, voorbeelden, vaste paren A-T en C-G, of het stappenplan van DNA naar eiwit.

Begrippenlijst

DNA - molecuul dat erfelijke informatie bevat

gen - stukje DNA met informatie voor een eigenschap of eiwit

nucleotide - bouwsteen van DNA met suiker, fosfaat en base

dubbele helix - gedraaide vorm van twee DNA-strengen

basenparing - vaste koppeling van A met T en C met G

sequentie - volgorde van basen in het DNA

mutatie - blijvende verandering in het DNA

This item has no instructions

Begrippenlijst

puntmutatie - vervanging van één base door een andere

insertie - toevoeging van één of meer basen aan DNA

deletie - verlies van één of meer basen uit DNA

chromosoommutatie - grote verandering in een chromosoom

DNA-replicatie - het kopiëren van DNA

fenotype - waarneembare eigenschappen van een organisme

genetische variatie - erfelijke verschillen binnen een soort

This item has no instructions