7.1.4 Tijd in verhalen

Literaire begrippen: tijd in verhalen

1 / 35
next
Slide 1: Slide
New lesson editor

This lesson contains 35 slides, with interactive quizzes and text slides.

Report this lesson

Items in this lesson

Literaire begrippen: tijd in verhalen

This item has no instructions

Leerdoel

Ik kan manipulaties van de chronologie in een verhaal herkennen, het effect van het tijdsverloop onder woorden brengen en onderscheid maken tussen fabel en sujet.

This item has no instructions

Historische tijd

  • De historische tijd is het tijdstip waarin een verhaal speelt

  • Dat kan heel precies zijn, bijvoorbeeld 1979

  • Het kan ook een ruimere periode zijn, zoals de middeleeuwen of de toekomst

  • De historische tijd helpt je om het verhaal in een bepaalde context te plaatsen

Benadruk dat historische tijd gaat over wanneer het verhaal zich afspeelt, niet over de volgorde waarin de schrijver de gebeurtenissen vertelt.

This item has no instructions

Vertelde tijd

  • De vertelde tijd is de periode die in het verhaal voorbijgaat

  • Dat kan één dag zijn, maar ook jaren of zelfs eeuwen

  • Je kijkt dus naar de duur van de gebeurtenissen

Maak het onderscheid expliciet: historische tijd = wanneer, vertelde tijd = hoe lang.

Chronologie in verhalen

In veel verhalen staan gebeurtenissen niet in chronologische volgorde. De schrijver manipuleert de tijd door tussen verschillende momenten te springen. Daardoor krijg je informatie niet altijd in de volgorde waarin alles echt gebeurde.

Koppel dit aan leeservaring: veel leerlingen kennen films of series die beginnen met een spannend moment en daarna teruggaan in de tijd.

This item has no instructions

Vertelheden

  • Het vertelheden is het 'nu' van het verhaal

  • Vanuit dat punt kijkt de lezer naar wat er gebeurt

  • De schrijver kan vanuit het vertelheden teruggaan naar het verleden

  • Of juist vooruitgaan naar wat later zal gebeuren

Leerlingen verwarren vertelheden soms met de echte tegenwoordige tijd. Leg uit dat het gaat om het huidige moment binnen het verhaal zelf.

Ook wel het vertelnu of de verteltijd: is het moment waarop de verteller het verhaal onder woorden brengt. Het is de 'tegenwoordige tijd' van de verteller zelf, van waaruit hij of zij terugblikt op de gebeurtenissen (de vertelde tijd).

Het verschil tussen vertelheden en vertelde tijd

Om het vertelheden scherp te krijgen, helpt het om twee tijdlagen in een verhaal te onderscheiden:

  • Het vertelheden (Vertelnu): Het moment van spreken of schrijven. Dit gebeurt meestal in de tegenwoordige tijd (o.t.t.), bijvoorbeeld: "Nu ik hier achter mijn bureau zit, moet ik weer denken aan die zomer van 2010."

  • De vertelde tijd: De periode waarin de gebeurtenissen van het verhaal zich afspelen. Dit staat meestal in de verleden tijd (o.v.t.), bijvoorbeeld: "Het was snikheet en we liepen langs het strand." Je kijkt dus naar de duur van de gebeurtenissen.

This item has no instructions

Vertelwijze achteraf

  • Soms vertelt een ik-persoon over gebeurtenissen van eerder, soms jaren geleden

  • Dat heet een vertelwijze achteraf

  • De verteller kleurt gebeurtenissen in met kennis van later

Benadruk dat dit het lastiger kan maken om het vertelheden te bepalen, omdat het vertelnu en het beleefde verleden uit elkaar liggen.

Vertellend ik en belevend ik

  • Vertelt terwijl de ik-persoon het meemaakt

  • De kennis is beperkt tot dat moment

  • De lezer beleeft de gebeurtenis directer

Vertellend ik

Belevend ik

  • Vertelt achteraf over wat eerder, jaren geleden gebeurde

  • Kijkt met latere inzichten terug

  • Geeft vaak commentaar of oordeel

Laat zien dat het verschil invloed heeft op hoe betrouwbaar of gekleurd een vertelling overkomt.

Wat beschrijft de vertelde tijd?

A

de duur

B

het jaartal

C

de volgorde

D

de plaats

Controleert het onderscheid tussen historische tijd (wanneer) en vertelde tijd (hoe lang).

Begrippen in context

De historische tijd zegt wanneer een verhaal speelt. De vertelde tijd laat zien hoeveel tijd er in het verhaal voorbijgaat. Het vertelheden is het nu van het verhaal, ook als een verteller later terugkijkt.

historische tijd
vertelde tijd
vertelheden
flashback
sujet
proloog
fabel

Alle drie de begrippen komen uit het eerste blok: wanneer, hoe lang en vanuit welk nu verteld wordt.

Flashback

  • Een flashback beschrijft iets wat eerder is gebeurd

  • De lopende verhaallijn wordt daarvoor echt onderbroken

  • Zo krijgt de lezer extra achtergrond of uitleg over het heden

This item has no instructions

Terugwijzing

  • Een terugwijzing verwijst kort naar iets uit het verleden

  • Vaak is het maar één zin

  • Het verhaal gaat meteen door

  • Anders dan een flashback onderbreekt een terugwijzing de verhaallijn niet

Benadruk het verschil in omvang en effect: flashback = uitgewerkte scène, terugwijzing = korte herinnering of verwijzing.

Flashforward

  • Een flashforward laat iets zien wat nog moet gebeuren

  • Daarmee kan de schrijver al iets verklappen

  • Dat beïnvloedt de spanning en de verwachtingen van de lezer

This item has no instructions

This item has no instructions

Vooruitwijzing

  • Een vooruitwijzing is een korte verwijzing naar iets wat later gebeurt

  • Meestal is het maar één zin

  • De verhaallijn wordt niet onderbroken

  • Je weet dat er iets aankomt, maar nog niet precies wat

Gebruik eventueel het gegeven voorbeeld mondeling: 'Als ik toen had geweten wat me te wachten stond...'

Proloog

Een proloog is een korte tekst vóór het eerste hoofdstuk. Daarin zit vaak een flashforward, maar dat hoeft niet. Een proloog kan de lezer meteen nieuwsgierig maken of alvast een dreigende sfeer oproepen.

Leg uit dat een proloog een plaats in het boek is, geen soort tijdsprong op zichzelf. De tijdsprong die erin voorkomt, is vaak een flashforward.

Effect van tijdsmanipulatie

  • Meer spanning of nieuwsgierigheid

  • Verrassing of juist voorkennis

  • Andere kijk op personages en gebeurtenissen

Effect op de lezer

Opbouw

  • Informatie komt gedoseerd binnen

  • Achtergrond kan later duidelijk worden

  • Gebeurtenissen krijgen meer nadruk

Dit slidebeat verbindt de termen met hun functie: niet alleen herkennen, maar ook onder woorden brengen wat ze doen met een verhaal.

Welke tijdsprong onderbreekt de verhaallijn echt?

A

terugwijzing

B

vooruitwijzing

C

flashback

D

proloog

Proloog is een plek in het boek, geen tijdsprong op zichzelf. Terugwijzing en vooruitwijzing zijn juist kort en onderbreken niet.

Korte en lange sprongen

Een flashforward beschrijft iets wat later gebeurt en kan alvast iets verklappen. Een vooruitwijzing is meestal maar één zin. Een proloog staat vóór het eerste hoofdstuk en bevat vaak zo'n sprong naar voren.

flashforward
vooruitwijzing
proloog
flashback
terugwijzing
vertelheden
fabel

Laat leerlingen letten op verschil in lengte en plaats: beschrijving, korte verwijzing, tekst vóór hoofdstuk 1.

Welk effect past het best bij een flashforward?

1

meer spanning

2

duidelijker decor

3

langzamer lezen

4

meer personages

This item has no instructions

Fabel

  • De fabel is de geschiedenis in chronologische volgorde

  • Je zet de gebeurtenissen dan van vroeg naar laat

  • Het gaat dus om hoe alles 'echt' achter elkaar gebeurde in het verhaal

This item has no instructions

Sujet

  • Het sujet is de volgorde waarin de gebeurtenissen worden verteld

  • Die volgorde hoeft niet chronologisch te zijn

  • Sujet wordt ook wel plot genoemd

This item has no instructions

Fabel en sujet vergeleken

Bij de fabel orden je de gebeurtenissen volgens de klok. Bij het sujet volg je de volgorde waarin de schrijver ze presenteert. Juist door dat verschil kun je zien hoe een auteur de tijd manipuleert.

Benadruk dat leerlingen bij een samenvatting dus eerst moeten weten welk soort samenvatting bedoeld wordt: chronologisch of volgens de tekstvolgorde.

Samengevat

  • Verhalen hebben een historische tijd en een vertelde tijd

  • Schrijvers manipuleren vaak de chronologie

  • Dat doen ze met tijdsprongen zoals flashback en flashforward

  • Het effect zie je in spanning, informatie en perspectief

  • Fabel en sujet helpen je om de opbouw van een verhaal te beschrijven

This item has no instructions

Wat is het verschil tussen fabel en sujet?

A

fabel is korter

B

sujet is chronologisch

C

fabel volgt de klok

D

sujet is historisch

Test of leerlingen begrijpen dat fabel de chronologische volgorde is en sujet de vertelvolgorde.

Samenvatten op twee manieren

Bij een fabel zet je gebeurtenissen van vroeg naar laat. Bij het sujet volg je de volgorde waarin de schrijver ze presenteert. Zo zie je hoe de auteur de chronologie manipuleert.

fabel
sujet
chronologie
proloog
vertelde tijd
terugwijzing
historische tijd

Alle blanks zijn kernbegrippen uit het laatste inhoudsblok.

Wat uit deze les ga jij het best onthouden?

This item has no instructions

Welk begrip vond jij het lastigst?

This item has no instructions

Wat hielp jou vandaag om tijdsprongen te begrijpen?

This item has no instructions

Begrippenlijst

historische tijd - het tijdstip waarin een verhaal zich afspeelt

vertelde tijd - de periode die in het verhaal voorbijgaat

chronologie - de volgorde van gebeurtenissen van vroeg naar laat

vertelheden - het 'nu' van het verhaal

vertelwijze achteraf - een manier van vertellen waarbij later op eerdere gebeurtenissen wordt teruggekeken

vertellend ik - een ik-verteller die achteraf vertelt

belevend ik - een ik-verteller die vertelt terwijl hij of zij de gebeurtenissen meemaakt

This item has no instructions

Begrippenlijst

flashback - een beschrijving van een eerdere gebeurtenis

terugwijzing - een korte verwijzing naar iets wat eerder gebeurde

flashforward - een beschrijving van een gebeurtenis die nog moet plaatsvinden

vooruitwijzing - een korte verwijzing naar iets wat later gebeurt

proloog - een korte tekst vóór het eerste hoofdstuk

fabel - de gebeurtenissen in chronologische volgorde

sujet - de volgorde waarin de gebeurtenissen in het verhaal worden verteld

This item has no instructions

This item has no instructions